śukrarūpeṇa guruṇā daityavañcanāvarṇanam
rājovāca
kiṃ kṛtaṃ guruṇā paścādbhṛgurūpeṇa vartatā |
chalenaiva hi daityānāṃ paurohityena dhīmatā
||1||किं कृतं गुरुणा पश्चाद्भृगुरूपेण वर्तता ।
छलेनैव हि दैत्यानां पौरोहित्येन धीमता
guruḥ surāṇāmaniśaṃ sarvavidyānidhistathā |
suto'ṅgirasa evāsau sa kathaṃ chalakṛnmuniḥ
||2||गुरुः सुराणामनिशं सर्वविद्यानिधिस्तथा ।
सुतोऽङ्गिरस एवासौ स कथं छलकृन्मुनिः
dharmaśāstreṣu sarveṣu satyaṃ dharmasya kāraṇam |
kathitaṃ munibhiryena paramātmāpi labhyate
||3||धर्मशास्त्रेषु सर्वेषु सत्यं धर्मस्य कारणम् ।
कथितं मुनिभिर्येन परमात्मापि लभ्यते
vācaspatistathā mithyāvaktā ceddānavānprati |
kaḥ satyavaktā saṃsāre bhaviṣyati gṛhāśramī
||4||वाचस्पतिस्तथा मिथ्यावक्ता चेद्दानवान्प्रति ।
कः सत्यवक्ता संसारे भविष्यति गृहाश्रमी
āhārādadhikaṃ bhojyaṃ jrahmāṇḍavibhave'pi na |
tadarthaṃ munayo mithyā pravartante kathaṃ mune
||5||आहारादधिकं भोज्यं ज्रह्माण्डविभवेऽपि न ।
तदर्थं मुनयो मिथ्या प्रवर्तन्ते कथं मुने
śabdapramāṇamucchedaṃ śiṣṭābhāve gataṃ na kim |
chalakarmapravṛtte vāvigītatvaṃ gurau katham
||6||शब्दप्रमाणमुच्छेदं शिष्टाभावे गतं न किम् ।
छलकर्मप्रवृत्ते वाविगीतत्वं गुरौ कथम्
devāḥ sattvasamudbhūtā rājasā mānavāḥ smṛtāḥ |
tiryañcastāmasāḥ proktā utpattau munibhiḥ kila
||7||देवाः सत्त्वसमुद्भूता राजसा मानवाः स्मृताः ।
तिर्यञ्चस्तामसाः प्रोक्ता उत्पत्तौ मुनिभिः किल
amarāṇāṃ guruḥ sākṣānmithyāvādī svayaṃ yadi |
tadā kaḥ satyavaktā syādrājasastāmasaḥ punaḥ
||8||अमराणां गुरुः साक्षान्मिथ्यावादी स्वयं यदि ।
तदा कः सत्यवक्ता स्याद्राजसस्तामसः पुनः
kva sthitistasya dharmasya sandeho'yaṃ mamātmanaḥ |
kā gatiḥ sarvajantūnāṃ mithyābhūte jagattraye
||9||क्व स्थितिस्तस्य धर्मस्य सन्देहोऽयं ममात्मनः ।
का गतिः सर्वजन्तूनां मिथ्याभूते जगत्त्रये
harirbrahmā śacīkāntastathānye surasattamāḥ |
sarve chalavidhau dakṣā manuṣyāṇāñca kā kathā
||10||हरिर्ब्रह्मा शचीकान्तस्तथान्ये सुरसत्तमाः ।
सर्वे छलविधौ दक्षा मनुष्याणाञ्च का कथा
kāmakrodhābhisantaptā lobhopahatacetasaḥ |
chale dakṣāḥ surāḥ sarve munayaśca tapodhanāḥ
||11||कामक्रोधाभिसन्तप्ता लोभोपहतचेतसः ।
छले दक्षाः सुराः सर्वे मुनयश्च तपोधनाः
vasiṣṭho vāmadevaśca viśvāmitro gurustathā |
ete pāparatāḥ kātra gatirdharmasya mānada
||12||वसिष्ठो वामदेवश्च विश्वामित्रो गुरुस्तथा ।
एते पापरताः कात्र गतिर्धर्मस्य मानद
indro'gniścandramā vedhāḥ paradārābhilampaṭāḥ |
āryatvaṃ bhuvaneṣveṣu sthitaṃ kutra mune vada
