dvayā ha vai pūrva ṛtava āsuḥ -- prāṇartavo devartavaḥ| athema etarhy ṛtava eva| prāṇa eva vasanta āsa| vāg grīṣmaḥ| cakṣur varṣāḥ| ārdram iva vai cakṣur, ārdrā iva varṣāḥ| śrotraṃ śarat| mano hemantaḥ| yā imāḥ puruṣa āpas sa śiśiraḥ| atha devartavaḥ| vāyur eva vasanta āsa| agnir grīṣmaḥ parjanyo varṣāḥ| ādityaś śarat| candramā hemantaḥ| yā amūr divyā āpas sa śiśiraḥ| sa yas sa prāṇo vasanta āsa, yo vāyur vasantas, so 'yam etarhi vasantaḥ| atha yā vāg grīṣma āsa, yo 'gnir grīṣmas, so 'yam etarhi grīṣmaḥ| atha yaś cakṣur varṣā āsur , yāḥ parjanyo varṣās, tā imā etarhi varṣāḥ| atha yan mano hemanta āsa, yaś candramā hemantas, so 'yam etarhi hemantaḥ| atha yā imāḥ puruṣa āpaś śiśira āsur, yā amūr divyā āpas sa śiśiras, so 'yam etarhi śiśiraḥ
ta ete ṣaḍ ṛtavaṣ ṣaḍ diśaḥ| ta eta ṛtavo digbhira mithunā -- vasanteneyaṃ prācī diṅ mithunā, grīṣmeṇeyaṃ, varṣābhir iyaṃ, śaradeyaṃ, hemantenāsau, śiśireṇeyam| tad yathā patiṃ jāyā animeṣam īkṣerann evam evainā evaṃvidaṃ dīkṣamāṇam īkṣante| tad yad digbhir īkṣitas tasmād dīkṣitaḥ| sa dīkṣiṣyamāṇa ādityam upatiṣṭheta tvaṃ devata dīkṣitāsi| sā dīkṣamāṇasya teja indriyaṃ vīryaṃ yaśa ādatse| mā me teja indriyaṃ vīryaṃ yaśa ādithāḥ| tava dīkṣām anu dīkṣa iti| athartūn anva ārohati| ya ṛtava ṛtubhyo 'dhya āsan purā sūryācandramasaś ca pūrve| yebhiḥ prajānan pradiśo diśaś ca tān anv ārohāmi tapasā brahmaṇā ca|| iti prāṇartūn anv ārohati| ya ṛtavaś candramaso 'dhi pūrva ṛcaṃ vācaṃ brahmāṇam ābabhūvuḥ| ity evaṃvidaṃ hy ābhavan| yebhiḥ prajānan pradiśo diśaś ca tān anv ārohāmi tapasā brahmaṇā ca|| iti devartūn anv ārohati| ya eka ṛtus traya ṛtavaś ca ye ṣaṭ caturviṃśatir ṛtavo ye dvādaśa saptadaśāny uta viṃśatiś ca tān anv ārohāmi tapasā brahmaṇā ca| itīmān ṛtūn anv ārohati| sa evam etais tair ṛtubhiḥ parigṛhītaḥ| sa yathā tair ṛtubhiḥ parigṛhīta evam evānārtas saṃvatsarasyodṛcaṃ gacchati| ṛtur ṛtur haivaṃvide kalpate
keśī ha dārbhyo darbhaparṇayor didīkṣe| atha ha sutvā yājñaseno haṃso hiraṇmayo bhūtvā yūpa upaviveśa| taṃ ha keśī śunīti nāmnābhyuvāda| sa ha cukrodha - sthaviro 'smi pañcālānāṃ rājā| sa u vai dīkṣito 'smi| ko nu mārhen nāmnaivābhivaditum iti| sa hovāca -- mā krudhaḥ| abhivaditā te tenāsmi, yad aham etasyai viśas tvatpūrvo rājāsam| abhivadito vāva te tenāsmi, yad dīkṣito 'si| iṣṭāpūrtasya tvam akṣitiṃ vettha| dīkṣām ahaṃ veda| saṃprabruvāmahā iti| sa hovāca -- agnir dīkṣitaḥ pṛthivī dīkṣā, vāyur dīkṣito 'ntarikṣaṃ dīkṣā, ādityo dīkṣito dyaura dīkṣā, prajāpatir dīkṣita mano dīkṣā| sa dīkṣeta -- yayā dīkṣayāgnir dīkṣitas tayā dīkṣayā dīkṣe, yayā dīkṣayā vāyur dīkṣitas tayā dīkṣayā dīkṣe, yayā dīkṣayādityo dīkṣitas tayā dīkṣayā dīkṣe, yayā dīkṣayā prajāpatir dīkṣitas tayā dīkṣayā dīkṣa iti
