athaiṣa tīvrasomaḥ| prajākāmo haitena yajeta| tanur iva ha vā eṣa yo 'prajaḥ| prajayo ha vai puruṣas tīvro bahulaḥ| prajayā tīvro bahulo 'sānīti| atho āhuḥ paśukāma evainena yajeteti| tanur iva ha vā eṣa yo 'paśuḥ| paśubhir ha vai puruṣas tīvro bahulaḥ| paśubhistīvro bahulo 'sānīti| sa saptadaśo bhavati| eṣa ha vai tīvro bahulo yat saptadaśaḥ| prajayā paśubhis tīvro bahulo 'sānīti| tasyobhe bṛhadrathantare sāmanī bhavataḥ| ete ha vai tīvre bahule yad ubhe bṛhadrathantare| prajayā paśubhis tīvro bahulo 'sānīti| tasya vaḍavā garbhiṇī dakṣiṇā bhavati| eṣā ha vai tīvrā bahulā yad vaḍavā| tīvrā tena bahulā yad garbhiṇī| tīvrā tena bahulā yad ubhayatodatī| tīvrā tena bahulā yad ekā satī bahvīr gā arhati| prajayā paśubhis tīvro bahulo 'sānīti| atho āhur dhenuśatam evāsya nānāvatsaṃ dakṣiṇā syād iti| etad dha vai tīvraṃ bahulaṃ yad dhenuśatam| tīvraṃ tena bahulaṃ yac chatam| tīvraṃ tena bahulam yad asya payaḥ| tīvraṃ tena bahulaṃ yad asya śataṃ vatsāḥ| prajayā paśubhis tīvro bahulo 'sānīti
indro vṛtraṃ vajreṇādhyasya nāstṛṣīti manyamānaḥ parāṃ parāvatam agacchat| taṃ devā anvaicchan| taṃ nānvavindan| te 'bruvann abhiṣuṇavāmaiva| tata āgamiṣyatīti| te 'bhyaṣuṇvan| teṣāṃ ha sarvam eva prātassavanaṃ nājagāma| te ha sma camasān urasy upanigrāham abhyunnayante - ned apendrasya somasya bhakṣayāmeti| sa u ha mādhyandine savana ājagāma| te hotkrodaṃ cakrire yathā śreṣṭhiny āgata utkrodaṃ kurvate tathā| tad u vā āhur acchāvākasyed vāva stotre prātassavana ājagāma| antarito vai tathā yajñād abhaviṣyad, yad acchāvākasya stotre prātassavane nāgamiṣyad iti| tasmād etasya yajñasyācchāvākasya stotre bhakṣayanti| tasmād v acchāvākāyobhāv adhvaryū pratyāgṛṇītaḥ sarve camasādhvaryavaḥ| utkrodam eva tat kurvate| tad yasmāc chrīr apakrāmet, sa etena yajeta| śrīr vai teṣāṃ sāpākrāmad yad eṣāṃ śreṣṭhy apākrāmat| tām etenaivānvindan| anu ha tāṃ śriyaṃ vindati nāsmāt sā śrīr apakrāmati ya evaṃ veda
triśīrṣā ha vai tvāṣṭra āsa| tasya ha trīṇi mukhāny āsus somapānam ekaṃ surāpānam ekam annādanam ekam| prastauti ha smaikenaikena gāyati pratiharaty ekenāśrāvayaty ekena pratyāśrāvayaty ekena śaṃsaty ekena | sa ha smaikātyevānupari sarvaṃ yajñaṃ saṃsthāpayati| saheyadvīryāvān āsa| sa u hāsurīputra āsa| sa ha sma pratyakṣaṃ devebhyo vadati, parokṣam asurebhyaḥ| yasmā u ha vai bhūyaḥ kāmayate tasmai parokṣaṃ vadati| tasmād u hendro bibhayāṃcakāra yac cāsurīputra āsa, yad u ceyadvīryāvān āsa| sa hekṣāṃcakre - asuryo vā ayam āsurīputraḥ| sa pratyakṣam asmabhyaṃ vadati parokṣam asurebhyaḥ| hantainaṃ hanānīti
tasya ha vajreṇa śīrṣāṇi praciccheda| tāny eva vayāṃsy abhavan| tad yat somapānam āsīt sa kapiñjalo 'bhavat| tasmāt sa babhrur iva| babhrur iva hi somaḥ| atha yat surāpānam āsīt sa kalaviṃko 'bhavat| tasmāt sa matta ivāvakrandati| atha yad annādanam āsīt sa tittirir abhavat| tasmāt sa bahurūpa iva| bahurūpam iva hy annam| tasmād u tasya vṛścikaś śaṃkuliṣṭha ity etad annam| sa tvaṣṭā hataputro 'pendraṃ somam ājahre| sa indra īkṣāṃcakre - asmāc ced vai mā yajñād antarety, antarito vai tathā yajñād bhavāni, hantainaṃ hanānīti
