athaite saptarātrāḥ| sapta vai chandāṃsi| chandāṃsi vai sarvā vāk| vācas sa aiśvaryam ādhipatyaṃ gacchati ya śriyam aśnute| vāca aiśvaryam ādhipatyaṃ gacchānīti| tasmāt saptarātreṇa yajate| sapta vai prāṇāḥ| prāṇair vai prajāḥ paśavaḥ parigṛhītā upatiṣṭhante| tad yaiḥ prāṇaiḥ prajāḥ paśavaḥ parigṛhītā upatiṣṭhante, tair mā prāṇaiḥ prajā paśavaḥ parigṛhītā upatiṣṭhāntā iti| prāṇair vai devā svargaṃ lokam āyan| tad yaiḥ prāṇair devā svargaṃ lokam āyaṃs taiḥ prāṇai svargaṃ lokam ayānīti| sapta vai mukhyāḥ prāṇāḥ| ete vā apahatapāpmānaḥ prāṇā yan mukhyāḥ| te ye 'pahatapāpmānaḥ prāṇās teṣāṃ mātrayā yajñaṃ tanavā iti| saptarṣayo vā ṛddhikāmās tapo 'tapyanta| ta etaṃ saptarātram yajñam apaśyan| tam āharan| tenāyajanta
te 'harbhāja āsan| tato vai teṣām ahnaivaika ārdhnod ahnaiko 'hnaikaḥ| sā ha khalu vai śreṣṭharddhīnāṃ sa lokānāṃ puṣyatamo yam etena saptarṣaya ārdhnuvan| sā yā śreṣṭharddhīnāṃ yo lokānāṃ puṣyatamo yam etena saptarṣaya ārdhnuvaṃs tam ṛdhnavānīti| tasmāt saptarātreṇa yajate| saptaitāny ahāni bhavanti sapta stomāḥ| ahar eva stomo vahaty aha stomo 'ha stomaḥ| sā ha khalu vā ahnāṃ samṛddhir yad enāni nānā stomā vahanti| sā yaivāhnāṃ samṛddhis saivaiṣā kriyate| ta u sarve sapta saṃpadyaikaviṃśam evābhisaṃpadyante - trivṛc ca trayastriṃśaś ca tau dvāv ekaviṃśau, pañcadaśaś ca triṇavaśca tau dvāv ekaviṃśau, saptadaśaś ca pañacaviṃśaś ca tau dvāv ekaviṃśāv, ekaviṃśa evaikaviśaḥ| dvādaśa māsāḥ, pañcartavas, traya ime lokā, asāv āditya ekaviṃśaḥ| etasya vā ete salokatāṃ gacchanti ya saptarātrayājinaḥ| etam abhisaṃpanna eṣāṃ loka ṛdhnoti| etaṃ gacchaty, etasya salokatāṃ, ya evaṃ veda
tena haitena janako vaideha iyakṣāṃcakre| taṃ ha sma yad brāhmaṇāḥ kurupāñcālā āhur - anena tvā yajñena yājayāmānena tvā yajñena yājayāmeti| neti ha smāha| na sa yuṣmad brāhmaṇo brahmīyān āsīd, yo mahyam etaṃ yajñakratuṃ vyadadhāt| etenaiva mā yājayateti| tatheti| tena hainaṃ yājayāṃcakruḥ| sa vā eṣa pṛṣṭhya eva ṣaḍahaḥ, pañcaviṃśaṃ mahāvratam| tata eva rātrim upayanti| śrīr vai varṣma pṛṣṭhāni| śriyam eva tad varṣma pṛṣṭhāny abhyārohati| annaṃ vai mahāvratam, annādyasyaivāvaruddhyai| tad āhur - na purā saṃvatsarān mahāvratam upetyam iti| tad yat pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavaty - ṛtavo vai pṛṣṭhāni| saṃvatsara ṛtavaḥ| saṃvatsaraḥ kṛtsnam annādyaṃ pacati - saṃvatsarābhijitam eva tad annādyam upayanti| pañcaviṃśaṃ mahāvratam - annaṃ vai pañcaviṃśam - annādyasyaivāvaruddhyai
