athaite trirātrāḥ| trirātreṇa vai devā eṣu lokeṣv ārdhnuvaṃs trirātreṇa svargaṃ lokam āyan| vāg vai trirātraḥ| vāco rūpeṇājyāni cāhāni vibhajyante| ekākṣarā vai vāk, tryakṣaram akṣaram| akṣarasya rūpeṇa vibhajyante| trayo gandharvāḥ| teṣām eṣā bhaktir - agneḥ pṛthivī, vāyor antarikṣam, asāv ādityasya dyauḥ| tad eṣābhyanūcyate - rayaḥ kṛṇvanti bhuvaneṣu retas tisraḥ prajā āryā jyotir agrāḥ| trayo gharmāsa uṣasaṃ sacante sarvā it tām̐ anu vidur vasiṣṭhāḥ|| iti| tad yad āha trayaḥ kṛṇvanti bhuvaneṣu reta ity agniḥ pṛthivyāṃ retaḥ kṛṇoti, vāyur antarikṣa, ādityo divi| tisraḥ prajā āryā jyotir agrā iti -
- vasavo rudrā ādityāḥ| teṣām etaj jyotir agraṃ yad asāv ādityaḥ| trayo gharmāsa uṣasaṃ sacanta ity agnir uṣasaṃ sacate, vāyur uṣasaṃ sacata, āditya uṣasaṃ sacate| sarvām̐ it tām̐ anu vidur vasiṣṭhā iti ye vai brāhmaṇāś śuśruvāṃsas te vasiṣṭhās, te hy etat sarvaṃ anu viduḥ| etāvān vāva trirātraḥ| gāyatraḥ prāṇas, traiṣṭubhaṃ cakṣur, jāgataṃ śrotram| trīṇi mithunāni tāny eṣu mithunaṃ dve sambhavato yan mithunāt prajāyate tat tṛtīyam| indro vṛtrāya vajram udayacchat| taṃ viṣṇur anvatiṣṭhat| so 'bravīd asti vā idaṃ tyasmiṃs teja indriyaṃ vīryam| tat ta āharāṇi| mā me prahārṣīr iti| tatheti| tad asmai prāyacchat| tad viṣṇuḥ pratyagṛhṇāt| tasmai dvitīyam udayacchat| taṃ viṣṇur anvatiṣṭhat| so 'bravīd asti vā idaṃ tyasmiṃs teja indriyaṃ vīryam| tat ta āharāṇi| mā me prahārṣīr iti| tatheti| tad asmai prāyacchat| tad viṣṇuḥ pratyagṛhṇāt| tasmai tṛtīyam udayacchat| taṃ viṣṇur anvatiṣṭhat| so 'bravīd - asti vā idaṃ tyasmiṃs teja indriyaṃ vīryam| tat ta āharāṇi| mā me prahārṣīr iti| tatheti| tad asmai prāyacchat| tad viṣṇuḥ pratyagṛhṇāt| tasmin hodāte - sarvaṃ mametīndras, tṛtīyaṃ mameti viṣṇuḥ
tau vai pṛcchāvahā iti| tau ha prajāpatāv apṛcchetām| tābhyāṃ haitayā vyuvāca - ubhā jigyathur na parā jayethe na parā jigye kataraś canainoḥ| indraś ca viṣṇo yad apaspṛdhethāṃ tredhā sahasraṃ vi tad airayethām|| iti| dvau tava bhāgāv itīndram abravīt, tṛtīyaṃ taveti viṣṇum| etad ābhyāṃ tat sahasraṃ prāyacchat| tasyaiṣāptir yo bandhumān anūcāna syāt tasmai prathame 'hani dadyāt| yathā iyaṃ pṛthivy evaṃ saḥ| pratiṣṭhitā vā iyaṃ, pratiṣṭhitas saḥ| evaṃ saḥ| antarikṣam iti vā idaṃ vidur vedaṃ tasya viduḥ| atha yo bandhumān anūcāna syāt tasmai tṛtīye 'hani dadyāt| yathā vā asau dyaur evaṃ saḥ| dyaur iti vā amuṃ vidur bandhuṃ tasya viduḥ| anvahaṃ daśato dīyante| daśākṣarā virāṭ| vairājo yajñaḥ| saiva sā vyavacchinnā dīyate| anvahaṃ śatāni dīyante| eṣā vai yajñasya mātrā yac chatam| saiva sā vyavacchinnā dīyate| trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni prathame 'hani dadyāt| trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni dvitīye 'hani dadyāt| trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni tṛtīye 'hani dadyāt| athaiṣā sahasratamī trirūpā dvidevatyā| tasyai dvau bhāgau brahmaṇa eko 'gnīdhaḥ
