devadānavānāmaṃśāvataraṇavarṇanam
janamejaya uvāca
kiṃ kṛtaṃ pātakaṃ tena bālakena pitāmaha |
yajjātamātro nihatastathā tena durātmanā
||1||किं कृतं पातकं तेन बालकेन पितामह ।
यज्जातमात्रो निहतस्तथा तेन दुरात्मना
nārado'pi muniśreṣṭho jñānavāndharmatatparaḥ |
kathamevaṃvidhaṃ pāpaṃ kṛtavānbrahmavittamaḥ
||2||नारदोऽपि मुनिश्रेष्ठो ज्ञानवान्धर्मतत्परः ।
कथमेवंविधं पापं कृतवान्ब्रह्मवित्तमः
kartā kārayitā pāpe tulyapāpau smṛtau budhaiḥ |
sa kathaṃ prerayāmāsa muniḥ kaṃsaṃ khalaṃ tadā
||3||कर्ता कारयिता पापे तुल्यपापौ स्मृतौ बुधैः ।
स कथं प्रेरयामास मुनिः कंसं खलं तदा
saṃśayo'yaṃ mahānme'tra brūhi sarvaṃ savistaram |
yena karmavipākena bālako nidhanaṃ gataḥ
||4||संशयोऽयं महान्मेऽत्र ब्रूहि सर्वं सविस्तरम् ।
येन कर्मविपाकेन बालको निधनं गतः
vyāsa uvāca
nāradaḥ kautukaprekṣī sarvadā kalahapriyaḥ |
devakāryārthamāgatya sarvametaccakāra ha
||5||नारदः कौतुकप्रेक्षी सर्वदा कलहप्रियः ।
देवकार्यार्थमागत्य सर्वमेतच्चकार ह
na mithyābhāṣaṇe buddhirmunestasya kadācana |
satyavaktā surāṇāṃ sa kartavye nirataḥ śuciḥ
||6||न मिथ्याभाषणे बुद्धिर्मुनेस्तस्य कदाचन ।
सत्यवक्ता सुराणां स कर्तव्ये निरतः शुचिः
evaṃ ṣaḍ bālakāstena jātā jātā nipātitāḥ |
ṣaḍ garbhāḥ śāpayogena sambhūya maraṇaṃ gatāḥ
||7||एवं षड् बालकास्तेन जाता जाता निपातिताः ।
षड् गर्भाः शापयोगेन सम्भूय मरणं गताः
śṛṇu rājanpravakṣyāmi teṣāṃ śāpasya kāraṇam |
svāyambhuve'ntare putrā marīceḥ ṣaṇmahābalāḥ
||8||शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तेषां शापस्य कारणम् ।
स्वायम्भुवेऽन्तरे पुत्रा मरीचेः षण्महाबलाः
ūrṇāyāṃ caiva bhāryāyāmāsandharmavicakṣaṇāḥ |
brahmāṇaṃ jahasurvīkṣya sutāṃ yabhitumudyatam
||9||ऊर्णायां चैव भार्यायामासन्धर्मविचक्षणाः ।
ब्रह्माणं जहसुर्वीक्ष्य सुतां यभितुमुद्यतम्
śaśāpa tāṃstadā brahmā daityayoniṃ viśantvadhaḥ |
kālanemisutā jātāste ṣaḍgarbhā viśāmpate
||10||शशाप तांस्तदा ब्रह्मा दैत्ययोनिं विशन्त्वधः ।
कालनेमिसुता जातास्ते षड्गर्भा विशाम्पते
avatāre pare te tu hiraṇyakaśipoḥ sutāḥ |
jātāste jñānasaṃyuktāḥ pūrvaśāpabhayānnṛpa
||11||अवतारे परे ते तु हिरण्यकशिपोः सुताः ।
जातास्ते ज्ञानसंयुक्ताः पूर्वशापभयान्नृप
tasmiñjanmani śāntāśca tapaścakruḥ samāhitāḥ |
teṣāṃ prīto'bhavad brahmā ṣaḍgarbhāṇāṃ varāndadau
||12||तस्मिञ्जन्मनि शान्ताश्च तपश्चक्रुः समाहिताः ।
तेषां प्रीतोऽभवद् ब्रह्मा षड्गर्भाणां वरान्ददौ
brahmovāca
śaptā yūyaṃ mayā pūrvaṃ krodhayuktena putrakāḥ |
tuṣṭo'smi vo mahābhāgā bruvantu vāñchitaṃ varam
||13||शप्ता यूयं मया पूर्वं क्रोधयुक्तेन पुत्रकाः ।
तुष्टोऽस्मि वो महाभागा ब्रुवन्तु वाञ्छितं वरम्
