athaiṣa vighanaḥ| prajāpatir devān asṛjata - vasūn rudrān ādityān| tebhyo yajñaṃ cemāṃś ca lokān prāyacchat| vasubhya eva prātassavanaṃ prāyacchad, rudrebhyo mādhyaṃdinaṃ savanam, ādityebhyas tṛtīyasavanam| vasubhya evemaṃ lokaṃ prāyacchad, rudrebhyo 'ntarikṣam, ādityebhyo 'mum| athendram asṛjata| sa idam eṣāṃ sarvaṃ vibhaktam apaśyat | so 'bravīd yad idam eṣāṃ sarvaṃ vibhaktam, atha kasmai mām asṛṣṭā iti| eteṣāṃ tvā, ity abrīvīc, chraiṣṭhyāyādhipatyāyāsṛkṣīti| so 'haṃ katham eṣāṃ śreṣṭho 'dhipati syām iti| parehy enān brūhīty abravīd, yuṣmākaṃ mā prajāpati śraiṣṭhyāyādhipatyāyāsṛṣṭeti| sa etyābravīd - yuṣmākaṃ mā prajāpati śraiṣṭhyayāyādhipatyāyāsṛṣṭeti| te 'bruvan - vayaṃ vāva śreṣṭhā smo, vayam adhipatayo, ye jyeṣṭhā sma iti nājānan| sa pur etyābravīn - na vā amī taj jānanti yat tvam āttheti| sa etaṃ yajñam apaśyat| tam āharat| tenainam ayājayat| sa heṣṭvaiva sarvā mṛdho vyahata|yad vyahata, tad vighanasya vighanatvam| vi ha vai dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ hate ya evaṃ veda
taṃ vijigyānaṃ sarve devā abhitas samantaṃ paryaviśan - vasavaḥ purastād, rudrā dakṣiṇata, ādityāḥ paścān, maruta uttarato, viśve devā upariṣṭāt, sādhyāś cāptyāś cādhastād, abhito 'ṅgirasaḥ| eṣā vai daivī śrīr daivī sabhā daivī saṃsat| gacchati ha vā etāṃ daivīṃ śriyaṃ daivīṃ sabhāṃ daivīṃ saṃsadaṃ ya evaṃ veda| sa vā eṣa ṣaḍ bṛhatīr abhisaṃpadyate| ṣaