athaite catūrātrāḥ| atrir vā akāmayata - catvāro me vīrā ājāyerann iti| sa etaṃ catūrātraṃ yajñam apaśyat| tam āharat| tenāyajata| tato vai tasya catvāro vīrā ājāyanta| asya catvāro vīrā ājāyante ya evaṃ veda| atrirṛṣayo vā akāmayanta - catvāraś catvāro no vīrā ājāyerann iti| ta etaṃ catūrātraṃ yajñam apaśyan| tam āharan| tenāyajan| tato vai teṣāṃ catvāraś catvāro vīrā ājāyanta| asya catvāraś catvāro vīrā ājāyante ya evaṃ veda| ā caturaṃ ha khalu vai mithunaṃ prajananaṃ mithunaṃ parācīnam| ekaś ca vā ekā ca, dvau ca dve ca, trayaś ca tisraś ca, catvāraś ca catasraś ca, etad vā ā caturaṃ mithunaṃ prajananam| na ha vai pañca ca pañca ceti nāma santi| tad yan mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti| tasya caturviṃśāḥ pavamānā bhavanti - caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ| saṃvatsaraḥ prajananaṃ - sa mā prajanayād iti| tasyobhe bṛhadrathantare| tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti| tasyobhaye stomā bhavanty ayujaś ca yugmantaś ca| etad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yad ubhaye stomāḥ| tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti
ayujaś ca uttare stomā bhavanti| ṛtavo vā ayujaḥ| ṛtavo vā idaṃ sarvaṃ prajanayanti| te ya idaṃ sarvaṃ prajanayanti te mā prajanayān iti| ahno 'hna stomam utsṛjamānā yanti| ahno 'hna stomam abhyupāharante| vīro vā eṣa yat stomaḥ| ahno 'hna eva tad vīryaṃ prajanayanto yanty, ahno 'hno vīryam abhyupāharante, 'kṣareṇākṣareṇotkrāmanto yanti| ekākṣaraṇidhanaṃ prathame 'hani bhavati, dvyakṣaraṇidhanaṃ dvitīyaṃ, tryakṣaraṇidhanaṃ tṛtīye, caturakṣaraṇidhanaṃ caturthe - 'kṣareṣṭhā vīro 'sad, akṣareṣṭhā vīro 'sad iti| nānāgniṣṭomasāmāni bhavanti - vīrāṇām eva nānāvīryatāyai| na ha vai sa vīro yo 'nyasya vīryam anu vīraḥ| sa ha vāva vīro ya ātmana evaṃ vīryam anu vīraḥ| tad yan nānāgniṣṭomasāmāni bhavanti vīrāṇām eva nānāvīryatāyai
tad āhur - yajñāyajñīyam evāhno 'hno 'gniṣṭomasāma kuryuḥ| jyaiṣṭhayaṃ vai yajñāyajñīyama| jyaiṣṭhyād vīro na cyavātā iti| tad yat samāni stotrāṇi syus samāvaccha eva vīryam aśnuvīran| yad viṣamāṇi jyeṣṭheṣv evaikadhā vīryaṃ dadhyuḥ| tad yat samāḥ pavamānā bhavanti samāvaccha eva tad vīryam aśnuvate| atha yad uttarai stotrair utkrāmanto yanti jyeṣṭheṣv eva tad bhūyo bhūyo vīryaṃ dadhato yanti| dvirātro ha khalu vā eṣa tāyate| yo bṛhadrathantarābhyām abhi tvā vṛṣabhā suta ity etāsu tṛtīye 'hani rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ kuryuḥ| tad yad abhi tveti tena rathantarasya rūpān na yanti| gāyatryāyātayāmnyā tṛtīyam ahas tāyate| kas tam indra tvāvasav iti maitrāvaruṇasāma| tāsām ihākṣarāṇi saṃpadyante| yā gāyatryo gāyatryastā, yāḥ kakubhaḥ kakubhas tā, yā bṛhatyo bṛhatyas tāḥ| yathāyatanaṃ chandāṃsi yujyante| gāyatryā vai prathamam ahas tāyate, triṣṭubhā dvitīyaṃ, jagatyā tṛtīyam, anuṣṭubhā caturtham| taṃ tvā yajñebhir īmaha ity etāsu caturthe 'hani bṛhat pṛṣṭhaṃ kuryuḥ| tad yat taṃ tveti tena bṛhato rūpān na yanti| anuṣṭubhāyātayāmnyā caturtham ahas tāyate| vayam u tvām apūrvyeti maitrāvaruṇasāma| tāsām ihākṣarāṇi saṃpadyante| yā gāyatryo gāyatryas tā, yāḥ kakubhaḥ kakubhas tā, yā bṛhatyo bṛhatyas tāḥ| yathāyatanaṃ chandāṃsi yujyante