vyāsa uvāca
te tu śrutvā vacastasya brahmaṇaḥ prītamānasāḥ |
brahmāṇamabruvankāmaṃ sarve kāryārthatatparāḥ
||14||ते तु श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः प्रीतमानसाः ।
ब्रह्माणमब्रुवन्कामं सर्वे कार्यार्थतत्पराः
garbhā ūcuḥ
pitāmahādya tuṣṭo'si dehi no vāñchitaṃ varam |
avadhyā daivataiḥ sarvairmānavaiśca mahoragaiḥ
||15||पितामहाद्य तुष्टोऽसि देहि नो वाञ्छितं वरम् ।
अवध्या दैवतैः सर्वैर्मानवैश्च महोरगैः
gandharvasiddhapatibhirvadho mābhūtpitāmaha |
vyāsa uvāca |
tānuvāca tato brahmā sarvametadbhaviṣyati
||16||गन्धर्वसिद्धपतिभिर्वधो माभूत्पितामह ।
व्यास उवाच ।
तानुवाच ततो ब्रह्मा सर्वमेतद्भविष्यति
gacchantu vo mahābhāgāḥ satyameva na saṃśayaḥ |
dattvā varaṃ gato brahmā muditāste tadābhavan
||17||गच्छन्तु वो महाभागाः सत्यमेव न संशयः ।
दत्त्वा वरं गतो ब्रह्मा मुदितास्ते तदाभवन्
hiraṇyakaśipuḥ kruddhastānuvāca kurūdvaha |
yasmādvihāya māṃ putrāstoṣito vai pitāmahaḥ
||18||हिरण्यकशिपुः क्रुद्धस्तानुवाच कुरूद्वह ।
यस्माद्विहाय मां पुत्रास्तोषितो वै पितामहः
vareṇa prārthito'tyarthaṃ balavanto yato'bhavan |
yuṣmābhirhāpitaḥ snehastato yuṣmāṃstyajāmyaham
||19||वरेण प्रार्थितोऽत्यर्थं बलवन्तो यतोऽभवन् ।
युष्माभिर्हापितः स्नेहस्ततो युष्मांस्त्यजाम्यहम्
yūyaṃ vrajantu pātāle ṣaḍgarbhā viśrutā bhuvi |
pātāle nidrayāviṣṭāstiṣṭhantu bahuvatsarān
||20||यूयं व्रजन्तु पाताले षड्गर्भा विश्रुता भुवि ।
पाताले निद्रयाविष्टास्तिष्ठन्तु बहुवत्सरान्
tatastu devakīgarbhe varṣe varṣe punaḥ punaḥ |
pitā vaḥ kālanemistu tatra kaṃso bhaviṣyati
||21||ततस्तु देवकीगर्भे वर्षे वर्षे पुनः पुनः ।
पिता वः कालनेमिस्तु तत्र कंसो भविष्यति
sa eva jātamātrānvo vadhiṣyati sudāruṇaḥ |
vyāsa uvāca |
evaṃ śaptāṃstadā tena garbhe jātānpunaḥ punaḥ
||22||स एव जातमात्रान्वो वधिष्यति सुदारुणः ।
व्यास उवाच ।
एवं शप्तांस्तदा तेन गर्भे जातान्पुनः पुनः
jaghāna devakīputrānṣaḍgarbhāñchāpanoditaḥ |
śeṣāṃśaḥ saptamastatra devakīgarbhasaṃsthitaḥ
||23||जघान देवकीपुत्रान्षड्गर्भाञ्छापनोदितः ।
शेषांशः सप्तमस्तत्र देवकीगर्भसंस्थितः
visraṃsitaśca garbho'sau yogena yogamāyayā |
nītaśca rohiṇīgarbhe kṛtvā saṃkarṣaṇaṃ balāt
||24||विस्रंसितश्च गर्भोऽसौ योगेन योगमायया ।
नीतश्च रोहिणीगर्भे कृत्वा संकर्षणं बलात्
patitaḥ pañcame māsi lokakhyātiṃ gatastadā |
kaṃso'pi jñātavāṃstatra devakīgarbhapātanam
||25||पतितः पञ्चमे मासि लोकख्यातिं गतस्तदा ।
कंसोऽपि ज्ञातवांस्तत्र देवकीगर्भपातनम्
mudaṃ prāpa sa duṣṭātmā śrutvā vārtāṃ sukhāvahām |
aṣṭame devakīgarbhe bhagavānsātvatāṃ patiḥ
||26||मुदं प्राप स दुष्टात्मा श्रुत्वा वार्तां सुखावहाम् ।