||13||इन्द्रोऽग्निश्चन्द्रमा वेधाः परदाराभिलम्पटाः ।
आर्यत्वं भुवनेष्वेषु स्थितं कुत्र मुने वद
vacanaṃ kasya mantavyamupadeśadhiyānagha |
sarve lobhābhibhūtāste devāśca munayastadā
||14||वचनं कस्य मन्तव्यमुपदेशधियानघ ।
सर्वे लोभाभिभूतास्ते देवाश्च मुनयस्तदा
vyāsa uvāca
kiṃ viṣṇuḥ kiṃ śivo brahmā maghavā kiṃ bṛhaspatiḥ |
dehavān prabhavatyeva vikāraiḥ saṃyutastadā
||15||किं विष्णुः किं शिवो ब्रह्मा मघवा किं बृहस्पतिः ।
देहवान् प्रभवत्येव विकारैः संयुतस्तदा
rāgī viṣṇuḥ śivo rāgī brahmāpi rāgasaṃyutaḥ |
(rāgavānkimakṛtyaṃ vai na karoti narādhipa) |
rāgavānapi cāturyādvideha iva lakṣyate
||16||रागी विष्णुः शिवो रागी ब्रह्मापि रागसंयुतः ।
(रागवान्किमकृत्यं वै न करोति नराधिप) ।
रागवानपि चातुर्याद्विदेह इव लक्ष्यते
samprāpte saṃkaṭe so'pi guṇaiḥ sambādhyate kila |
kāraṇādrahitaṃ kāryaṃ kathaṃ bhavitumarhati
||17||सम्प्राप्ते संकटे सोऽपि गुणैः सम्बाध्यते किल ।
कारणाद्रहितं कार्यं कथं भवितुमर्हति
brahmādīnāṃ ca sarveṣāṃ guṇā eva hi kāraṇam |
pañcaviṃśatsamudbhūtā dehāsteṣāṃ na cānyathā
||18||ब्रह्मादीनां च सर्वेषां गुणा एव हि कारणम् ।
पञ्चविंशत्समुद्भूता देहास्तेषां न चान्यथा
kāle maraṇadharmāste sandehaḥ ko'tra te nṛpa |
paropadeśe vispaṣṭaṃ śiṣṭāḥ sarve bhavanti ca
||19||काले मरणधर्मास्ते सन्देहः कोऽत्र ते नृप ।
परोपदेशे विस्पष्टं शिष्टाः सर्वे भवन्ति च
viplutirhyaviśeṣeṇa svakārye samupasthite |
kāmaḥ krodhastathā lobhadrohāhaṅkāramatsarāḥ
||20||विप्लुतिर्ह्यविशेषेण स्वकार्ये समुपस्थिते ।
कामः क्रोधस्तथा लोभद्रोहाहङ्कारमत्सराः
dehavānkaḥ parityaktumīśo bhavati tānpunaḥ |
saṃsāro'yaṃ mahārāja sadaivaivaṃvidhaḥ smṛtaḥ
||21||देहवान्कः परित्यक्तुमीशो भवति तान्पुनः ।
संसारोऽयं महाराज सदैवैवंविधः स्मृतः
nānyathā prabhavatyeva śubhāśubhamayaḥ kila |
kadācidbhagavānviṣṇustapaścarati dāruṇam
||22||नान्यथा प्रभवत्येव शुभाशुभमयः किल ।
कदाचिद्भगवान्विष्णुस्तपश्चरति दारुणम्
kadācidvividhānyajñānvitanoti surādhipaḥ |
kadācittu ramāraṅgarañjitaḥ parameśvaraḥ
||23||कदाचिद्विविधान्यज्ञान्वितनोति सुराधिपः ।
कदाचित्तु रमारङ्गरञ्जितः परमेश्वरः
ramate kila vaikuṇṭhe tadvaśastaruṇo vibhuḥ |
kadāciddānavaiḥ sārdhaṃ yuddhaṃ paramadāruṇam
||24||रमते किल वैकुण्ठे तद्वशस्तरुणो विभुः ।
कदाचिद्दानवैः सार्धं युद्धं परमदारुणम्
karoti karuṇāsindhustadbāṇāpīḍito bhṛśam |
kadācijjayamāpnoti daivātso'pi parājayam
||25||करोति करुणासिन्धुस्तद्बाणापीडितो भृशम् ।
कदाचिज्जयमाप्नोति दैवात्सोऽपि पराजयम्
sukhaduḥkhābhibhūto'sau bhavatyeva na saṃśayaḥ |
