harernānāvatāravarṇanam
janamejaya uvāca
bhṛguśāpānmuniśreṣṭha hareradbhutakarmaṇaḥ |
avatārāḥ kathaṃ jātāḥ kasminmanvantare vibho
||1||भृगुशापान्मुनिश्रेष्ठ हरेरद्भुतकर्मणः ।
अवताराः कथं जाताः कस्मिन्मन्वन्तरे विभो
vistarādvada dharmajña avatārakathā hareḥ |
pāpanāśakarīṃ brahmañchrutāṃ sarvasukhāvahām
||2||विस्तराद्वद धर्मज्ञ अवतारकथा हरेः ।
पापनाशकरीं ब्रह्मञ्छ्रुतां सर्वसुखावहाम्
vyāsa uvāca
śṛṇu rājan pravakṣyāmi avatārān hareryathā |
yasminmanvantare jātā yuge yasminnarādhipa
||3||शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि अवतारान् हरेर्यथा ।
यस्मिन्मन्वन्तरे जाता युगे यस्मिन्नराधिप
yena rūpeṇa yatkāryaṃ kṛtaṃ nārāyaṇena vai |
tatsarvaṃ nṛpa vakṣyāmi saṃkṣepeṇa tavādhunā
||4||येन रूपेण यत्कार्यं कृतं नारायणेन वै ।
तत्सर्वं नृप वक्ष्यामि संक्षेपेण तवाधुना
dharmasyaivāvatāro'bhūccākṣuṣe manusambhave |
naranārāyaṇau dharmaputrau khyātau mahītale
||5||धर्मस्यैवावतारोऽभूच्चाक्षुषे मनुसम्भवे ।
नरनारायणौ धर्मपुत्रौ ख्यातौ महीतले
atha vaivasvatākhye'smindvitīye tu yuge punaḥ |
dattātreyāvatāro'treḥ putratvamagamaddhariḥ
||6||अथ वैवस्वताख्येऽस्मिन्द्वितीये तु युगे पुनः ।
दत्तात्रेयावतारोऽत्रेः पुत्रत्वमगमद्धरिः
brahmā viṣṇustathā rudrastrayo'mī devasattamāḥ |
putratvamagamandevāstasyātrerbhāryayā vṛtāḥ
||7||ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्त्रयोऽमी देवसत्तमाः ।
पुत्रत्वमगमन्देवास्तस्यात्रेर्भार्यया वृताः
anasūyātripatnī ca satīnāmuttamā satī |
yayā samprārthitā devāḥ putratvamagamaṃstrayaḥ
||8||अनसूयात्रिपत्नी च सतीनामुत्तमा सती ।
यया सम्प्रार्थिता देवाः पुत्रत्वमगमंस्त्रयः
brahmābhūtsomarūpastu dattātreyo hariḥ svayam |
durvāsā rudrarūpo'sau putratvaṃ te prapedire
||9||ब्रह्माभूत्सोमरूपस्तु दत्तात्रेयो हरिः स्वयम् ।
दुर्वासा रुद्ररूपोऽसौ पुत्रत्वं ते प्रपेदिरे
nṛsiṃhasyāvatārastu devakāryārthasiddhaye |
caturthe tu yuge jāto dvidhārūpo manoharaḥ
||10||नृसिंहस्यावतारस्तु देवकार्यार्थसिद्धये ।
चतुर्थे तु युगे जातो द्विधारूपो मनोहरः
hiraṇyakaśipoḥ samyagvadhāya bhagavān hariḥ |
cakre rūpaṃ nārasiṃhaṃ devānāṃ vismayapradam
||11||हिरण्यकशिपोः सम्यग्वधाय भगवान् हरिः ।
चक्रे रूपं नारसिंहं देवानां विस्मयप्रदम्
balerniyamanārthāya śreṣṭhe tretāyuge tathā |
cakāra rūpaṃ bhagavān vāmanaṃ kaśyapānmuneḥ
||12||बलेर्नियमनार्थाय श्रेष्ठे त्रेतायुगे तथा ।
चकार रूपं भगवान् वामनं कश्यपान्मुनेः
chalayitvā makhe bhūpaṃ rājyaṃ tasya jahāra ha |
pātāle sthāpayāmāsa baliṃ vāmanarūpadhṛk
||13||छलयित्वा मखे भूपं राज्यं तस्य जहार ह ।
पाताले स्थापयामास बलिं वामनरूपधृक्
yuge caikonaviṃśe'tha tretākhye bhagavān hariḥ |
jamadagnisuto jāto rāmo nāma mahābalaḥ
||14||युगे चैकोनविंशेऽथ त्रेताख्ये भगवान् हरिः ।
