tā asya prajās sṛṣṭā varuṇasya yavam ādan| tā varuṇo varuṇapāśenāgṛhṇāt sa aikṣata - yā amūḥ pūrvāḥ prajā asṛkṣi parā tā abhūvan| yadīmāḥ parābhavanti kva tato bhavāni, hantainā abhito 'bhiṣajyānīti| sa etau dvidivau varuṇapraghāsāv apaśyat| tāv āharata| tābhyām ayajata| tābhyām enā varuṇīyād enaso vimuñcat| tad yad etau dvidivau varuṇapraghāsau bhavato varuṇīyād evaitābhyām enasaḥ prajā muñcati| marutvatī pūrvasyāhnaḥ pratipad bhavati| āgneyaś ca mārutaś ca paśū| tā asya prajā varuṇagṛhītā maruto randhryā anvapātino vyamimathiṣata| tad yan marutvatī pratipad bhavati maruta evaitena bhāgadheyena niravadayanta| āgneyaḥ paśur - yajño vā agnir - ned yajñād agner ayāmeti| kavaty uttarasyāhnaḥ pratipad bhavati kāyopālaṃbhyā, āgneyaś ca vāruṇaśca paśū| tad yat kavatī pratipad bhavati kāyopālaṃbhyā - prajāpatir vai kaḥ - prajāpatim eva tad antataḥ prīṇanti| prajāpatir vā aikṣata - kaṃ vai prajābhyo 'bhūvam kam ātmane 'sānīti| sa etām kavatīṃ pratipadam apaśyat kāyām upālaṃbhyām| tato vai sa kaṃ prajābhyo 'bhavat kam ātmane | kaṃ haiva prajābhyo bhavati kam ātmane ya evaṃ veda| āgneyaḥ paśur - yajño vā agnir - ned yajñād agner ayāmeti
atha yad vāruṇo 'gnir varuṇatāyā eva| tā asya prajā varuṇānmumucānā vṛtraḥ pāpmā 'gṛhṇāt| sa aikṣata - hanto nvevainā ato 'bhiṣajyānīti| sa etāṃs tridivān sākamedhān apaśyat| tān āharata| tair ayajata| tair enā vṛtrāt pāpmano 'bhimuñcat| tad yad ete tridivās sākamedhā bhavanti vṛtrād evaitaiḥ pāpmanaḥ prajā muñcati| tā asya prajā vṛtrāt pāpmano mumucānās sarvās sākaṃ samaidhayanta| yat sākaṃ samaidhayanta tat sākamedhānāṃ sākamedhatvam| sākaṃ ha vai prajayā paśubhir edhate ya evaṃ veda| anīkavatī prathamasyāhnaḥ pratipad bhavati| āgneyaḥ paśuḥ| agninā vā anīkenendro vṛtraṃ pāpmānam ahan| tad yad anīkavatī pratipad bhavaty agninānīkena vṛtraṃ pāpmānaṃ hanānīti| agninaivānīkena dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ hanti ya evaṃ veda| krīḍanī pratipad bhavati yad eva prajā vṛtrāt pāpmano mumucānā ākrīḍanta tasmāt krīḍanī| atho hendro vṛtraṃ haniṣyan maruta uvāca - paraśuvadhahastā mām abhitaḥ parikrīḍata, sa vītabhīr vṛtraṃ pāpmānaṃ hanānīti| tam u ha marutaḥ paraśuvadhahastā abhitaḥ paricikrīḍuḥ| sa ha vītabhīr vṛtraṃ pāpmānam ahan| vītabhīr ha vai dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ hanti ya evaṃ veda| āgneyaḥ paśur - yajño vā agnir - ned yajñād agner ayāmeti
atha yad aindrāgno - brahma vā agniḥ| kṣatrama indro - brahmaṇā ca ha vāva sa tat kṣatreṇa ca sayugbhyāṃ vṛtraṃ pāpmānaṃ hanānīti| brahmaṇā ca haiva kṣatreṇa ca saygbhyāṃ dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ hanti ya evaṃ veda| vaiśvakarmaṇī tṛtīyasyāhnaḥ pratipad bhavati| vaiśvakarmaṇy upālaṃbhyāgneyaś ca māhendraś ca paśū| tad yad vaiśvakarmaṇī tṛtīyasyāhnaḥ pratipad bhavati, vaiśvakarmaṇy upālaṃbhyā - prajāpatir vai viśvakarmā - prajāpatim eva tad antataḥ prīṇanti| atho yad eva prajā vṛtrāt pāpmano mumucānā viśvaṃ karmopākramanta tasmād vaiśvakarmaṇī| āgneyaḥ paśur - yajño vā agnir - ned yajñād agner ayāmeti