śeṣe śete kadācidvai yoganidrāsamāvṛtaḥ
||26||सुखदुःखाभिभूतोऽसौ भवत्येव न संशयः ।
शेषे शेते कदाचिद्वै योगनिद्रासमावृतः
kāle jāgarti viśvātmā svabhāvapratibodhitaḥ |
śarvo brahmā hariśceti indrādyā ye surāstathā
||27||काले जागर्ति विश्वात्मा स्वभावप्रतिबोधितः ।
शर्वो ब्रह्मा हरिश्चेति इन्द्राद्या ये सुरास्तथा
munayaśca vinirmāṇaiḥ svāyuṣo vicaranti hi |
niśāvasāne sañjāte jagatsthāvarajaṅgamam
||28||मुनयश्च विनिर्माणैः स्वायुषो विचरन्ति हि ।
निशावसाने सञ्जाते जगत्स्थावरजङ्गमम्
mriyate nātra sandeho nṛpa kiñcitkadāpi ca |
svāyuṣo'nte padyajādyāḥ kṣayamṛcchanti pārthiva
||29||म्रियते नात्र सन्देहो नृप किञ्चित्कदापि च ।
स्वायुषोऽन्ते पद्यजाद्याः क्षयमृच्छन्ति पार्थिव
prabhavanti punarviṣṇuharaśakrādayaḥ surāḥ |
tasmātkāmādikānbhāvāndehavānpratipadyate
||30||प्रभवन्ति पुनर्विष्णुहरशक्रादयः सुराः ।
तस्मात्कामादिकान्भावान्देहवान्प्रतिपद्यते
nātra te vismayaḥ kāryaḥ kadācidapi pārthiva |
saṃsāro'yaṃ tu sandigdhaḥ kāmakrodhādibhirnṛpa
||31||नात्र ते विस्मयः कार्यः कदाचिदपि पार्थिव ।
संसारोऽयं तु सन्दिग्धः कामक्रोधादिभिर्नृप
durlabhastadvinirmuktaḥ puruṣaḥ paramārthavit |
yo bibhetīha saṃsāre sa dārānna karotyapi
||32||दुर्लभस्तद्विनिर्मुक्तः पुरुषः परमार्थवित् ।
यो बिभेतीह संसारे स दारान्न करोत्यपि
vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo vicaratyaviśaṅkitaḥ |
tasmādbṛhaspaterbhāryā śaśinā lambhitā punaḥ
||33||विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो विचरत्यविशङ्कितः ।
तस्माद्बृहस्पतेर्भार्या शशिना लम्भिता पुनः
gurūṇā lambhitā bhāryā tathā bhrāturyavīyasaḥ |
evaṃ saṃsāracakre'smin rāgalobhādibhirvṛtaḥ
||34||गुरूणा लम्भिता भार्या तथा भ्रातुर्यवीयसः ।
एवं संसारचक्रेऽस्मिन् रागलोभादिभिर्वृतः
gārhasthyañca samāsthāya kathaṃ mukto bhavennaraḥ |
tasmātsarvaprayatnena hitvā saṃsārasāratām
||35||गार्हस्थ्यञ्च समास्थाय कथं मुक्तो भवेन्नरः ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन हित्वा संसारसारताम्
ārādhayenmaheśānīṃ saccidānandarūpiṇīm |
tanmāyāguṇataśchannaṃ jagadetaccarācaram
||36||आराधयेन्महेशानीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् ।
तन्मायागुणतश्छन्नं जगदेतच्चराचरम्
bhramatyunmattavatsarvaṃ madirāmattavannṛpa |
tasyā ārādhanenaiva guṇānsarvānvimṛdya ca
||37||भ्रमत्युन्मत्तवत्सर्वं मदिरामत्तवन्नृप ।
तस्या आराधनेनैव गुणान्सर्वान्विमृद्य च
muktiṃ bhajeta matimānnānyaḥ panthāstvitaḥ paraḥ |
ārādhitā maheśānī na yāvatkurute kṛpām
