dvitīyaṃ kāṇḍam(gavāmayanam) vāg eṣā yat pṛṣṭhāni| tām etāṃ viprayuñjate| tāṃ viharanti| sā prathamam ahaḥ prāpya rathantaraṃ bhavati| iyam eva pṛthivī| vāg vai rathantaram| saiṣā vadati| sā dvitīyam ahaḥ prāpya bṛhatī bhavati yām imāṃ śreṣṭhī vācaṃ vadatīty avocad iti| sā hi dūrāc chrūyate|| sā tṛtīyam ahaḥ prāpya vairūpā bhavati yad idaṃ tiryag vāca ehi prehy āharopāharāśaya pāyayeti| sā caturtham ahaḥ prāpya virāḍ bhavati| tūṣṇīṃ niṣadyam| etad dha vai vairājyaṃ vāco yat tūṣṇīṃniṣadyaṃ yām imāṃ śreṣṭhinas tūṣṇīm āsīnasyaiva jijñāsante| sā pañcamam ahaḥ prāpya śakvarī bhavati yayā praśiṣṭaś śaknoti| sā ṣaṣṭham ahaḥ prāpya revatī bhavati| yayānnādyaṃ pradīyate| sā na māsi - māsy āttavyā| lelibhasyaitad ājānaṃ yām imāṃ lelibhā vācaṃ vadanti| imāṃ vā ayaṃ hyo 'vadad imāṃ pūrvedyur imāṃ pūrvasamām| samānīṃ bata vācaṃ vadati na batainaṃ paryetīti| evaṃ tad yan māsi - māsi pṛṣṭhāny upayanti
atha yathā tūṣṇīm āsitvā yad eva kalyāṇaṃ yat puṇyaṃ tad vyāharet| sā vyāhṛtaṃ bata vyāhārṣīd vyāhartā bateti| evaṃ tad yad upariṣṭāt saṃvatsarasya pṛṣṭhāny upayanti| abhy eva rathantareṇa krandati, reta eva bṛhatā siñcati, garbhān eva vairūpeṇa dadhāti, janayaty eva vairājena, vardhayaty eva śakvarībhir, annādyam eva revatībhiḥ pradīyate| tat kuto māsi - māsi janiṣyate| yo vai māsyo garbho 'vapadyate -- 'srāvīd iti vai tam āhuḥ| sa yathā sāmi garbhāḥ pateyur yathā vāmā oṣadhīr liliyus tāḥ kiṃditā syuś śuṣyeyur evaivaṃ tad yan māsi - māsi pṛṣṭhāny upayanti
atha yatho saṃvatsaraṃ bhṛtvā garbhaṃ janayed ṛtau pakvā oṣadhīḥ pracinuyus tāsāṃ kāmān kurvīrann evaṃ tad yad upariṣṭāt saṃvatsarasya pṛṣṭhāny upayanti| atha ha smāha citro gāṃgyāyani spandanaiṣā bahudohinī yat pṛṣṭhāni| ko 'haraha spandanāyai dhārayitṝn eṣiṣyati| na vā etā-y avyūḍhe duhre, no vā etāny upariṣṭād vyūḍhe daśarātre gāyatryā parihṛtāni duhre| sa yathā spandanāṃ rajjubhir vyapatatya duhyur evam etāny upariṣṭād yyūḍhe daśarātre gāyatryā parihṛtāni duhre| sa yathā upasṛjed evaṃ tad yad gāyatramukhas tryaho, yathābhidadhyād evaṃ tad yad gāyatramadhyo, yathāpahṛtya duhyād evaṃ tad yad gāyatrottamaḥ| tasmād upariṣṭād evopetyānīti| tad u hovāca śāṭyāyanir yo vā eṣa candramā eṣa vāva saṃvatsara, eṣa prajāpatir, eṣa māsa iti| etāvān vāvaiṣa yāvān māsaḥ| etaṃ vāvaiṣa āptvā punaḥ palyete| sa pañcadaśa rātrīr ūrdhva eti pañcadaśārvāṅ| yā āpūryate tā ūrdhva ety, atha yā apochas tā arvāṅ| sa āpūryamāṇo 'muṃ lokaṃ gacchati| so 'munā lokena saṃspṛśyānnaṃ bhavati| sa yad asya tatra svadyaṃ tat svada ityapochann imaṃ loka āgacchati| sa imā apa oṣadhīḥ praviśati| sa imā apa oṣadhīḥ praviśyāsv apsv oṣadhīṣv ātmānaṃ nyudyāpūryamāṇo 'muṃ lokaṃ gacchati