atha yan māhendraḥ| indro ha vā eṣa purā vṛtrasya vadhād āsa| sa vṛtraṃ hatvā mahendro 'bhavat| bhūyo hy eva jyāyasā karmaṇā 'bhyaśnute| tasmād u rājānaṃ vijitinam ācakṣate mahārāja iti| athaiṣa śunāsīryo, yad vā indrasya vṛtraṃ jaghnuṣa indriyaṃ vīryam āsīt tac chunam| yat saṃvatsarasya prajitasya payas tat sīram| tad yad indrasya vṛtraṃ jaghnuṣa indriyaṃ vīryaṃ, yat saṃvatsarasya prajitasya payas, tad ubhayam avarundhāmahā iti| saṃvatsarasad dha khalu vā eṣa yaś cāturmāsyayājī| tasya śunāsīryaṃ me mahāvrataṃ bhājanam| sa yāvat saṃvatsareṇa mahāvratavatāvarunddhe tāvad avarunddhe ya evaṃ veda| tasya saurī pratipad bhavati, saury upālaṃbhyā| asau vā ādityaḥ| sūrya eṣa indraḥ| aindraṃ mahāvrataṃ tat tatsalakṣma kriyate| ṛtuṣu ha khalu vā eṣa saṃvatsaraṃ svargaṃ lokam apyeti yaś cāturmāsyayājī| sa vasantam eva prathamenāhnāpyeti, grīṣmaṃ dvitīyena, varṣās tṛtīyena, śaradaṃ caturthe, hemantaṃ pañcamena, śiśiraṃ ṣaṣṭhena| saṃvatsaram eva śunāsīryeṇāpyeti| sa sarvastomo bhavati| sarvaṃ hi tad yat sarvastomaḥ| sarvam evaitenāpyeti| tasya tryeṇī śalalī bhavati, lauhāyasaḥ kṣuraḥ| sa caturṣu caturṣu māssu keśān parivartayate 'nantatāyai - asau vā ādityo 'nantaḥ| ananto vā asau bhūtvedaṃ sarvam abhyaśnute - 'nanto bhūtvedaṃ sarvam abhyaśnavā iti| ananto bhūtvedaṃ sarvam abhyaśnavā iti
||ity ekāhaṃ samāptam|| ahīnam athaite dvirātrāḥ| haviṣmāṃś ca vai haviṣkṛc cāṅgirasāv āstām| tāv asmin loke strīcaryam pramattau carantāv ṛṣayo 'ṅgirasaḥ pitaraś ca pitāmahāś ca sukṛto hitvā svargaṃ lokam āyan| tau yadā sā caryā paraid, athākāmayetāṃ - kathaṃ nv id yatra nāv ṛṣayo 'ṅgirasaḥ pitaraśca pitāmahāś ca sukṛta svargaṃ lokam itās - tad anugaccheveti| tau tapo 'tapyetām| tāv etad dvirātraṃ yajñam apaśyatām| tam āharetām| tenāyajetām| tato vai tau yatrainayor ṛṣayo 'ṅgirasaḥ pitaraś ca pitāmahāś ca sukṛta svargaṃ lokam itā āsaṃs, tam anvagacchatām| sa yaḥ kāmayeta - yatra me pitaraś ca pitāmahās ca sukṛta svargaṃ lokam itā bhavanti tam evānugacchati| atho āhur yasmād eva śreyān bhrātṛvya syāt sa enena yajeteti| pūrvapreta iva ha vā eṣa ya śreyān| pūrvapretān iva vā etena tau tān āpnutām| āptvā śreyāṃsaṃ vasīyān ātmanā bhavati| atho āhuḥ prajākāma evainena yajeteti| ātmā vai pūrvam ahaḥ prajottaram| ātmānam eva pūrveṇāhnā saṃskurute, prajām uttareṇa