||38||मुक्तिं भजेत मतिमान्नान्यः पन्थास्त्वितः परः ।
आराधिता महेशानी न यावत्कुरुते कृपाम्
tāvadbhavetsukhaṃ kasmātko'nyo'sti dayayā yutaḥ |
karuṇāsāgarāmetāṃ bhajettasmādamāyayā
||39||तावद्भवेत्सुखं कस्मात्कोऽन्योऽस्ति दयया युतः ।
करुणासागरामेतां भजेत्तस्मादमायया
yasyāstu bhajanenaiva jīvanmuktatvamaśnute |
mānuṣyaṃ durlabhaṃ prāpya sevitā na maheśvarī
||40||यस्यास्तु भजनेनैव जीवन्मुक्तत्वमश्नुते ।
मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य सेविता न महेश्वरी
niḥśreṇikāgrātpatitā adha ityeva vidmahe |
ahaṅkārāvṛtaṃ viśvaṃ guṇatrayasamanvitam
||41||निःश्रेणिकाग्रात्पतिता अध इत्येव विद्महे ।
अहङ्कारावृतं विश्वं गुणत्रयसमन्वितम्
asatyenāpi sambaddhaṃ mucyate kathamanyathā |
hitvā sarvaṃ tataḥ sarveḥ saṃsevyā bhuvaneśvarī
||42||असत्येनापि सम्बद्धं मुच्यते कथमन्यथा ।
हित्वा सर्वं ततः सर्वेः संसेव्या भुवनेश्वरी
rājovāca
kiṃ kṛtaṃ gurūṇā tatra kāvyarūpadhareṇa ca |
kadā śukraḥ samāyātastanme brūhi pitāmaha
||43||किं कृतं गुरूणा तत्र काव्यरूपधरेण च ।
कदा शुक्रः समायातस्तन्मे ब्रूहि पितामह
vyāsa uvāca
śṛṇu rājan pravakṣyāmi yatkṛtaṃ guruṇā tadā |
kṛtvā kāvyasvarūpañca pracchannena mahātmanā
||44||शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि यत्कृतं गुरुणा तदा ।
कृत्वा काव्यस्वरूपञ्च प्रच्छन्नेन महात्मना
guruṇā bodhitā daityā matvā kāvyaṃ svakaṃ gurum |
viśvāsaṃ paramaṃ kṛtvā babhūvustanmayāstadā
||45||गुरुणा बोधिता दैत्या मत्वा काव्यं स्वकं गुरुम् ।
विश्वासं परमं कृत्वा बभूवुस्तन्मयास्तदा
vidyārthaṃ śaraṇaṃ prāptā bhṛguṃ matvātimohitāḥ |
guruṇā vipralabdhāste lobhātko vā na muhyati
||46||विद्यार्थं शरणं प्राप्ता भृगुं मत्वातिमोहिताः ।
गुरुणा विप्रलब्धास्ते लोभात्को वा न मुह्यति
daśavarṣātmake kāle sampūrṇasamaye tadā |
jayantyā saha krīḍitvā kāvyo yājyānacintayat
||47||दशवर्षात्मके काले सम्पूर्णसमये तदा ।
जयन्त्या सह क्रीडित्वा काव्यो याज्यानचिन्तयत्
āśayā mama mārgaṃ te paśyantaḥ saṃsthitāḥ kila |
gatvā tānvai prapaśye'haṃ yājyānatibhayāturān
||48||आशया मम मार्गं ते पश्यन्तः संस्थिताः किल ।
गत्वा तान्वै प्रपश्येऽहं याज्यानतिभयातुरान्
mā devebhyo bhayaṃ teṣāṃ madbhaktānāṃ bhavediti |
sañcintya buddhimāsthāya jayantīṃ pratyuvāca ha
||49||मा देवेभ्यो भयं तेषां मद्भक्तानां भवेदिति ।
सञ्चिन्त्य बुद्धिमास्थाय जयन्तीं प्रत्युवाच ह
devānevopasaṃyānti putrā me cārulocane |
samayaste'dya sampūrṇo jāto'yaṃ daśavārṣikaḥ
||50||देवानेवोपसंयान्ति पुत्रा मे चारुलोचने ।