prajāpatir vā idam agra āsīt| nānyaṃ dvitīyaṃ paśyamānas - tasya vāg eva svam āsīd, vāg dvitīyā - sa aikṣata hantemāṃ vācaṃ visṛje| iyaṃ vāvedaṃ visṛṣṭā sarvaṃ vibhavanty eṣyatīti| tāṃ vāg ity eva vyasṛjata| sordhvād ātanod yathāpāṃ dhārā santataivam| tasyā ety ekam akṣaram acchinat| tad idam abhavat| abhūd vā idam iti| tad bhūmer bhūmitvam| keti dvitīyam| tad idam antarikṣam abhavat| antareva vā idam ubhayam abhūd iti| tad antarikṣasyāntarikṣatvam| ho iti tṛtīyam ūrdhvam udasyat| tad ado 'bhavat| adyutad iva vā ada iti| tad divo divatvam| prajāpatir vā idam agra ekākṣarāṃ vācaṃ tredhā vyabhajat| ta ime lokā abhavan ṛkṣā anupajīvanīyāḥ| so 'śocat, so 'tapyata| sa aikṣata katham ime lokā loma gṛhṇīyuḥ, katham upajīvanavanta syur iti| sa etaṃ trirātraṃ yajñam apaśyat| tam āharat| tenāyajata| tam eṣu lokeṣv anvāyātayat| tato vā ime lokā lomā - gṛhṇaṃs, tata upajīvanavanto 'bhavan| trirātrasya ha khalu vā idaṃ puṣṭaṃ, trirātrasyodaraṇaṃ yad eṣu lokeṣv adhi| gacchati paśūnāṃ dvipadāṃ catuṣpadāṃ bhūmānaṃ ya evaṃ veda
yatho ha vai maṇau maṇisūtram otaṃ syād evam eṣu lokeṣu trirātra otaḥ| śobhate 'sya mukhaṃ ya evaṃ veda| eṣā ha khalu vai pratyakṣaṃ vāg yaj jihvāgreṇaitad vāco vadati yad eti| madhyenaitad vāco vadati yat keti| sarvayaitad vāco raso 'dhy ūrdhva udvadati yad dho iti| ho iti hi sarvā vāk| tad yad etāni rūpāṇy ājyeṣu cāhassu ca niyujyante| mukhata evaitad vācaṃ visṛjante, mukhato yājñiyaṃ karma| prajāpatir yad vācaṃ vyasṛjata sākṣarad eva| tasyā ety eva prathamam akṣaraṃ, kṣeti dvitīyaṃ, rad iti tṛtīyam| tad yena yena vai rūpeṇa prajāpatir vācaṃ vyasṛjata tena tena rūpeṇājyāny ārabhyante, tena tenāhāny āpyante| akṣareṣṭhā ha khalu vā eṣa yajño yas trirātraḥ| akṣaraṃ tryakṣaram| tryakṣaras trirātraḥ| akṣaraṃ trirātraḥ| sa ha vā enaṃ veda ya enaṃ puruṣasammitaṃ veda - puruṣas trirātraḥ
idam eva prathamenāhnā vyakarod yad asyām āyattamūlam, idaṃ dvitīyena yat prāṇāda ejaty, adas tṛtīyena yad varṣati, yan nakṣatrāṇi yad amuṃ lokaṃ bheje| mahāvrataṃ vā etad yad eṣa trirātrasya| yāny eteṣām ahnāṃ bahiṣpavamānāni tac chiraḥ| ye 'bhito 'hanī tau pakṣau| yan madhyamam ahas sa ātmā| agniṣṭomasāmāny eva puccham| atho āhur yad evāsāv udeti tac chiraḥ| ye 'bhito 'hanī tau pakṣau| yan madhyamam ahas sa ātmā| agnir eva puccham| atho āhur ya evāsāv udeti tac chiraḥ| ye 'bhito 'hanī tau pakṣau| yan madhyamam ahas sa ātmā| yad evāstam eti tat puccham iti