taṃ ha vajrahasto 'bhidudrāva| sa tvaṣṭā pratyaṅ patitvā patnīḥ prapede| taṃ ha tatra nānuprapede| tasmāt tvaṣṭāraṃ patnīṣu saṃyajanti| tasmād u patnīḥ prapannaṃ na hanyāt| udeyāyendraḥ| sa havirdhānayor eva droṇakalaśe somaṃ rājānaṃ saṃpavitum upeyāya| taṃ ha droṇakalaśenaiva pratidhāya pītvā pravavrāja| anūdeyāya tvaṣṭā| sa ha papraccha - asti kiṃcit pariśiṣṭā3m iti| asty ayaṃ saṃsrāva iti hocuḥ| taṃ hāgnau pravartayāṃcakārendraśatrur vardhasva svāheti| taṃ yat prāvarttayat sa eva vṛtro 'bhavat| sa vartamāna evāgnīṣomāv abhisaṃbabhūva| tasmād āhur agnīṣomāv asuryāv iti| sahasreṣu mātramūrdhvamudaditi| tato ha smānāvacchāṃ kṣitis trayīvidbhyāṃ sarvāṃ śriyaṃ sarvam annādyam api yad idaṃ trirātre sahasraṃ procyate tad abhisaṃbabhūva| tasya hedaṃ sarvaṃ balikṛd āsa| kīlālaṃ ha smāsmai nadyo vahanti| atha hābhiyugvāno nāmāṣṭau devānāṃ sahacarā āsur, aṣṭau pitṝṇām, aṣṭau manuṣyāṇām, aṣṭāv asurāṇām| teṣāṃ ha smendro māyayā 'ṣṭamo bhavati vṛtraṃ jighāṃsan| tasmād u hainam indra eva jaghāna| yad indraśatrur vardhasva svāheti pravartayāṃcakāra, atha yad dha prāvartayiṣyad indrasya śatrur vardhasva svāheti
śaśvad dhainaṃ nāhaniṣyat| tam ayam indraṃ somo rājā pīto anupahūto 'hinot| tasya ha sarvebhya eva chidrebhyaḥ preyāya, mukhād eva na| tasmād u ha bhiṣajya āsa| tasyedavāyoya saiva surāvāriṭakā babhūva| yac chiśnāt sā parisruk| trir niraṣṭhīvat| tad yat prathamaṃ niraṣṭhīvat tad eva karkandhv abhavad, yad dvitīyaṃ tad badaraṃ, yat tṛtīyaṃ tat kvalam| tasmād eteṣām annaṃ caiva rasāḥ khāṭkṛtya caturthaṃ niraṣṭhīvat| tad evāmram abhavat| tam evaṃ santaṃ devo abhito niṣeduḥ| ayaṃ na eko vīro 'bhūt| sa itthaṃ nyagāt| kva bhavāma iti| sa hovāca na vai vidma ya bhuvam iti| kim iti| cukṣuṣāmi vā iti| atha ha sma tataḥ purā kṣutvaiva mriyante| taṃ hocuḥ - kṣuhi, jīveti tvā vakṣyāma iti. sa ha kṣuvāva| taṃ ha jīvety ocuḥ| sa ha jijīva| tasmād idam apy etarhi cukṣvāṃsam āhur jīveti| tasmād u yam eva manyeta taṃ brūyāj jīveti| tasya yan nasta iyāya --
-tāva eva siṃhyāv abhavatām| yad akṣibhyāṃ tau śārdūlau, yat karṇābhyāṃ tau vṛkau vailūṣau, yad apapakṣābhyāṃ tāv apāṣṭihau| tasmād ete vayasāṃ vīryāvattarāḥ| indro hy eteṣām ājānam| atha yad avāg iyāya tad idaṃ kṣudraṃ śvāpadaṃ babhūva| sa ha viṣiktaś śiśye| api ha tṛṇair abhivilūḍha āsa| taṃ hocuḥ kvevāsi kveva tvābhiṣajyāma iti| tasmād idam apy etarhi upatāpinaṃ pcchanti kveva te rujati kveva te 'bhiṣajyāma iti| sa ha tṛṇāny abhiparidiśann uvācedam ivaivam ābhito 'smīdam ivaivam ābhito 'bhiṣajyateti| tad agnim abruvann idaṃ daheti| tad agnir adahat| tat parjanyam abruvann idam abhi varṣeti| tat parjanyo 'bhyavarṣat| tat kalyāṇya oṣadhayo 'jāyanta| tā dhenūbhir ādhayan| tat payo 'duhan| ta etaṃ yajñam apaśyan| tam