agniṣṭomo vai prathamam ahar, ukthyo dvitīyaṃ, ṣoḍaśimāṃs tṛtīyam, atirātraś caturtham| nānāvīryāṇy ahāni bhavanti, vīrāṇām eva nānāvīryatāyai| atha ha smāha takṣako bhāgerathir mātsyo rājānu catūrātraḥ pṛṣṭhāni vyāpnoti| dvirātro vai bṛhadrathantarābhyāṃ tāyata iti| vairūpaṃ ca mahānāmnayaś ca tṛtīye 'hani kuryuḥ| rāthantare vaite| rāthantaraṃ tṛtīyam ahar iti| vairājaṃ ca revatyaś ca caturthe 'hani kuryuḥ| bārhate vaite| bārhataṃ caturtham ahar iti| evaṃ vai catūrātraḥ pṛṣṭhāni vyāpnotīti ha sma sa āha| tad āhuḥ - ko yajñānāṃ varṣiṣṭhaḥ, ko variṣṭha iti| sa brūyād - trirātra eva yajñānāṃ varṣiṣṭha iti| ime vai lokās trirātro diśa eva catūrātraḥ
athaiṣa jāmadagnyaḥ| prajananakāmo haitena yajeta| jamadagnir vā akāmayata -- bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeyeti| sa etaṃ catūrātraṃ yajñam apaśyat| tam āharat| tenāyajata| tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyata| api hāsya dvāv aurvau prajāyāṃ na saṃjajñāte - kayas tvam isi, kayas tvam asīti| tathā bahur iha prajajñe| tasmād idam apy etarhi dvāv aurvau palitau samāgatya na saṃjānāte| bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda| tasyāhus saṃvatsaram eva dīkṣā syur iti| prajananaṃ vai saṃvatsaraḥ| prajananam eṣa yajñaḥ| tat tat prajananaṃ kriyate| tasmād u hainena prajananakāmo yajeta| atho āhur - aṣṭācatvāriṃśad eva syur iti| aṣṭācatvāriṃśadakṣarā vai jagatī| paśavo jagatī| jāgata eṣa yajñaḥ| tasmād u hainena paśukāmo yajeta| atho āhuṣ - ṣaṭtriṃśad eva (syuḥ)| ṣaṭtriṃśadakṣarā vai bṛhatī| bṛhatī vai svargaṃ lokam ānaśe| tadvā asya svargyam| tasmād u hainena svargakāmo yajeta| tāni trīṇi jāgatāni| trīṇi jāgatāni padāni bhavanti| tena jagatyai rūpān na yanti| atho āhuś caturviṃśatir eva syur iti| caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ prajananam| prajananam eṣa yajñaḥ| tat tat prajananaṃ kriyate| tasmād u hainena prajananakāmo yajeta| tad ekaṃ jāgataṃ padaṃ bhavati| tenaiva jagatyai rūpān na yanti
tad āhur - yad gāyatryā prathamam ahas tāyate, triṣṭubhā dvitīyaṃ, jagatyā tṛtīyam, anuṣṭubhā caturtham, atha kasmāj jāgata evaiṣa yajña ākhyāyata iti| sa brūyād - yadā vai bahvaśvo vā bahvaśvatarīko vānyān anyān āyuṃjāna ety, evam evaitaj jagaty anyad anyac chando 'bhyārohanty etīti| atho yad evaitāni stotrāṇi saṃstutāni jagatīm abhi saṃpadyante, teno eva jāgata iti| atho jyaiṣṭhyaṃ vai jagatī chandasām| tasmāj jyaiṣṭhyena gṛhyān ācakṣatainena gṛhyāṃś cakṣate ya evaṃ veda| dvirātro ha khalu vai eṣa tāyate yo bṛhadrathantarābhyām abhi tvā vṛṣabhā suta ity etāsu tṛtīye 'hani rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ kuryuḥ| tad yad abhi tveti tena rathantarasya rūpān na yanti| gāyatryāyātayāmnyā tṛtīyam ahas tāyate| kas tam indra tvāvasav iti maitrāvaruṇasāma| tāsām ihākṣarāṇi saṃpadyante| taṃ tvā yajñebhir īmaha ity etāsu caturthe 'hani bahat pṛṣṭhaṃ kuryuḥ| tad yat taṃ tveti tena bṛhato rūpān na yanti| anuṣṭubhāyātayāmnyā caturtham ahas tāyate| vayam u tvām apūrvyaiti maitrāvaruṇasāma| tāsām ihākṣarāṇi saṃpadyante
vyūḍhacchandā ha khalu vā eṣa catūrātraḥ| pūrvo vai bṛhatyai pṛṣṭheṣu yoga uttaro gāyatryai pūrvo vā uṣṇik kakubhor ārbhave yoga uttaro anuṣṭubhaḥ| tad yad etāni vyatiṣaktāni chandāṃsi kriyante - vyatiṣaktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante - prajātyā eva| atho vyatiṣakto vai puruṣaḥ| pāpmabhir vyatiṣaktair eva tac chandobhir vyatiṣaktān pāpmano 'pahate| tad āhuḥ - kim anu catūrātra iti| ahorātre iti brūyāt| ahorātre ha vā anu catūrātraḥ| ahar eva prathamenāhnā stṛṇute, 'hnaḥ ketuṃ dvitīyena, rātrim eva tṛtīyenāhnā stṛṇute, yaḥ prātarahnaḥ ketus taṃ caturthena| ahorātre vā idaṃ sarvaṃ prajanayataḥ| te ya idaṃ sarvaṃ prajanayatas te mā prajanayatām iti| atho ha brūyād - diśa evānu catūrātra iti| catasro diśaḥ| ūrdhvā dik pañcamī| catvāry etānya ahāni bhavanti| rātriḥ pañcamī| diśa evaitenardhnoti| dikṣu pratiṣṭhāya svargaṃ lokam eti| tasyaitāḥ puroḍāśinīr upasado bhavanti| yonir vai puroḍāśo reta ājyam| tad yat puroḍāśaṃ hutvājyenābhijuhoti, yonyām eva tad retaḥ pratiṣṭhāpayanti| anuṣṭhyāsya retas siktaṃ prajāyate, ya evaṃ veda| atho yābhya evaitad devatābhyo havīṃṣi nirvapati, tāsv evaitad ṛdhnoti| tāsu pratiṣṭhāya svargaṃ lokam eti
athaiṣa prājāpatyaḥ| prajananakāmo haitena yajeta| prajāpatir vā akāmayata - bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeyeti| sa etaṃ catūrātram apaśyat| tam āharat| tenāyajata| tasyaite trivṛtpañcadaśā stomā bhavanti saptadaśaikaviṃśāḥ| ūnātiriktā mithunāḥ prajanayaḥ| ūnam anyasyātiriktam anyasya| ūnātiriktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante| trivṛc ca pañcadaśaś ca tan mithunaṃ prajananam| saptadaśaś caikaviṃśaś ca tan mithunaṃ prajananam - tad yan mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti| tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyata| bahur eva prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda| atho āhus tāsām eva prajānāṃ sṛṣṭānāṃ parāvāpād abibhed iti| sa etaṃ catūrātraṃ yajñam apaśyat| tam āharat| tenāyajata| tasyāgniṣṭomāv abhito bhavata, ukthyau madhye| brahma vā agniṣṭomaḥ, prajāḥ paśava ukthyāni| brahmaṇaiva tad ubhayataḥ prajāḥ paśūn parigṛhṇīte parāvāpāya| nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda
athaiṣa vasiṣṭhasya saṃsarpaḥ| vasiṣṭho vā akāmayata - sam imān lokān sarpeyam iti| sa etaṃ catūrātraṃ yajñam apaśyat| tam āharat| tenāyajata| tato vai sa imān lokān samasarpat| yad imān lokān samasarpat tat saṃsarpasya saṃsarpatvam| sam imān lokān sarpati ya evaṃ veda| tasya trayastraya stomā yuktā ahar vahanti| trayastrayo vai yuktānāṃ vahiṣṭhau| yuktena tatra gacchati yatra jigamiṣati| atho āhuḥ prajākāma evainena yajeteti - stomo vā etat, stomena saṃsakto bhavati| saṃsaktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante - prajātyā eva| ahno 'hna stomam utsṛjamānā yanty, ahno 'hna stomam abhyupāharante
athaiṣa gautamasya catuṣṭomaḥ| gautamāya vai na śraddadhata| aśraddhānīyo rājanya ṛṣir iti| so 'kāmayata śran me dadhīran, śraddhānīya syām iti| sa etaṃ catūrātraṃ yajñam apaśyat| tam āharat| tenāyajata| tato vai tasmai śraddadhata, śraddhānīyo 'bhavat| śraddhānīyo bhavati ya evaṃ veda| sa vā eṣa kṛtastomaḥ| śraddhā vai kṛtam| yad dha vā idaṃ kṛtena jitvā haranti, śraddhayā haiva tad dharanti| tasmāt kṛtastomaḥ| sa vā eṣa caturuttaryy aṅgirasām| dvyuttareṇa vā ādityā svargaṃ lokam āyaṃś, caturuttareṇāṃgirasaḥ| caturuttareṇa svargaṃ lokam eti ya evaṃ veda| tad āhur apabhraṃśī yajñakratur īśvaraḥ purāyuṣo 'muṃ lokam etor iti| tad yat pratyavarohīṇi stotrāṇi bhavanti tenānapabhraṃśī, teno āyuṣyaḥ| athaiṣa viśvajyotiḥ| devā vā akāmayanta - sarva eva jyotir iva syāmeti| ta etaṃ catūrātraṃ yajñam apaśyan| tam āharan| tenāyajanta| tato vai te sarva eva jyotir ivāsan| tasmād yam apy etarhi devānāṃ paśyanti jyotir ivādṛśmety evāhuḥ| sa yo brahmavarcasakāma syāt sa etena yajeta| jyotir iva ha vai sa bhāti yo brahmavarcasam ṛdhnoti| ṛdhnoti hainena brahmavarcasaṃ, brahmavarcasī bhavati