ekāhāḥ athaiṣa upaśadaḥ| kaśyapo vā akāmayata -- upopa mā prajāḥ paśavaḥ śīyerann, upopa prajayā paśubhiḥ prajāyeyeti| sa etaṃ yajñam apaśyat| tam āharat| tenāyajata| tato vai tam upopa prajāḥ paśavo 'śīyanta, upopa prajayā paśubhiḥ prajāyata| upopa ha vā enaṃ prajāḥ paśavaḥ śīyanta, upopa prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda| tasya trivṛd bahiṣpavamānaṃ bhavati| nyūnaṃ vai trivṛt| nyūnaṃ prajananam| tad yat prajananaṃ tan mā prajanayād iti| tasyaikottarā stomā bhavanti| anantarhitād anantarhitāt prajananāt prajāyā iti| yad v evaiṣaikaikakā stotryopaśīyate, tasmād upaśadaḥ| tasyobhaye stomā bhavanty ayujaś ca yugmantaś ca| etad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yad ubhaye stomāḥ| tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ, tan mā prajanayād iti| tasyobhe bṛhadrathantare sāmanī bhavataḥ| etad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yad ubhe bṛhadrathantare| tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ, tan mā prajanayād iti
tasya vasiṣṭhasya janitre ādiṣṭa-sāmanī pavamānayor bhavataḥ| etad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yad vasiṣṭhasya janitre| tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ, tan mā prajanayād iti| tasya saviṃśam agniṣṭomasāma bhavati| sā virāṭ| annam virāṭ| virājy eva tad annādye yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhati| tad āhur aprajananī stomo virājam abhi sampanno, nainena yajeteti| tad u vā āhuḥ - prajanana eva| annaṃ vai virāṭ| aśitād vai retas sicyate| retasaḥ prajāḥ prajāyante| tasmāt prajanana eveti| atho āhur - aṣṭādaśam evācchāvākasya kṛtvā saviṃśam ārbhavam ekaviṃśam agniṣṭomasāma kuryād iti| tad u prajñāta ekaviṃśe stome 'ntata stotrāṇāṃ pratitiṣṭhati| athaiṣa śadaḥ| ādityo vā akāmayata - avaśātyaiva sarvaṃ pāpmānaṃ svargaṃ lokam abhy utkrāmeyam iti| sa etaṃ yajñam apaśyat| tam āharat| tenāyajata| tato vai so 'vaśātyaiva sarvaṃ pāpmānaṃ svargaṃ lokam abhy udakrāmat| sa eṣo 'pahatapāpmā tapati| avaśātya haiva sarvaṃ pāpmānaṃ svargaṃ lokam abhy utkrāmati ya evaṃ veda| yad v evaiṣaikaikā stotryāvaśīyate, tasmāc chadaḥ
athaiṣa punastomaḥ| sa hāyam ṛṣir āgatya na śaśākotthātum asurāśanena| garo hainam āviveśa, yad vā mitrāya dudroha, yad vidviṣāṇānām aśanam āśa. sa hendram uvāca - na vai śaknomy utthātum iti| sa etaṃ yajñam apaśyat| tam āharat| tenainam ayājayat| tasya trivṛt prātassavanaṃ bhavati, trivṛt tṛtīyasavanam| nyūnaṃ vai trivṛn, nyūnān na kṣarati| tam etābhyāṃ trivṛdbhyāṃ savanābhyāṃ yathā dṛtim ubhayata āhṛtya nikṣālayed, evaṃ haivāsya sarvaṃ pāpmānaṃ nikṣālayāṃcakāra| itaś ca ha vai sa tad ūrdhvaṃ itaś cāvāñcaṃ pāpmānam apajaghne| itaś ca haivordhvama itaś cāvāñcaṃ pāpmānam apahate ya evaṃ veda| sa hātiprarikto na śaśākotthātum| sa hekṣāṃcakre - kathaṃ nv aham imaṃ punas saṃśrīṇīyām iti| tam etenaiva punar ayājayat| tenainaṃ punas samaśrīṇāt| sāsya punastomatā| tasya dvādaśaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ bhavati| dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ| saṃvatsareṇaivāsya tad riktam ātmānaṃ madhyataḥ punas samaśrīṇāt| sa yathā jātv apratijagṛhivān syād, evam āsa| yathā dvidataḥ kumārasya sātaṃ syād, evaṃ haivāsya sātam āsa| sa yo garagīr manyetāpratigṛhyasya pratigṛhyānaśyānnasyānnam aśitvā, sa etena yajeta| etābhyām eva trivṛdbhyāṃ savanābhyām itaś cordhvam itaś cāvāñcaṃ viśvañcaṃ garaṃ vyasyate
tasya bṛhat pṛṣṭhaṃ bhavati| idaṃ vai rathantaram, ado bṛhat| āsannam iva vā idaṃ, prariktam ivādaḥ - prariktyā eva| tasya pra yo ririkṣa ojasety etāsu gāraṃ brahmasāma bhavati - garasyaivāpahatyai| tad u vā āhur - yā id vai tāḥ kāmadughā āsann etena vāva tā yajñena parigṛhyāharatām iti| tasya trivṛt prātassavanaṃ bhavati, trivṛt tṛtīyasavanaṃ, dvādaśaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam| dvādaśākṣarā vai jagatī| paśavo jagatī, paśavaḥ kāmadughāḥ| brahma vai trivṛt| brahmaṇā vā enās tad ubhayataḥ parigṛhyājahratuḥ| tāsām ekā śravaṇā duhe| tāṃ bhūmāv upopatuḥ| tām etāṃ vakreṇa dāruṇānvicchanti lāṃgalena, diśa ekā tāṃ vaṇijyayā, brahmaikā tāṃ brahmacaryeṇa, kṣatram ekā tāṃ rājānucaryeṇa| atha yās tisraḥ pariśiṣṭā āsus tāni haivokthāni cakratuḥ| sa eṣa ukthyo yajñaḥ| śaśvad dhaiṣa eva prathama ukthyānām - atha tato 'gniṣṭomā eva parāñcaḥ| sa yaḥ paśukāma syāt, sa etena yajeta| tasminn u ha tarhy ubhe bṛhadrathantare kuryuḥ| dvayā u ha vai paśavaḥ| rāthantarā anye, bārhatā anye| ye ha vā anyatodantāḥ paśavas te rāthantarā, ya ubhayatodantās te bārhatāḥ| ubhayeṣām eva paśūnām avaruddhyai| sa ukthyo bhavati - paśavo vā ukthāni - paśūnām evāvaruddhyai| tasyodvaṃśīyam acchāvākasāma bhavati sarvaṃ pṛṣṭharūpam - pṛṣṭhāni vai paśavo - 'bhipūrvāṇām eva paśūnām avaruddhyai
athaitau virāṭsvarājau| devā vā akāmayanta - virājam annādyam avarundhīmahi, virājy annādye pratitiṣṭhemeti| ta etaṃ virājaṃ yajñam apaśyan| tam āharan| tenāyajanta| tato vai te virājam annādyam avārundhata, virājy annādye pratyatiṣṭhan| virājam evānnādyam avarunddhe virājy annādye pratitiṣṭhati ya evaṃ veda| sa ha vai virāḍ yatrānyasya lokaṃ nābhidhyāyati | tam evaitena jayati| tasya daśa trivṛnti stotrāṇi bhavanti, tās tisro virājaḥ pañcadaśe dve| so virāṭ| tāś catasro virājas saṃpadyante| annaṃ virāṭ| virāja evānnādyasyāvaruddhyai| tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati| iyaṃ vai rathantaram| iyam u vai virāṭ| ya u vā asyai bhūyiṣṭhaṃ parigṛhṇāti sa virājati| annaṃ virāṭ| virāja evānnādyasyāvaruddhyai| tasyendus samudram urviyā vibhātīty etad ādiṣṭasāma mādhyaṃdine pavamāne bhavati pṛthivyai sāma| stomam eva tadrūpeṇa samṛddhayanti