sa evam eva punaḥ palyayamānas saṃvatsaram āpnoti| ya yāvad dha vai dvādaśabhis saṃvatsarair avarunddhe tāvad ekenaiva saṃvatsareṇāvarunddhe, ya evaṃ vidvān māsi-māsi pṛṣṭhāny upaiti| tān etāṃś caturo 'bhiplavān upayanti| teṣāṃ caturviṃśatī rātryaḥ| caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ| tad eṣāṃ māsi - masi saṃvatsara āpto bhavati| pṛṣṭhyaṃ pañcamam upayanti| tad eṣām upariṣṭāt saṃvatsarasya māsi - māsi pṛṣṭhāny upetāni bhavanti| atha ha smāha mahitthaś śainamiṣir yaṃ vā imam āhur apṛṣṭho 'dhukoṣṇīṣaḥ kulasya - kulasyodbhidā veṣṭata ity eṣa ha vāva so 'pṛṣṭho 'dhuvakoṣṇīṣo ya eva nirhṛtapṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ| te kiṃ tat pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomān eva kurvanta ādriyeran| abhiplavān evaitān pañcopetyopariṣṭād eva pṛṣṭhāny upetyānīti
āsau vā ādityo 'trāgra āsīd yatraitac cātvālam| sa idaṃ sarvaṃ prātapat| tasya devāḥ pradāhād abhibhayuḥ| te 'bruvan -- sarvaṃ vā ayam idaṃ pradhakṣyati| etam ūrdhvam udūhāmeti| taṃ ṣaḍbhir māsair ūrdvam udohan| tam ekaviṃśe viṣuvaty adhyādadhuḥ| sa eṣa ekaviṃśe viṣuvaty adhyāhitas tapati| tad ye ca ha vā ita ūrdhvā lokā ye cāmuto 'rvāñcas teṣām eṣa etad ubhayeṣāṃ viṣuvati| tad yad ubhayeṣāṃ viṣuvati tasmād viṣuvān saḥ| yathā vai rathanābhāv arās samagrā evaṃ haitasmin sarve lokās samagrāḥ| tān vā etān eke parastād viṣuvata ūrdhvān eva ṣaḍahān upayanti| yathaivaiva ā viṣuvata upayanty evam evāpi parāñcaḥ| parāṅ vai svargo lokaḥ| parāñca etaṃ svargaṃ lokaṃ rohāma| pratyavarohas sa yad arvāñca upeyāma| athaivam apratyavarūḍham iti vadantas te ye ha te tathopayanti ya evaṃ tasmād ādityād arvāñco lokās tān evāpnuvanti| yady api bahūn saṃvatsarān upayanty atha tān evāpnuvanti| atha ya evaitān parācaś cārvācaś ca ṣaḍahān upayanti ta evaitān ubhayān lokān āpnuvanti parāṅ iyān arvāṅ iti
sa imaṃ lokam antikād abhyatapat| te vāyum avastāt paryauhan| tenainam aśamayan| apo ha vā eṣa etad bibharti| te 'dbhir evainaṃ tad aśamayan| so 'muṃ paraṃ lokaṃ prātapat| te candramasaṃ parastāt paryauhan| tenainam aśamayan| prajāpatir vai candramāḥ| prajāpatinaivainaṃ tad aśamayan| triṣu ha vā ayam idaṃ lokeṣu pavate| triṣu tata ādityas, triṣu nakṣatrāṇi, tasmāt tāny aṇiṣṭhāṇi parārdhyānīty ete ha vāva dvādaśa devalokāḥ| atha yathoṣaso vā yad vaivam evānye lokāḥ| sa imaṃ lokam okaṃ prajānann abhyavāvidhyat tantribhiḥ| svarasāmabhir avastād upādadhuḥ| so 'muṃ paraṃ lokaṃ prāpaśyat| tam u devā vidhyat tantribhiḥ| svarasāmabhiḥ parastād upādadhuḥ| tam