sa duṣṣaja iva ha khalu vā eṣa yajñakratur yad dvirātraḥ| yadi jyotir agniṣṭomaḥ pūrvam ahar bhavati sarvastomo 'tirātra uttaraṃ stotrāṇi vicchindanti| atha yadi jyotir agniṣṭomaḥ pūrvam ahar bhavati sarvastoma u evātirātra uttaraṃ stotrāṇi vicchindanti| atha yadi jyotir ukthyaḥ pūrvam ahar bhavati sarvastoma u evātirātra uttaraṃ yajñamukhaṃ chambaṭkurvanti| tad yaj jyotir bhavati tena yajñamukhaṃ na chambaṭkurvanti| atha yad ukthyas tena stotrāṇi na vicchindanti| āpta iva ha khalu vā eṣa yajñakratur yo virājam abhisaṃpannaḥ| sa punar āraṃbhyo bhavati| tad yad uttarasyāhnaś caturviṃśaṃ bahiṣpavamānaṃ bhavati - caturviśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ| saṃvatsaro yajño - yajñam evaitad yajñamukha ārabhante| atho caturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī| gāyatryo vā āptaṃ yajñakratuṃ punas tanvate| no hy anyā gāyatryā āptaṃ yajñakratum udyantum arhati| tad āhuḥ kathaṃ na catuścatvāriṃśo nāṣṭācatvāriṃśo mukhaṃ yugmatāṃ stomānāṃ bhavitum arhati| kathaṃ caturviṃśa eveti| sa brūyāt tripadā vai gāyatrī| tat tripadā pratipadyanta iti| sarvastomo 'tirātro bhavati, sarveṣāṃ lokānām abhijityā abhikrāntyai| sarvaṃ hīdaṃ stomā eva| atho yān imān ekaikān stomān upāgāma tān sārdham ṛddhvā eṣu pratiṣṭhāyodṛcam aśnavāmahā iti
vicchinna iva ha khalu vā eṣa yajñakratur yad dvirātraḥ| gāyatrīṃ pūrvam ahas saṃpadyate triṣṭubham uttaram| atha kva jagatī cānuṣṭup cety āhuḥ| gāyatrīṃ caiva pūrvam ahas saṃpādayet triṣṭubhaṃ ca jagatīṃ cānuṣṭubhaṃ cottaraṃ chandasāṃ santatyā avyavacchedāya| uccā te jātam andhasety andhasvatīr bhavaty andhasvad vai jagatyai rūpaṃ - tena jagatyai rūpān na yanti| vaikhānasaṃ bhavati jāgataṃ sāma| tenaiva jagatyai rūpān na yanti| dvaigataṃ bhavati| dvihiṃkāraṃ bhavati| dvirātrarūpaṃ sāmanī dvirātrarūpād eva tan na yanti| ye dve sāmanī tayor anyatarad bhavati - yathobhayāpadī pratitiṣṭhet tādṛk tat| suvar jyotir bhavati| suvar vai pūrvam ahar, jyotir uttaram, ahnora eva santatyā ahnos samāraṃbhāya| hāviṣmata - hāviṣkṛte svargye sāmanī, svargasya lokasya samaṣṭayai| tad āhuḥ kṣipre sāmanī yad ubhe kuryur īśvaro yajamānaṃ purāyuṣaḥ pramathitor anādṛtya hi tāv imaṃ lokam amum eva lokam abhisaṃpraitām iti| hāviṣmatam evottarasyāhna uktheṣu brahmasāma kuryuḥ| tathā sarvam āyur eti, gacchati svargaṃ lokam
atha yasyaitasya jyotir ukthyaḥ pūrvam ahar bhavaty āyur atirātra uttaram, eteno hābhipratāraṇa īje rājā prajākāmaś ca khalatī ca daivovātī avacicchitsamānaḥ| tato vai so 'va khalatīdaivovātī acchiṃtta| imām iyatīṃ prajām adhyagacchat| trīṇy anyasyātiricyante, dvābhyām anya ūnaḥ| trīṇi tāni puṃso 'tiriktāni yais sa mithunena prajanena prajāyate ya evaṃ veda| tā ubhe stotryās saṃpadyante sapta ca śatāny ekaviṃśatiś ca - tāvanti saṃvatsarasyāhorātrāṇi| ahorātre vai kṛtsnaḥ prajāpatiḥ - kṛtsnaṃ prajāpatim ṛdhnavāma kṛtsno naḥ prajāpatir upeto 'sad iti| atha yaikā stotryātiricyate, yajamānaloko haiva saḥ| śaśvad dhainaṃ brāhmaṇa uvāca - nāsyāparaḥ prajāyām etādṛṅ vīro nānājanitoḥ| ātmana eva lokam akṛta na prajāyā, ekam imaṃ hy eva lokam abhyupāgād iti