ta u vā akāmayanta - virājam annādyam avarudhya svarājyaṃ lokaṃ gacchemeti| ta etaṃ svarājaṃ yajñam apaśyan| tam āharan| tenāyajanta| tato vai te virājam annādyam avarudhya svārājyaṃ lokam agacchan| virājam evānnādyam avarudhya svārjyaṃ lokaṃ gacchati ya evaṃ veda| sa ha vai svarāḍ yatrānyasya lokaṃ nābhidhyāyati| tam evaitena jayati| tasya daśa trivṛnti stotrāṇi bhavanti| tās tisro virājaḥ| pañcadaśaṃ ca saptadaśaṃ ca dve| so 'nuṣṭup| eṣo ha vai chandasāṃ svārājyaṃ lokam ānaśe yad anuṣṭup| prajāpatir vā anuṣṭup| prajāpatir vai svārājyam| annam u vai virāṭ| virājy eva tad annādye pratiṣṭhāya svārājyaṃ lokm agacchan| virājy eva tad annādye pratiṣṭhāya svārājyaṃ lokaṃ gacchati ya evaṃ veda| tasya bṛhat pṛṣṭhaṃ bhavati| ado vai bṛhat| ado vai svārājyam| amum evaitena svārājyaṃ lokam agacchan| amum evaitena svārājyaṃ lokaṃ gacchati ya evaṃ veda| tasyendus samudram urviyā vibhātīty etad ādiṣṭasāmārbhave pavamāne na bhavatīti divas sāmaikāravad bhavati| arvāṅ iva hy asau lokaḥ| stomam eva tadrūpeṇa samṛddhayanti| atho yad ekāravad bhavati svargāl lokān net parāñco 'tipadyāmahā iti
athaiṣa ṛṣabhaḥ| indro vā akāmayata ṛṣabhas sarvāsāṃ prajānāṃ syām ṛṣabhatāṃ gaccheyam iti| sa etaṃ yajñam apaśyat| tam āharat| tenāyajata| tato vai sa ṛṣabhas sarvāsāṃ prajānām abhavad ṛṣabhatām agacchat| ṛṣabha eva svānāṃ prajānāṃ bhavaty ṛṣabhatāṃ gacchati ya evaṃ veda| tac chrīr vā ṛṣabhaḥ| śriyaṃ vai sa tad agacchat| ṛṣabho vai rājā manuṣyāṇām| ṛṣabha ṛṣabhaḥ paśūnām| ṛṣabho 'śvavṛṣo val̤avānām| ṛṣabho basto 'jānām| ṛṣabho vṛṣṇir avīnām| ṛṣabhaḥ kṛṣṇa eṇīnām| ṛṣabha ṛṣyo rohitām| ete ha vā āsāṃ śriyaḥ| śriyaṃ ha gacchati ya evaṃ veda| sa pañcadaśo bhavati| vajro vai pañcadaśaḥ| vajra indraḥ| aindra eṣa yajñas tat tatsalakṣma kriyate| tasyaikaviṃśo mādhyaṃdino bhavati| sā hāsya kakup| ya u ha vā eṣāṃ lokānāṃ śreṣṭhās te kakubhaḥ| agnir vā asya lokasya kakub, vāyur antarikṣasya, ādityo divaḥ| kakubhām eko bhavati ya evaṃ veda| tasya bṛhat pṛṣṭhaṃ bhavati| indro vai bṛhat| śrīḥ pṛṣṭhāni| indram eva tac chriyā samṛddhayanti| tasya ṛṣabhaḥ pāvamāna ṛṣabho vaidanvata ity ete ādiṣṭasāmanī pavamānayor bhavataḥ| stomam eva tadrūpeṇa samṛddhayanti
athaiṣa vyomā| devā vā akāmayanta vyoma syāma, vyomānaṃ lokaṃ gacchemeti| ta etaṃ yajñam apaśyan| tam āharan| tenāyajanta| tato vai te vyomāsan vyomānaṃ lokam agacchan| vyomā haiva bhavati vyomānaṃ lokaṃ gacchati ya evaṃ veda| sa ha vai vyomā yatrānyasya lokaṃ nābhidhyāyati| tam evaitena jayati| saptadaśo bhavati| prajāpatir vai saptadaśaḥ| prajāpatir vai vyomā| vyomnā vyomānaṃ sāma vyomnā vyomānaṃ lokaṃ gacchāmeti| tasyobhe bṛhadrathantare sāmanī bhavataḥ| na ha vā etayor anyatarad vyoma| ubhe ha vā ete vyoma| vyomnā vyomānaṃ sāma vyomnā vyomānaṃ lokaṃ gacchāmeti| tasyaikaviṃśa ārbhavaḥ pavamāno bhavaty agniṣṭomasāma vā| dvādaśa māsāḥ pañcartavas traya ime lokā asāv āditya ekaviṃśaḥ| eṣa u ha vai vyomā ye 'rvāñcaḥ prajāpater devāḥ| teṣāṃ vyomnā vyomānaṃ sāma vyomnā vyomānaṃ lokaṃ gacchāmeti| tasyārko devānāṃ parame vyoman, arkasya devāḥ parame viyomann ity ete ādiṣṭasāmanī pavamānayor bhavataḥ| stomam eva tadrūpeṇa samṛddhayanti