atha hetara uvāca| brahmaṇe dadad brūyād brahman manas te dadāni, tad anena niṣkrīṇāni, brahmann idaṃ dadānīti -- yad dāsyan syāt| sa yan mano dadāti -- candramā vai manaś - candramasam evāsmai tad dadāti| tad yāvac candramā na kṣīyate, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate| hotre dadad brūyād dhotar vācaṃ te dadāni, tām anena niṣkrīṇāni, hotar idam dadānīti - yad dāsyan syāt| sa yad vācaṃ dadāty - agnir vai vāg - agnim evāsmai tad dadāti| tad yāvad agnir na kṣīyate, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate| adhvaryave dadad brūyād adhvaryo prāṇaṃ te dadāni, tam anena niṣkrīṇāny, adhvaryo idaṃ dadānīti - yad dāsyan syāt| sa yat prāṇaṃ dadāti - vāyur vai prāṇo - vāyum evāsmai tad dadāti| tad yāvad vāyur na kṣīyate, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate| udgātre dadad brūyād udgātaś cakṣus te dadāni, tad anena niṣkrīṇāny, udgātar idaṃ dadānīti - yad dāsyan syāt| sa yac cakṣur dadāty - ādityo vai cakṣur - ādityam evāsmai tad dadāti| tad yāvad ādityo na kṣīyate, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate| sadasyāya dadad brūyāt sadasyātmānaṃ te dadāni, tam anena niṣkrīṇāni, sadasyedaṃ dadānīti - yad dāsyan syāt| sa yad ātmānaṃ dadāty - ākāśo vā ātmā - ākāśam evāsmai tad dadāti| tad yāvad ākāśo na kṣīyate, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate| hotrakebhyo dadad brūyād dhotrakā śrotraṃ vo dadāni, tad anena niṣkrīṇāni, hotrakā idaṃ dadānīti - yad dāsyan syāt| sa yac chrotraṃ dadāti - diśo vai śrotraṃ - diśa evaibhyas tad dadāti| tad yāvad diśo na kṣīyate, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate| prasarpakebhyo dadad brūyāt prasarpakā lomāni vo dadāni, tāny anena niṣkrīṇāni, prasarpakā idaṃ dadānīti - yad dāsyan syāt| sa yal lomāni dadāty - oṣadhivanaspatayo vai lomāny - oṣadhivanaspatīn evaibhyas tad dadāti| tad yāvad oṣadhivanaspatayo na kṣīyante, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate| saiṣeṣṭāpūrtasyākṣitiḥ| sa ya evam etām iṣṭāpūrtasyākṣitiṃ veda, na hāsyeṣṭāpūrtaṃ kṣīyate| tad u vā āhur vāg vāva dīkṣito, vāg dīkṣā, vāg idaṃ sarvaṃ kṣiyati| vāci vāvedaṃ sarvaṃ kṣitam iti vāva tau tat saṃprocāte| tad u hovāca śāṭyāyanī rathantareṇa dīkṣe, vāmadevyena dīkṣe, bṛhatā dīkṣa ity eva dīkṣeta| atha vimñceta bṛhatā vimu़ñce, vāmadevyena vimu़ñce, rathantareṇa vimuñca iti| saiṣā dīkṣāyai yuktiś ca vimuktiś ca| sa ya evam etāṃ dīkṣāyai yuktiṃ ca vimuktiṃ ca veda, vasīyān eva bhavati
hṛtsvāśayā āllakeyo dantālasya dhaumyasyāntevāsy āsa| atha ha dantālo dhaumyas trayaṃ vedam ā prapadaṃ vidāṃcakāra| tasmād dha sāmavedam anūcya vyājahāra -- saṃvatsarāya dīkṣiṣya iti| atha ha sma tataḥ puro vipṛcchamānāś caranti -- saṃvatsarāya dīkṣiṣyāmaha iti| atho ha sma samavasāyānyo'nyasya varaṇam ākrośamānā nibhṛtyam anupṛcchanta āsate| te ha sma yāvantas saṃpādayanti, te ha sma dīkṣante| śaśvad dhaiṣā tad āśīr eva| tat sattraṃ bhavati, yat tam eva brāhmaṇaṃ kṛtvottiṣṭhanti yenābrāhmaṇoktena saha dīkṣante| tasmād abrāhmaṇoktena saha dīkṣeta| tasya ha smāsya rājanyabandhoś śārdūlājinaṃ maṇiṃ hiraṇyam upāvahitaṃ bhavati| tad dha sma śrotriyāyopaprahityāha - saṃvatsarāya dīkṣiṣye, 'nu mā śādhīti| tasmai ha sma rājanyabandhave vaktavyaṃ manyante