etad atrāspṛṇvan| yad aspṛṇvaṃs tat svarāṇāṃ svaratvam| saptadaśā svarasāmāno bhavanti| annaṃ vai saptadaśam| annādya evainaṃ tad adhyādadhuḥ| atho prajāpatir vai saptadaśaḥ| prajāpatinaivainaṃ tad annādye 'dhyādadhuḥ| sa eṣo hi pūrve 'nnādye 'dhyāhitas tapati| te vā ete svarasāmāna ekapañcāśat satriṃśinīr virājas saṃpadyante, pañcaviṃśatir avastāt pañcaviṃśatiḥ parastāt| atha yaikapañcāśī tasyām eṣa etan madhya vyūhyādhyāhitas tapati| taṃ na śoko na himo nāśanāyati na pipāsati nāsya kā canāvṛttir asti| na ha vā aśanāyati na pipāsati nāsya kā canāvṛttir bhavati ya evaṃ veda
sa yathā sarpiṣaḥ kumbhaṃ vā madhukumbhaṃ vā jāloditaśayaṃ hriyerannavam evaiṣa etābhir virḍbhiḥ parigṛhītaḥ| prāñ ca pratyañ ca yata etābhir dhṛtaḥ| tān vā etān eke svarasāmno 'gniṣṭomān eva kurvanti, stotrabṛhatīm idaṃ kurma iti vadantaḥ| ye vai trayo 'gniṣṭomāṣ ṣaṭtriṃśat tāni stotrāṇi| dvādaśaikasya dvādaśaikasya dvādaśaikasya tat ṣaṭtriśat| ṣaṭtriṃśadakṣarā vai bṛhatī| bṛhatī svargo lokaḥ| saitaṃ spṛśati| te bṛhatyaitaṃ svargaṃ lokaṃ gacchāmeti| te ha te gacchanty eva yathā tv ṛte 'nnād gacched evam| atha yad ukthyā bhavanti| paśavo vā ukthyāni| annaṃ paśavaḥ| sa yathānnena saha śreyāṃsaṃ pratinandantam upeyād evam evainam etad ukthyai svarasāmabhir upayanti| atho haitau devatattvāv eva yad viśvajidabhijitau| annam etad yat svarasāmānaḥ| sa yathā sūnāyām annam ādhāya śreyasa upahared evam evāsmā etad viśvajidabhijidbhyām etad annam upaharati| atho haiṣā śāntir eva kriyate| agniṣṭomasāma syād āgnimārutaṃ śastraṃ viṣuvān| ka etāṃs trīn agnīn abhyupetya śobhayataḥ pradagdho haiva śayīta| tad yad ukthāny antareṇa bhavanti| paśavo vā ukthāni| annaṃ paśavaḥ. annenaitam aśamayan| nārmedhenaiva tac chamayitvā 'ntata uyanti
tā u vā etau viśvajidabhijitau| aṣṭāv anyas satriṃśinīr virājas saṃpadyante 'ṣṭāv anyaḥ| tu. paśusādhana navarātraḥ -- jyotiṣṭomo'gniṣṭomo gaurukthya āyurukthyo'bhyāsaṅgyaḥ pañcāho viśvajidatirātraḥ paśukāmo yajeta - tāṃbrā. [https://sa.wikisource.org/s/tvj 22.13]ayaṃ vai loko 'bhijid asau viśvajit| paśava svarasāmānaḥ| tad yad abhijitā stutvā svarasāmabhi stuvate 'sminn evaital loke paśūn pratiṣṭhāpayanti| atha yat svarasāmabhi stutvā viśvajitā stuvate tasmād amutaḥ pradānāt paśavo jīvanti| tasya vā etasya vaiṣuvatasyāhno daśa ca pañcaviṃśāni stotrāṇi bhavanti dve ca stotriye| tato yāni daśa pañcaviṃśāni stotrāṇi mahāvrataṃ tat| tair asya vaiṣuvate 'hani mahāvratam upetaṃ bhavati| atha ye dve stotriye āditya eva sa etasminn ahan pratiṣṭhitaḥ| atha ha sma vā etat purā trir mahāvratam upayanty ārambhaṇīye 'han vaiṣuvate