vāgdevatyaṃ vai trirātrasya prathamam ahaḥ, prāṇadevatyaṃ dvitīyaṃ, cakṣurdevatyaṃ tṛtīyam| tad āhuḥ kiyāṃs trirātra iti| iyān iti brūyāt| iyad dhy evaitad iti| atho iyān iti brūyāt| iyad dhy evaitad iti| tad yāhur arvāṅ prāṇiti, parāṅ trirātraḥ parāṅ iti| parāṅ iti brūyāt| parāṅ hi vadati, parāṅ prāṇiti, parāṅ paśyati, parāṅ chṛṇoti| atho ha brūyād arvāñca ca parāñca ceti| arvās ca hi parāñ ca vadaty, arvāñ ca parāñ ca prāṇity, arvāñ ca parāñ ca paśyaty, arvāñ ca parāñ ca śṛṇoti| tad āhur ekas trirātrā3 u dvā3 u trayā3 u iti| eka iti brūyād| eko hy evaiṣa yat prāṇo 'pāno vyāna iti| tad āhur ekaṃ bhūyās sahasrā3m iti| ekam iti brūyāt| ekaṃ hy eva bhūyas sahasrāt saṃkhyāneva bhavati
vāg eveti| gāyatraṃ vai trirātrasya prathamam ahas, traiṣṭubhaṃ dvitīye, jāgataṃ tṛtīyam| yad vā anyasya trirātrasya viloma tad asya saloma, yad asya saloma tad anyasya viloma| tad yad etat paraṃ sad ahar avaraṃ kriyate, yajamānāyaiva tat paśūn prajanayanti, na hy amuṣmiṃl loke paśavaḥ prajāyante| ete ha khalu vai chandasāṃ vīryavattame yad gāyatrī ca triṣṭup ca| tad yad gāyatrī ca triṣṭup cābhito bhavato, madhye paśavo jagatī, vīryavadbhyām evaitac chandobhyāṃ yajamānāyobhayataḥ paśūn parigṛhṇanty aparāvāpāya| nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda| asāv eva trirātro yo 'sau tapati| sa yathodety evam asya prathamam ahar, yathā mādhyandina evaṃ dvitīyam, yathāstam ety evaṃ tṛtīyam| sa ya etad evaṃ veda gacchaty etasya sāyujyaṃ sāṃveśyam
indro vai marutas samajinot svāṃ viśaṃ somāya rājñe pratiprocya| tadanukṛtīdam apy etarhi rājñe pratiprocya viśaṃ jinvanti| tad yamo 'nvabudhyata sahasram ajyāsiṣṭām iti| sa āgacchat| sa etyābravīt upa māsmin sahasre hvayethām iti| tatheti| tam upāhvayetām| sa yamo 'smin sahasre 'pi gām apaśyat sahasrasya gavāṃ payo bibhratīm| tāv abravīt iyam eva mama yuvayor etad itarad iti| tāv itarāv abrūtāṃ yad vāva tvam etasyāṃ paśyasi tad āvaṃ paśyāva iti| so 'bravīt tayā vā etā eva vikaravāmahā iti| te tayaiva vyakurvata| te 'bruvann aṃśān harāmahai yasmai naḥ prathamaiṣyatīti| te 'ṃśān āharanta| somasya prathamait| athaindrasyātha yamasya| tām apsu prāveśayan
tām abruvan - somāyodehi tṛtīyena cātmanas tṛtīyena ca sahasrasyeti| sā babhruḥ piṃgākṣy udait, tṛtīyena cātmanas tṛtīyena ca sahasrasya| saiṣā somakrayaṇī| tṛtīyena ca ha vai tasyai tṛtīyena ca sahasrasya saha somo rājā krīto bhavati| tāṃ punar evāpsu prāveśayan| tām abruvann - indrāyodehi tṛtīyena cātmanas tṛtīyena ca sahasrasyeti| sā śabalī paṣṭhauhy udait tṛtīyena cātmanas tṛtīyena ca sahasrasya| saiṣendreṣyā dīyate| tṛtīyena ca ha vai tasyai tṛtīyena ca sahasrasya saha sā dattā bhavati| tāṃ punar evāpsu prāveśayan| tām abruvan - yamāyodehi tṛtīyena cātmanas tṛtīyena ca sahasrasyaiti| sā dhūmrā dityauhy udaid īrmato hrasīyasī paścād varṣīyasī jaratīva kuṣṭhā'śṛṃgī tṛtīyena ca sahasrasya saha sānustaraṇī kṛtā bhavati, no hācakrur iva manyeta