अष्टमे देवकीगर्भे भगवान्सात्वतां पतिः
uvāsa devakāryārthaṃ bhārāvataraṇāya ca |
rājovāca |
vasudevaḥ kaśyapāṃśaḥ śeṣāṃśaśca tadābhavat
||27||उवास देवकार्यार्थं भारावतरणाय च ।
राजोवाच ।
वसुदेवः कश्यपांशः शेषांशश्च तदाभवत्
hareraṃśastathā prokto bhavatā munisattama |
anye ca yeṃ'śā devānāṃ tatra jātāstu tānvada
||28||हरेरंशस्तथा प्रोक्तो भवता मुनिसत्तम ।
अन्ये च येंऽशा देवानां तत्र जातास्तु तान्वद
vyāsa uvāca
surāṇāmasurāṇāṃ ca ye yeṃ'śā bhuvi viśrutāḥ
||29||सुराणामसुराणां च ये येंऽशा भुवि विश्रुताः
tānahaṃ sampravakṣyāmi saṃkṣepeṇa śṛṇuṣva tān |
vasudevaḥ kaśyapāṃśo devakī ca tathāditiḥ
||30||तानहं सम्प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण शृणुष्व तान् ।
वसुदेवः कश्यपांशो देवकी च तथादितिः
baladevastvanantāṃśo vartamāneṣu teṣu ca |
yo'sau dharmasutaḥ śrīmānnārāyaṇa iti śrutaḥ
||31||बलदेवस्त्वनन्तांशो वर्तमानेषु तेषु च ।
योऽसौ धर्मसुतः श्रीमान्नारायण इति श्रुतः
tasyāṃśo vāsudevastu vidyamāne munau tadā |
narastasyānujo yastu tasyāṃśo'rjuna eva ca
||32||तस्यांशो वासुदेवस्तु विद्यमाने मुनौ तदा ।
नरस्तस्यानुजो यस्तु तस्यांशोऽर्जुन एव च
yudhiṣṭhirastu dharmāṃśo vāyvaṃśo bhīma ityuta |
aśvinyaṃśau tataḥ proktau mādrīputrau mahābalau
||33||युधिष्ठिरस्तु धर्मांशो वाय्वंशो भीम इत्युत ।
अश्विन्यंशौ ततः प्रोक्तौ माद्रीपुत्रौ महाबलौ
sūryāṃśaḥ karṇa ākhyāto dharmāśo viduraḥ smṛtaḥ |
droṇo bṛhaspateraṃśastatsatastu śivāṃśajaḥ
||34||सूर्यांशः कर्ण आख्यातो धर्माशो विदुरः स्मृतः ।
द्रोणो बृहस्पतेरंशस्तत्सतस्तु शिवांशजः
samudraḥ śantanuḥ prokto gaṅgā bhāryā matā budhaiḥ |
devakastu samākhyāto gandharvapatirāgame
||35||समुद्रः शन्तनुः प्रोक्तो गङ्गा भार्या मता बुधैः ।
देवकस्तु समाख्यातो गन्धर्वपतिरागमे
vasurbhīṣmo virāṭastu marudgaṇa iti smṛtaḥ |
ariṣṭasya suto haṃso dhṛtarāṣṭraḥ prakīrtitaḥ
||36||वसुर्भीष्मो विराटस्तु मरुद्गण इति स्मृतः ।
अरिष्टस्य सुतो हंसो धृतराष्ट्रः प्रकीर्तितः
marudgaṇaḥ kṛpaḥ proktaḥ kṛtavarmā tathāparaḥ |
duryodhanaḥ kaleraṃśaḥ śakuniṃ viddhi dvāparam
||37||मरुद्गणः कृपः प्रोक्तः कृतवर्मा तथापरः ।
दुर्योधनः कलेरंशः शकुनिं विद्धि द्वापरम्
somaputraḥ suvarcākhyaḥ somaprarurudāhṛtaḥ |
pāvakāṃśo dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī rākṣasastathā
||38||सोमपुत्रः सुवर्चाख्यः सोमप्ररुरुदाहृतः ।
पावकांशो धृष्टद्युम्नः शिखण्डी राक्षसस्तथा
sanatkumārasyāṃśastu pradyumnaḥ parikīrtitaḥ |
drupado varuṇasyāṃśo draupadī ca ramāṃśajā
||39||सनत्कुमारस्यांशस्तु प्रद्युम्नः परिकीर्तितः ।
द्रुपदो वरुणस्यांशो द्रौपदी च रमांशजा
draupadītanayāḥ pañca viśvedevāṃśajāḥ smṛtāḥ |