tad āhus - tatsthānaṃ vā ed arohātryā agniṣṭomo vā etad ahar iti| tad u vā āhus - saṃvatsaro vā eṣa yad agniṣṭomaḥ| saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ| prājāpatyaṃ mahāvratam evāgniṣṭomasāmnaḥ pañcaviṃśāni stotrāṇi syuḥ| athaikaviṃśair ukthyai rātrim upāvaroheyur iti| tathā haitau yajñakratū vyākriyete|| atha yasyaitasya pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomāḥ pañcame 'hani mahāvrataṃ, viśvajit sarvapṛṣṭho 'tirātra, eteno h kratuḥ kārīrādir īje śrīkāmo 'nnādyakāmaḥ| ātmā vai pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho 'nnaṃ mahāvratam| sa madhyata evātmano 'nnādyaṃ dhāsye, so 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhaviṣyāmīti| atho saṃvatsaro vai pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ| tan mā saṃvatsareṇānnādyaṃ parigṛhītam upasthāsyata iti| viśvajit sarvapṛṣṭho 'tirātro bhavati| śrīr vai varṣma pṛṣṭhāni| tad u śriyaṃ varṣma pṛṣṭhāny abhyutkramiṣyāmīti| tam u ha brāhmaṇa uvāca - yāvaj jīviṣyatya annāda eva śreṣṭha svānāṃ bhaviṣyati, viśīrṣās tv eva marteti| śiro vā etad yajñasya yan mahāvratam| tad yathā śiraś chitvā tad upapakṣayor upagṛhet tad vai na śliṣyati tādṛg akṛd iti hovāca| jānanta evāsya śiraś chettāra iti| tad dha tathaivāsa| yāvad dha kratuḥ kārīrādir jijīvānnāda eva śreṣṭha svānām āsa| viśīrṣās tv eva mamāra| jānanto ha tv evāsya śiraś cicchidur bhāyakāḥ| sa haiṣa kalyāṇa eva yajñakratur yas tvainenānupadraṣṭre yajeta
athaiṣa babarasaptarātraḥ| tasya saptadaśam eva prathamam ahar, atha trivṛd, atha pañcadaśam, athaikaviṃśam, atha triṇavam, atha trayastriṃśaṃ, jyotir atirātraḥ| eteno ha sa īje śrīkāma u vānnādyakāmaḥ| ātmā vai pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaha iti| mukhaṃ trivd, annaṃ saptadaśaḥ| sa prathamata eva mukhato 'nnādyaṃ dhāsye, so 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhaviṣyāmīti | atho saṃvatsaro vai pṛṣṭhy ṣaḍahas, taṃ mā saṃvatsarasya purastād annādyam avaruddham upa sthāsyata iti| jyotir atirātraḥ| etad vai prajñātaṃ devatīrthaṃ yaj jyotir atirātraḥ| sa u prajñātena devatīrthenāriṣṭenāriṣṭa udṛcaṃ gamiṣyāmīti| tam u ha sva evāntevāsy anuvyājahāra -
- govarṇaḥ khālateyaḥ - pāpīyān bhaviṣyati| prathamata eva mukhato 'nnādyam adhita| yadā vai mukham annaṃ prāpnoti tato vāva tat pūyati, yadi pragirati pūyati, yadi ṣṭhīvati pūyaty, apūyīd annādyaṃ, pāpīyan bhaviṣyatīti| tad dha tathaivāsa| sa ha pāpīyān āsa| tasmai hocur - yo vai te 'yaṃ sva evāntevāsī govarṇaḥ khālateyas, sa vai tvānu vyāhārṣīd iti| taṃ hovāca - sa vai mā tvam anena yajñena yājayeti| tatheti hovāca| taṃ vai tvā yathā rathaṃ vā riṣṭaṃ saṃskuryād ano vā, evaṃ tvā saṃskariṣyāmīti| tasya ha trivṛd eva prathamam ahaś cakāra, atha pañcadaśam, athaikaviṃśam, atha triṇavam, atha trayastriṃśam, atha saptadaśam, atha saptadaśam| dve saptadaśe anūcī| eteno ha govarṇaḥ khālateya ācāryaṃ yājayāṃcakāra| ātmā vai pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho, 'nnaṃ saptadaśaḥ| sa ātman evādhy ūrdhvo 'nnādyam abhyutkramiṣyate| tat tvopariṣṭād annādyam avaruddham upasthāsyate - saptadaśāt saptadaśam, annād annam| abhi te prajānnādī bhaviteti hovāca
ete bābarayaḥ kuruṣa paṇāyyā eva| sa ha sma tad devayajane paricaratīdam ayaja idam u nāyaja iti|| atha yasyaitasya jyotir gaur āyur iti tryaho, viśvajit sarvapṛṣṭhya ukthyaṣ, ṣoḍaśimāñ chandomapavamānaḥ sarvastoma ukthyaḥ, pañcaviṃśaṃ mahāvrataṃ, jyotir atirātro, yaḥ kāmayetopetyābhiplavam, upetya pṛṣṭhāny, upetya chandomān, mahāvrataṃ ma upetaṃ syād iti, sa etena yajeta| upetya haivābhiplavam, upetya pṛṣṭhāny, upetya chandomān, mahāvratam asyopetaṃ bhavaty - annaṃ vai mahāvratam - annādyasyaivāvaruddhyai| tad āhur - na purā saṃvatsarān mahāvratam upetyam iti| tad yat pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavaty - ṛtavo vai pṛṣṭhāni| saṃvatsara ṛtavaḥ| saṃvatsaraḥ kṛtsnam annādyaṃ pacati - saṃvatsarābhijitam eva tad annādyam upayanti| pañcaviṃśaṃ mahāvratam - annaṃ vai pañcaviṃśam - annādyasyaivāvaruddhyai| jyotir atirātraḥ| etad vai prajñātaṃ devatīrthaṃ yaj jyotir atirātraḥ| prajñātena devatīrthenāriṣṭenāriṣṭa udṛcam aśnavā iti
pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho, 'tha yat saptamam ahas tasya caturviṃśaṃ bahiṣpavamānaṃ trayastriṃśāny uttarāṇi stotrāṇi pañcaviṃśaṃ mahāvrataṃ catustriṃśam agniṣṭomasāma| āpyata iva vā etad yajño, yad eṣa pṛṣṭhyaṣa ṣaḍaha āpyata iti| tad yat saptamasyāhnaś caturviṃśaṃ bahiṣpavamānaṃ bhavati - caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ| saṃvatsaro yajño - yajñam evaitad yajñamukha ārabhante| atho caturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī| gāyatryo vā āptaṃ yajñakratuṃ punas tanvate| teno hy anyā gāyatryā āptaṃ yajñakratum udyantum arhati| trayastriṃśāny uttarāṇi stotrāṇi - trayastriṃśad vai devatā - devatānām evāptyai| pañcaviṃśaṃ mahāvratam - annaṃ vai pañcaviṃśam - annādyasyaivāvaruddhyai| catustriṃśam agniṣṭomasāma| trayastriṃśad vai devatāḥ| prajāpatiś catustriṃśaḥ| saprajāpatikāsv evaitad devatāsu yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhati|| pṛṣṭhya eva ṣaḍaho, 'tha yat saptamam ahas tasya caturviṃśāḥ pavamānās, trayastriṃśaṃ punarabhyāvarti, pañcaviṃśaṃ mahāvrataṃ, catustriṃśam agniṣṭomasāma| āpyata iva vā etad yajño yad eṣa pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaha āpyata iti| tad yat saptamasyāhnaś caturviṃśāḥ pavamānā bhavanti savanamukhe, savanamukhe no yajña ārabdho 'sad iti| trayastriṃśaṃ punarabhyāvarti - trayastriṃśad vai devatā - devatānām evāptyai| pañcaviṃśaṃ mahāvratam - annaṃ vai pañcaviṃśam - annādyasyaivāvaruddhyai| catustriṃśam agniṣṭosāma| trayastriṃśad vai devatāḥ| prajāpatiś catustriṃśaḥ| saprajāpatikāsv evaitad devatāsu yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhati
pṛṣṭhya eva ṣaḍaho, 'tha yat saptamam ahas tat sarvam eva caturviṃśaṃ, pañcaviṃśaṃ mahāvrataṃ, catustriṃśam agniṣṭosāma| āpyata iva vā etad yajño yad eṣa pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaha āpyata iti| tad yat saptamam ahas sarvam eva caturviṃśaṃ bhavati, sarveṇaivāhnā yajña ārabdho 'sad iti| pañcaviṃśaṃ mahāvratam - annaṃ vai pañcaviṃśam - annādyasyaivāvaruddhyai| catustriṃśam agniṣṭomasāma| trayastriṃśad vai devatāḥ| prajāpatiś catustriṃśaḥ| saprajāpatikāsv evaitad devatāsu yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhati|| pṛṣṭhya eva ṣaḍaho, 'tha yat saptamam ahas tasya chandomāḥ pavamānāś, catustriśaṃ punarabhyāvarti, pañcaviṃśaṃ mahāvrataṃ, trayastriṃśam agniṣṭomasāma| yaḥ kāmayetopetya pṛṣṭhāny, upetya chandomān, mahāvrataṃ ma upetaṃ syād iti, sa etena yajeta| upetya haiva pṛṣṭhāny, upetya chandomān, mahāvratam asyopetaṃ bhavaty - annaṃ vai mahāvratam - annādyasyaivāvaruddhyai| catustriṃśaṃ punarabhyāvarti| trayastriṃśad vai devatāḥ| prajāpatiś catustriṃśaḥ| saprajāpatikāsv evaitad devatāsu pratitiṣṭhati| pañcaviṃśaṃ mahāvratam - annaṃ vai pañcaviṃśam - annādyasyaivāvaruddhyai| trayastriṃśam agniṣṭomasāma - trayastriṃśad vai devatā - devatānām evāptyai
athaitau saṃsaṃgyau| jamadagnir ha vai māhenānāṃ purohita āsa| tān ha vittenātyādadhau| ta u hainam upajihiṃsuḥ| sa hekṣāṃcakre - kathaṃ nv aham eṣāṃ saptasaptaikāhani grāmyāṇāṃ paśūnāṃ hanyām iti| sa etau yajñāv apaśyat| tāv āharata| tābhyām ayajata| tato vai sa teṣāṃ sapta saptaikāhani grāmyāṇāṃ paśūnām ahan| sa vā eṣo 'chidro vajraḥ| tān ha smaitenaivāchidreṇa vajreṇopapravartayati| tad yathā matyena tilān stṛṃhyād evaṃ ha smaivaināṃs tat sṛdānapoptān abhivyucchati| sa yo bhrātṛvyavān syād yo 'bhicared ya spardheta, sa etābhyāṃ yajeta| etenaivāchidreṇa vajreṇa dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ stṛṇute| atho āhuḥ - prajākāma evābhyāṃ yajeteti| stomo vā etat stomena saṃsakto bhavati - saṃsaktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante - prajātyā eva| athaitat saptadaśaṃ saptamam ahar bhavati| tasmin mahāvratam upayanti| prajāpatir vai saptadaśaḥ| annaṃ mahāvratam| sva eva tad āyatane prajāpatim annādyena samṛddhayanti