समयस्तेऽद्य सम्पूर्णो जातोऽयं दशवार्षिकः
tasmād gacchāmyahaṃ devi draṣṭuṃ yājyānsumadhyame |
punarevāgamiṣyāmi tavāntikamanudrutaḥ
||51||तस्माद् गच्छाम्यहं देवि द्रष्टुं याज्यान्सुमध्यमे ।
पुनरेवागमिष्यामि तवान्तिकमनुद्रुतः
tatheti tamuvācātha jayantī dharmavittamā |
yatheṣṭaṃ gaccha dharmajña na te dharmaṃ vilopaye
||52||तथेति तमुवाचाथ जयन्ती धर्मवित्तमा ।
यथेष्टं गच्छ धर्मज्ञ न ते धर्मं विलोपये
tacchrutvā vacanaṃ kāvyo jagāma tvaritastataḥ |
apaśyaddānavānāṃ ca pārśve vācaspatiṃ tadā
||53||तच्छ्रुत्वा वचनं काव्यो जगाम त्वरितस्ततः ।
अपश्यद्दानवानां च पार्श्वे वाचस्पतिं तदा
chadmarūpadharaṃ saumyaṃ bodhayantaṃ chalena tān |
jainaṃ dharmaṃ kṛtaṃ svena yajñanindāparaṃ tathā
||54||छद्मरूपधरं सौम्यं बोधयन्तं छलेन तान् ।
जैनं धर्मं कृतं स्वेन यज्ञनिन्दापरं तथा
bho devaripavaḥ satyaṃ bravīmi bhavatāṃ hitam |
ahiṃsā paramo dharmo'hantavyā hyātatāyinaḥ
||55||भो देवरिपवः सत्यं ब्रवीमि भवतां हितम् ।
अहिंसा परमो धर्मोऽहन्तव्या ह्याततायिनः
dvijairbhogaratairvede darśitaṃ hiṃsanaṃ paśoḥ |
jihvāsvādaparaiḥ kāmamahiṃsaiva parā matā
||56||द्विजैर्भोगरतैर्वेदे दर्शितं हिंसनं पशोः ।
जिह्वास्वादपरैः काममहिंसैव परा मता
evaṃvidhāni vākyāni vedaśāstraparāṇi ca |
bruvāṇaṃ gurumākarṇya vismito'sau bhṛgoḥ sutaḥ
||57||एवंविधानि वाक्यानि वेदशास्त्रपराणि च ।
ब्रुवाणं गुरुमाकर्ण्य विस्मितोऽसौ भृगोः सुतः
cintayāmāsa manasā mama dveṣyo guruḥ kila |
vañcitāḥ kila dhūrtena yājyā me nātra saṃśayaḥ
||58||चिन्तयामास मनसा मम द्वेष्यो गुरुः किल ।
वञ्चिताः किल धूर्तेन याज्या मे नात्र संशयः
dhiglobhaṃ pāpabījaṃ vai narakadvāramūrjitam |
gururapyanṛtaṃ brūte prerito yena pāpmanā
||59||धिग्लोभं पापबीजं वै नरकद्वारमूर्जितम् ।
गुरुरप्यनृतं ब्रूते प्रेरितो येन पाप्मना
pramāṇaṃ vacanaṃ yasya so'pi pākhaṇḍadhārakaḥ |
guruḥ surāṇāṃ sarveṣāṃ dharmaśāstrapravartakaḥ
||60||प्रमाणं वचनं यस्य सोऽपि पाखण्डधारकः ।
गुरुः सुराणां सर्वेषां धर्मशास्त्रप्रवर्तकः
kiṃ kiṃ na labhate lobhānmalinīkṛtamānasaḥ |
anyo'pi gururapyevaṃ jātaḥ pākhaṇḍapaṇḍitaḥ
||61||किं किं न लभते लोभान्मलिनीकृतमानसः ।
अन्योऽपि गुरुरप्येवं जातः पाखण्डपण्डितः
śailūṣaceṣṭitaṃ sarvaṃ parigṛhya dvijottamaḥ |
vañjayatyatisammūḍhāndaityānyājyānmamāpyasau
||62||शैलूषचेष्टितं सर्वं परिगृह्य द्विजोत्तमः ।
वञ्जयत्यतिसम्मूढान्दैत्यान्याज्यान्ममाप्यसौ
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe śukrarūpeṇa guruṇā daityavañcanāvarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||