mahāvratīye| tasya vā etasyārambhaṇīyasyāhnaś caturdaśa ca pañcaviṃśāni stotrāṇi bhavanti daśa ca stotriyāḥ. tato yāni caturdaśa pañcaviṃśāni stotrāṇi mahāvrataṃ tat| tair asyārambhaṇīye 'hani mahāvratam upetaṃ bhavati| atha yā daśa stotriyā daśākṣarā virāṭ| annaṃ virāṭ| teno hāvasena yanty ā vaiṣuvatād ahnaḥ| atha ye dve stotriye viṣuvato 'tiricyete tad u hānnapānam| dvayam u ha vā annasya rūpaṃ yac caivāśnāti yac ca pibati| sa yathāśnaṃś ca pibaṃś ceyād evam evaitad etābhyāṃ yanty ā mahāvratīyād ahnaḥ| ta etaṃ svargaṃ lokam āgacchanti| etan mahāvratīyam ahaḥ| eṣa vāva svargo loko yan mahāvratīyam ahaḥ| sa ya etad evaṃ veda trirupetam asya mahāvrataṃ bhavati, gacchati svargaṃ lokam
tad āhus tam īṃ hinvanty agruva ity evaitasyāhnaḥ pratipat kāryeti| tam arkebhis taṃ sāmabhir iti śīrṣṇas, tad id āsa bhuvaneṣu jyeṣṭham ity ātmanaḥ| tat tad itīva vā etenāhnā caranti| tato ha vai prajāpatiḥ| tato ha vā eṣa sarvāsāṃ devatānām. tat pitaitad ahaḥ, prajetarāṇi| sa yathā putraḥ pitaram āgatya tata tateti hvayet, tādṛk tat| so vā ubhayarūpā bhavati| tam iti vai puṃso rūpam, agruva iti striyai| ubhayam u ha vā etad bhūtvā prajāpatiḥ prajajñe| tad āhur abhyudite vaiṣā pratipat| yoge tv āgate pavasva vāco agriya ity eva pratipat kāryeti| mano vai prajāpatiḥ| mano vai vāco 'gram| tad enaṃ tat svenaiva rūpeṇārabhante| so vai mithunā - bhavati| pavasveti vai puṃso rūpaṃ, vāca iti striyai. tad etan mithunaṃ prajananaṃ kriyate| mithunena jāyate ya evaṃ veda| tasmād eṣaiva pratipat kāryā| upāsmai gāyatā nara iti dvitīyā| tad etasmād ahno nayanti| davidyutatyā ruceti tṛtīyā, pratyakṣam etasyāhno rūpam| tam īṃ hinvanty agruva iti caturthī, yābhyuditā pratipat tāṃ ned antarayāmeti
sanā ca soma jeṣi ceti daśarcaṃ bhavati| ṛṣayo vā etad ṛddhikāmā upotthānaṃ priyaṃ vāco 'paśyan| athā no vasyasas kṛdhy athā no vasyasas kṛdhīti tenāstuvata| tato vai te sarva evārdhnuvan| sarve haivardhnuvanti ya evaṃ vidvāṃsa etena daśarcena stuvate| tasmin ha smāha śaktir virājaṃ geyāṃ sanā ca soma jeṣi ca pavamāna mahi śrava ekaṃ dve trīṇi catvāri pañca ṣaṭ saptāṣṭau nava daśa huṃbhā oi bhūr iti| tad āhuḥ kṛtrimevaiṣā virāḍ upākāryeva| saṃpadaṃ lobhayati| om ity etad evākṣaraṃ geyam iti| etad dha vā idaṃ sarvam akṣaram| yathā sūcyā palāśāni saṃtṛṇṇāni syur evam etenākṣareṇeme lokās saṃtṛṇṇāḥ| daśadhā vā etad atividhyemān kṣarati śatadhemān sahasradhemān| tasmād etad evākṣara geyam iti paryāso bhavati| yaḥ paryāse kāmas sa na upāpto 'sad iti| tāḥ pañcaviṃśati stotriyās saṃpadyante| pañcaviṃśo vai prajāpatiḥ| prājāpatyaṃ mahāvrataṃ tat salakṣma kriyate