sa ha tathaiva palyayamānas somaśuṣmaṃ sātyayajñim ājagāma| taṃ hovāca prācīnayogya, saṃvatsarāya dīkṣiṣye| bhagavo 'nu naś śādhīti| tatheti taṃ ha vadann abhirādhayāṃcakāra| taṃ hopeyāya| tasmai yademāṃ klṛptiṃ provācābhyūham anujagau prastāvapratihārān vidadhāv atha hainam anuśaśāsa| ayaṃ vāva saṃvatsara iti hovāca| tasyāyam eva devayānaḥ panthā, ime vartanyāv iyaṃ gatir iti| sa yad etad evaṃ veda, anārta evaṃ saṃvatsarasyodṛcaṃ gacchati| puruṣo vai prajāpatiḥ| prajāpatis saṃvatsaraḥ| sa yo ha puruṣo, ya evāyam antarikṣa ākāśa, eṣa eva sa puruṣaḥ| tad yad dṛśvad antarikṣe na ramate pūrṇatvaitan na ramate| atho yad asmin sarvasmin antar īkṣate tasmād antarikṣam| atho yad idaṃ sarvaṃ yute tasmād vāyuḥ| atho yad idaṃ sarvaṃ vāti tasmād vātaḥ| tasyaitasyākāśasyātmā damumūḍho yad idaṃ sarvaṃ vāti tasmād vātaḥ| tasyaitasyākāśasyātmā damumūḍho yad asāv ādityaḥ| sa eṣa āditye puruṣaḥ| atha yat tataḥ para ākāśas tasyaiṣa ātmā samumūḍho yac candramāḥ| sa eṣa candramasi puruṣaḥ| sa na nānā mantavya iti ha smāha śāṭyāyaniḥ| ya evāyaṃ cakṣuṣi puruṣa, eṣa evāditya, eṣa candramasīti| tam anayaiva puruṣavidhayāpnoti
prāṇa eva prāyaṇīyo 'tirātraḥ| prāṇo hīdaṃ sarvaṃ prāṇeta| tad yat prāṇeta tasmāt prāṇaḥ| vāg evārambhaṇīyam ahaḥ| vācā hi sarvas saṃvatsaras sarve yajñakratava ārabdhāḥ| tasmād ārambhaṇīye 'han sarvāṇi rūpāṇi kriyante| sarvāṇi ha rūpāṇi vāci| ayam eko 'bhiplavo 'yam eko 'yam eko 'yam ekaḥ| tasyāsyābhiplavasyedaṃ prathamam ahaḥ| tasyedam eva prātassavanam, idaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam, idaṃ tṛtīyasavanam| idam eva dvitīyam ahaḥ. tasyedam eva prātassavanam, idaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam, idaṃ tṛtīyasavanam| idam eva vairūpaṃ tṛtīyam ahaḥ| tasyedam eva prātassavanam, idaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam, idaṃ tṛtīyasavanam| idam eva vairājaṃ caturtham ahaḥ| tasyedam eva prātassavanam, idaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam, idaṃ tṛtīyasavanam| idam eva śākvaraṃ pañcamam ahaḥ| tasmād anenopasaṃgṛhya śaknoti| tasyedam eva prātassavanam, idaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam, idaṃ tṛtīyasavanam| idam eva raivataṃ ṣaṣṭham ahaḥ| tasmād anayā prāśnāti| tasyedam eva prātassavanam, idaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam, idaṃ tṛtīyasavanam| evam asyābhiplavasyaivam asyaivam asya| ayam evātmā pṛṣṭhyaḥ| ima eva nava prāṇāḥ| trivṛt prāyaṇīyam ahar, yat prāṇā idaṃ sarvaṃ prāṇeta| tad yat prāṇeta tasmād apy etat prāyaṇīyam ahaḥ| imā eva grīvāḥ pañcadaśam ahaḥ| ojo vai vīryam| grīvā ojaḥ| vīryaṃ pañcadaśaḥ| tasmāt paśavo grīvābhir bhāraṃ vahanti| aṣṭāv ime jatravo, 'ṣṭāv ima, ūrdhvo jatrus saptadaśaḥ| tad eva saptadaśam ahaḥ| idam evodaram ekaviṃśam ahaḥ| sarve vai stomā ekaviṃśam abhisaṃpannāḥ| sarvam annādyam udare pratiṣṭhitam