āharan| tenainam ayājayan| tasya pratidhuk prātassavane vānayat| pratīva vā anenādhāyīti tasmāt pratidhuk| śritaṃ mādhyaṃdine savane, śreṣṭheva vā aneneti tasmāc chritam| dadhi tṛtīyasavane, 'dhāyīva vā aneneti tasmād dadhi| sa yathā ca ha pura āsātitarāṃ ha tata āsa| sa yas somavāmī vā somātipavito vā syāt sa etena yajeta| yathā ca ha purā bhavaty atitarāṃ ha tato bhavati| tasmād u ha somavāminaṃ vā somātipāvitaṃ vā na paricakṣīta| indro hy api tathāsa
athaiṣa ṛtapeyaḥ| devebhyo vā ūrg annādyam udakrāmat| somāhutir ha vā ebhyas soccakrāma| so eva virāṭ| te devā abruvann etemāṃ virājam anvicchāmeti| te tapo 'tapyanta| ta eta virājaṃ yajñam apaśyan| tam āharanta| tam abhy adīkṣanta| ta ekam ahar nāśnan| tasyai niyānam anvavāpaśyan| te 'bruvan bhūyo nv eva tapas tapyāmahā iti| te dvitīyam ahar nāśnan| tasyai ghoṣam upāśṛṇvan| te 'bruvan bhūyo nv eva tapas tapyāmahā iti| te tṛtīyam ahar nāśnan| tāṃ parāpaśyan yathā mahāntaṃ girim u dīkṣitaṃ yathā vā mahad abhram evam| tām abhikrāmam apakrāmam abhyatsaran| ya u ha vai mṛgaṃ parāṅ evābhitsarati, nainaṃ sa gṛhṇāti| atha ya enam abhikrāmam apakrāmam abhitsarati, sa evainaṃ gṛhṇāti| tāṃ daśamenaivāhnāvarundhata| daśākṣarā virāṭ| annaṃ virāṭ| virāja evānnādyasyāvaruddhyai
tasyāpaś ca ghṛtaṃ ca vratam| aśīrā vā āpo 'śarīraṃ ghṛtam aśarīrā svadhā| aśarīreṇāśarīrāṃ svadhām avaruṇadhāmahā iti| etāvaccho vratayati| etāvatī vai puruṣasya mātrā - net puruṣam ativratayānīti| atho haitat parvaśa evātmano 'ṅgāni pratisaṃdadhāti. sarpiṣmān antareṇa bhavati - samaṣṭyai| saptadaśastomo bhavati| prajāpatir vai saptadaśaḥ| prajāpatir naṣṭasyānuvettā| sa yo naṣṭasyānuvettā, tenemāṃ svadhām anuvindāmeti| tasyobhe bṛhadrathantare sāmanī bhavato - yady asmin loke rathantareṇānuvindāma, yady antarikṣe vāmadevyena, yady amuṣmin loke bṛhateti| tasyaudumbaras somacamaso dakṣiṇā bhavaty - ūrg vā annam uduṃbaram - ūrja evānnādyasyāvaruddhyai| atho aśarīro vai somo, 'śarīrā svadhā - 'śarīreṇāśarīrāṃ svadhām avaruṇadhāmahā iti
tad āhur huto deyā3 ahutā3 iti| ahuta ity āhuḥ| yātayāmeva vai tathā syād yad dhutaṃ dadyād iti| tad u vā āhur huta eva deyaḥ| devānāṃ vā eṣa bhāgaḥ| ko devānāṃ bhāgaṃ dātum arhati| tasmād dhuta eva deya iti| yādṛg aha vā asmin loke annaṃ dadāti, tādṛg asyāmuṣmin loke 'nnaṃ bhavati| etad u ha vā amuṣmin loke paramam annādyaṃ yat somapīthaḥ| eṣā haivāsya somāhutir amuṣmin loke 'nnaṃ bhavati| ṛtaṃ satyaṃ vadanto bhakṣayanti| ṛtena hi te tāṃ satyenānvavindan| ṛtam amṛtam ity āha| ṛtena hi te tad amṛtam anvavindan| o yi jvarā oyi jūveti sāmanidhane bhavato vācas satye| vāco hi te tāṃ satyenānvavindan| tena haitenātho divo gārgya īje keśī dārbhya ṛjiśvā vātavāta iti| sa harjiśvā vātavāto 'vatatāma| tam u ha vṛṣaśuṣmeṇa kumāreṇārjiśvanenāktākṣeṇopaniṣedur - yadya ayam u riṣyaty anenedaṃ samāpayiṣyāma iti| sa ha tatāma| sa ha tāntaḥ paraṃ lokaṃ jagāma| sa hāmuṣmin loke pitaram ājagāma