athaitāv [https://sa.wikisource.org/s/20ir udbhid balabhidau]| prajananakāmo haitābhyāṃ yajeta| trivṛtpañcadaśau stomau bhavatas saptisaptadaśāḥ| ūnātiriktau mithunau prajananī| ūnam anyasyātiriktam anyasya| ūnātiriktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante| tat tat prajananaṃ kriyate| tasmād u hābhyāṃ prajananakāmo yajeta| atho āhur - brahmavarcasakāma evābhyāṃ yajeteti| ṣaḍ vā etayor anyataro gāyatrīr abhisaṃpadyate, ṣaḍ anyataraḥ| brahma vai gāyatrī| gāyatrīm etau yajñāv abhisaṃpannau| tasmād u hābhyāṃ brahmavarcasakāmo yajeta| atho āhur - āyuṣkāma evābhyāṃ yajeteti| prāṇo vai gāyatrī| gāyatrīm etau yajñāv abhisaṃpannau| tasmād ubhābhyām āyuṣkāmo yajeta| atho āhus - tejaskāma evābhyāṃ yajeteti| tejo vai gāyatrī| gāyatrīm eva tau yajñāv abhisaṃpannau| tasmād u hābhyāṃ tejaskāmo yajeta| atho āhu - svargakāma evābhyāṃ yajeteti| yā vai ṣaḍ gāyatryaś catasras tā bṛhatyaḥ| bṛhatī vai svargaṃ lokam ānaśe| tasmād u hābhyāṃ svargakāmo yajeta| atho āhuḥ - paśukāma evābhyāṃ yajeteti| yā vai ṣaḍ gāyatryas tisras tā jagatyaḥ| paśavo jagatī| tasmād u hābhyāṃ paśukāmo yajeta
te devā etāv udbhidvalabhidāv apaśyan| tābhyāṃ enā abhiprāvayan| te valabhidaiva valam abhindan| udbhidā gā udasṛjanta| sa vā eṣa trivṛt pañcadaśo valabhid bhavati rathantarasāmotsedhabrahmasāmā| athaiṣa udbhit saptisaptadaśo bhavati bṛhatsāmā niṣedhabrahmasāmā| tad yathā ha vai mayūkho vā tīkṣṇaś śaṃkur vaivam eṣa yat trivṛt stomaḥ| tad yathā mayūkhena vā tīkṣṇenābhinidhāya śaṃkunā vā kūṭenābhihanyād, evamevaitena trivṛtā stomena valam abhinidhāya pañcadaśena vajreṇa vyāsuḥ| atho āhur - agnir evaiṣa yat trivṛt stomaḥ| vajra eṣa yat pañcadaśaḥ| tad yathāgnināśmānam abhyopya taṃ kūṭena bhindyād, evam evaitena trivṛtāgninā stomena valam abhyopya pañcadaśena vajreṇa vyāsur iti| tā hāntara eva tasthur ayanam avindamānāḥ| tā hotsedhenaivotsiṣidhuḥ| athaiṣa udbhit sapti saptadaśo bhavati| tato yāḥ saptata eva saptatayāḥ paśavo 'tha yās saptadaśa, sa eva saptadaśaḥ prajāpatiḥ| tāḥ pitaram eva prajāpatiṃ paśyantīḥ pratimodamānā udeyuḥ| tā hodetya mahad evābhi visasṛjire| tāsāṃ ha devāḥ parāvāpād bibhayāṃcakruḥ| tā hotsedhenaivotsidhya niṣedhena niṣidhyātman dadhire| sa yaḥ paśukāma syāt, ta etābhyāṃ yajeta| valabhidaiva valaṃ bhinatty, udbhidā gā utsṛjate| utsedhenaivainā utsidhya niṣedhena niṣidhyātman dhatte, ava paśūn runddhe, bahupaśur bhavati