trayodaśemāḥ pariśavas, trayodaśemā, aṇḍapariśus saptaviṃśī| tad eva triṇavam ahaḥ| trayastriṃśad imāni pṛṣṭikāṇḍāni saha kiṃkālukābhiḥ| tad eva trayastriṃśam ahaḥ| ayam abhijid ayaṃ viśvajic śuklaṃ kṛṣṇaṃ kanīnikā| ta ime traya svarasāmāna, ime trayo, 'yaṃ viṣuvān| prāṇāpānāv eva goāyuṣī| ima eva daśa prāṇā daśarātraḥ| mana eva mahāvratīyam ahaḥ | udāna evodayanīyo 'tirātraḥ| te ete daśa prāṇā daśa stomā daśa chandāṃsi| ime ha sapta mukhyāḥ prāṇā, dvāv avāñcau, nābhyāṃ daśamaḥ| ime ha pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomāḥ| chandomāḥ pañcaviṃśaḥ| caturdhā imāny u ha sapta caturuttarāṇi chandāṃsi sadvipadāvirāḍaticchandāḥ| prāṇa eva gāyatrī, cakṣuṣī uṣṇikkakubhau, śrotraṃ jagatī, vāg anuṣṭub, mano bṛhaty, ātmā paṃktir, balaṃ triṣṭup| pratiṣṭhā dvipadā, māṃsāni virāṭ, śarīrāṇy aticchandāḥ| teṣām eṣāṃ saptānāṃ caturuttarāṇāṃ chandasāṃ dvādaśaikaviṃśās saṃpadyante
gāyatryā uṣṇiho 'nuṣṭubhaś caturaśītir akṣarāṇi| te catvāra ekaviṃśāḥ| paṃkteśca triṣṭubhaś ca caturaśītir akṣarāṇi| te catvāra ekaviṃśāḥ| bṛhatyai ca jagatyai ca caturaśītir akṣarāṇi| te catvāra ekaviṃśāḥ| atha trayāṇāṃ chandasāṃ daśaśatam akṣarāṇi| viṃśatyakṣarā dvipadā| triṃśadakṣarā virāṭ| ṣaṣṭyakṣarāticchandāḥ| tāni daśaśatam akṣarāṇi saṃpadyante| tato dve ādatte| atha dvādaśa trivṛtas saṃpadyante| tān imān dvādaśa trivṛto dvādaśasyaikaviṃśeṣūpadadhāti| te dvādaśa satriṃśino māsās saṃpadyante| tad etac chandāṃsi trivṛtaṃ caiva stomam abhisaṃpadyante --
--ekaviṃśaṃ ca vā pañca prāṇaṃ cāgnīñ cādityaṃ ca|atha ye dve akṣare te bṛhadrathantare, te ahorātre| so 'rdhamāsas sa māsas sa ṛtus sa saṃvatsaraḥ| tad āhur yat prāṇāś chandāṃsi chandāṃsi stomā ity āhuḥ, kathaṃ yajamānaḥ prāṇaiś chandāṃsy apyeti| chandobhi stomān, stomair bṛhadrathantare, bṛhadrathantarābhyām ahorātre, ahorātrābhyām ardhamāsam, ardhamāsena māsaṃ, māsenartum, ṛtunā saṃvatsaram| kutas saṃvatsaro jāyate, kva pratiṣṭhita iti| sa vidyād -- aham eva saṃvatsaro 'smi, mayi pratiṣṭhita iti| evaṃvido ha vāva saṃvatsaro jāyata, evaṃvidi pratiṣṭhitaḥ| atho āhur - āditya eva saṃvatsaraḥ| etaṃ hi sarvā śrīs sarvaṃ yaśas sarve devās sametās, tasmād āditya eva saṃvatsara iti| tasya yad bhāti tat saṃvad, yan madhye kṛṣṇaṃ maṇḍalaṃ tat sara ity adhidevatam| athādhyātmam| ayam eva saṃvatsaro yo 'yaṃ cakṣuṣi puruṣaḥ| tasya yac chuklaṃ tat saṃvad, yan madhye kṛṣṇaṃ maṇḍalaṃ tat sara itya adhidevatam| athādhyātmam| ayam eva saṃvatsaro yo 'yaṃ cakṣuṣi puruṣaḥ| tasya yac chuklaṃ tat saṃvad, yan madhye kṛṣṇaṃ maṇḍalaṃ tat saraḥ| atho āhur - āditya eva saṃvac, candramās saraḥ| tam eṣa sarati| taṃ paurṇamāsyām āpnotīti| tad u vā āhuḥ - prāṇa eva saṃvad, vāk saraḥ| etābhyāṃ hi samaśnuta iti| tasya vā etasya saṃvatsarasyāgniṣṭomasāmāny eva devayānaḥ panthāḥ --