kuntiḥ siddhirdhṛtirmādrī matirgāndhārarājajā
||40||द्रौपदीतनयाः पञ्च विश्वेदेवांशजाः स्मृताः ।
कुन्तिः सिद्धिर्धृतिर्माद्री मतिर्गान्धारराजजा
kṛṣṇapatnyastathā sarvā devavārāṅganāḥ smṛtāḥ |
rājānaśca tathā sarve asurāḥ śakranoditāḥ
||41||कृष्णपत्न्यस्तथा सर्वा देववाराङ्गनाः स्मृताः ।
राजानश्च तथा सर्वे असुराः शक्रनोदिताः
hiraṇyakaśiporaṃśaḥ śiśupāla udāhṛtaḥ |
vipracittirjarāsandhaḥ śalyaḥ prahlāda ityapi
||42||हिरण्यकशिपोरंशः शिशुपाल उदाहृतः ।
विप्रचित्तिर्जरासन्धः शल्यः प्रह्लाद इत्यपि
kālanemistathā kaṃsaḥ keśī hayaśirāstathā |
ariṣṭo baliputrastu kakudmī gokule hataḥ
||43||कालनेमिस्तथा कंसः केशी हयशिरास्तथा ।
अरिष्टो बलिपुत्रस्तु ककुद्मी गोकुले हतः
anuhlādo dhṛṣṭaketurbhagadatto'tha bāṣkalaḥ |
lambaḥ pralambaḥ sañjātaḥ kharo'sau dhenuko'bhavat
||44||अनुह्लादो धृष्टकेतुर्भगदत्तोऽथ बाष्कलः ।
लम्बः प्रलम्बः सञ्जातः खरोऽसौ धेनुकोऽभवत्
vārāhaśca kiśoraśca daityau paramadāruṇau |
mallau tāveva sañjātau khyātau cāṇūramuṣṭikau
||45||वाराहश्च किशोरश्च दैत्यौ परमदारुणौ ।
मल्लौ तावेव सञ्जातौ ख्यातौ चाणूरमुष्टिकौ
ditiputrastathāriṣṭo gajaḥ kuvalayābhidhaḥ |
baliputrī bakī khyātā bakastadanujaḥ smṛtaḥ
||46||दितिपुत्रस्तथारिष्टो गजः कुवलयाभिधः ।
बलिपुत्री बकी ख्याता बकस्तदनुजः स्मृतः
yamo rudrastathā kāmaḥ krodhaścaiva caturthakaḥ |
teṣāmaṃśaistu sañjāto droṇaputro mahābalaḥ
||47||यमो रुद्रस्तथा कामः क्रोधश्चैव चतुर्थकः ।
तेषामंशैस्तु सञ्जातो द्रोणपुत्रो महाबलः
aṃśāvataraṇe pūrvaṃ daiteyā rākṣasāstathā |
jātāḥ sarve surāṃśāste kṣitibhārāvatāraṇe
||48||अंशावतरणे पूर्वं दैतेया राक्षसास्तथा ।
जाताः सर्वे सुरांशास्ते क्षितिभारावतारणे
eteṣāṃ kathitaṃ rājannaṃśāvataraṇaṃ nṛpa |
surāṇāṃ cāsurāṇāṃ ca purāṇeṣu prakīrtitam
||49||एतेषां कथितं राजन्नंशावतरणं नृप ।
सुराणां चासुराणां च पुराणेषु प्रकीर्तितम्
yadā brahmādayo devāḥ prārthanārthaṃ hariṃ gatāḥ |
hariṇā ca tadā dattau keśau khalu sitāsitau
||50||यदा ब्रह्मादयो देवाः प्रार्थनार्थं हरिं गताः ।
हरिणा च तदा दत्तौ केशौ खलु सितासितौ
śyāmavarṇastataḥ kṛṣṇaḥ śvetaḥ saṅkarṣaṇastathā |
bhārāvatāraṇārthaṃ tau jātau devāṃśasambhavau
||51||श्यामवर्णस्ततः कृष्णः श्वेतः सङ्कर्षणस्तथा ।
भारावतारणार्थं तौ जातौ देवांशसम्भवौ
aṃśāvataraṇaṃ caitacchṛṇoti bhaktibhāvataḥ |
sarvapāpavinirmukto modate svajanairvṛtaḥ
||52||अंशावतरणं चैतच्छृणोति भक्तिभावतः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो मोदते स्वजनैर्वृतः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe devadānavānāmaṃśāvataraṇavarṇanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 ||