tad dhānubudhyovāca - yathādaivaṃ tyasya prajāyā astu| khalatī devedevo 'haṃ daivovātī avācchaitsīti| tathā hainaṃ tāv abhitepatus tathāpi śuśucatuḥ| tad idaṃ tad eva| ime hābhipratāraṇā iyanto, no aparas tādṛṅ vīra ājāyate| atha yasyaitasya trivṛtpañcadaśābhyāṃ viparyāsam| pūrvam ahar agniṣṭomo bhavati| sarvastomo 'tirātra uttaram| prajananakāmo haitena yajeta| trivṛtpañcadaśau stomau bhavata ūnātiriktau mithunau prajanī| ūnam anyasyātiriktam anyasya| ūnātiriktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante| tat tatprajananaṃ kriyate| tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati| prajananaṃ vai rathantaram| tat tatprajananaṃ kriyate| tasya dvādaśa stotrāṇi bhavanti| dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ| saṃvatsaraḥ prajananam| tat tatprajananaṃ kriyate| tasya caturviṃśati stutaśastrāṇi bhavanti| caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ| saṃvatsaraḥ prajananam| tat tad abhipūrvaṃ prajananaṃ kriyate| pra prajayā paśubhir jāyate ya evaṃ veda| sarvastomo 'tirātro bhavati sarveṣāṃ lokānāma abhijityā abhikrāntyai| sarvaṃ hīdaṃ stomā eva| atho yān imān ekaikān stomān upāgāma tān sārdham ṛddhvā teṣu pratiṣṭhāyodṛcam aśnavāmahā iti
atha yasyaitasya trivṛt pañcacadaśaḥ saptadaśa iti pūrvam ahar bhavaty, ekaviṃśas triṇavas trayastriṃśa ity uttaraṃ, svargakāmo haitena yajeta| ūrdhvā ete stomā bhavanti| ūrdhvo vai svargo lokaḥ| svargasyaiva lokasya samaṣṭyai| abhikrāntastomā bhavanti| abhikrāntena ha vai yajñasya bhuñjate| etena ha vai tad dhaviṣmāṃś ca haviṣkṛc ca sadya svargaṃ lokam iyatuḥ| tasya parāṃcy eva stotrāṇi bhavanti, parāñci śastrāṇi bhavanti, parāñci pṛṣṭhāni, parācīr viṣṭutayaḥ, parāṅ eva sarvo bhavati| tena haitenottaravayasy eva yajeta yad emaṃ lokaṃ na pratyavakāṃkṣed, yadāsmin loke na nidhitsed, yad asmāl lokād amum eva lokam abhi saṃprajigāṃset| sa hainena yajeta| iṣṭvā haiva svargaṃ lokam eti| tasminn u ha tarhya ubhe hāviṣmata - hāviṣkṛte kuryu svargye, svargasya lokasya samaṣṭayai| tasyāhus sapta ca śatāni viṃśatiś ca stotryās saṃpādayeyur iti| tāvanti saṃvatsarasyāhorātrāṇi| saṃvatsarād eva tan na yanti| atho āhur yāvatīr evaitasya jyotir gaur āyur iti tryahasya stotryās tāvatīr asya stotryās saṃpādyeyur iti| tena tryaharūpān na yanti| atho āhus sahasram evāsya stotryās saṃpādayeyur iti| sahasraṃ vai trirātrasya stotryāḥ| trirātrarūpād eva tan na yanti| eṣa ha vai samṛddho dvirātro yas trirātrasya saṃpadā tāyate yo vā trirātraś catūrātrasya