जमदग्निसुतो जातो रामो नाम महाबलः
kṣatriyāntakaraḥ śrīmānsatyavādī jitendriyaḥ |
dattavānmedinīṃ kṛtsnāṃ kaśyapāya mahātmane
||15||क्षत्रियान्तकरः श्रीमान्सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
दत्तवान्मेदिनीं कृत्स्नां कश्यपाय महात्मने
yo vai paraśurāmākhyo hareradbhutakarmaṇaḥ |
avatārastu rājendra kathitaḥ pāpanāśanaḥ
||16||यो वै परशुरामाख्यो हरेरद्भुतकर्मणः ।
अवतारस्तु राजेन्द्र कथितः पापनाशनः
tretāyuge raghorvaṃśe rāmo daśarathātmajaḥ |
naranārāyaṇāṃśau dvau jātau bhuvi mahābalau
||17||त्रेतायुगे रघोर्वंशे रामो दशरथात्मजः ।
नरनारायणांशौ द्वौ जातौ भुवि महाबलौ
aṣṭāviṃśe yuge śastau dvāpare'rjunaśauriṇau |
dharābhārāvatārārthaṃ jātau kṛṣṇārjunau bhuvi
||18||अष्टाविंशे युगे शस्तौ द्वापरेऽर्जुनशौरिणौ ।
धराभारावतारार्थं जातौ कृष्णार्जुनौ भुवि
kṛtavantau mahāyuddhaṃ kurukṣetre'tidāruṇam |
evaṃ yuge yuge rājannavatārā hareḥ kila
||19||कृतवन्तौ महायुद्धं कुरुक्षेत्रेऽतिदारुणम् ।
एवं युगे युगे राजन्नवतारा हरेः किल
bhavanti bahavaḥ kāmaṃ prakṛteranurūpataḥ |
prakṛterakhilaṃ sarvaṃ vaśametajjagattrayam
||20||भवन्ति बहवः कामं प्रकृतेरनुरूपतः ।
प्रकृतेरखिलं सर्वं वशमेतज्जगत्त्रयम्
yathecchati tathaiveyaṃ bhrāmayatyaniśaṃ jagat |
puruṣasya priyārthaṃ sā racayatyakhilaṃ jagat
||21||यथेच्छति तथैवेयं भ्रामयत्यनिशं जगत् ।
पुरुषस्य प्रियार्थं सा रचयत्यखिलं जगत्
sṛṣṭvā purā hi bhagavāñjagadetaccarācaram |
sarvādiḥ sarvagaścāsau durjñeyaḥ paramo'vyayaḥ
||22||सृष्ट्वा पुरा हि भगवाञ्जगदेतच्चराचरम् ।
सर्वादिः सर्वगश्चासौ दुर्ज्ञेयः परमोऽव्ययः
nirālambo nirākāro niḥspṛhaśca parātparaḥ |
upādhitastridhā bhāti yasyāḥ sā prakṛtiḥ parā
||23||निरालम्बो निराकारो निःस्पृहश्च परात्परः ।
उपाधितस्त्रिधा भाति यस्याः सा प्रकृतिः परा
utpattikālayogātsā bhinnā bhāti śivā tadā |
sā viśvaṃ kurute kāmaṃ sā pālayati kāmadā
||24||उत्पत्तिकालयोगात्सा भिन्ना भाति शिवा तदा ।
सा विश्वं कुरुते कामं सा पालयति कामदा
kalpānte saṃharatyeva trirūpā viśvamohinī |
tayā yukto'sṛja dbrahmā viṣṇuḥ pāti tayānvitaḥ
||25||कल्पान्ते संहरत्येव त्रिरूपा विश्वमोहिनी ।
तया युक्तोऽसृज द्ब्रह्मा विष्णुः पाति तयान्वितः
rudraḥ saṃharate kāmaṃ tayā sammilitaḥ śivaḥ |
sā caivotpādya kākutsthaṃ purā vai nṛpasattamam
||26||रुद्रः संहरते कामं तया सम्मिलितः शिवः ।
सा चैवोत्पाद्य काकुत्स्थं पुरा वै नृपसत्तमम्
kutracitsthāpayāmāsa dānavānāṃ jayāya ca |
evamasmiṃśca saṃsāre sukhaduḥkhānvitāḥ kila
||27||कुत्रचित्स्थापयामास दानवानां जयाय च ।
एवमस्मिंश्च संसारे सुखदुःखान्विताः किल
bhavanti prāṇinaḥ sarve vidhitantraniyantritāḥ
||28||भवन्ति प्राणिनः सर्वे विधितन्त्रनियन्त्रिताः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe harernānāvatāravarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||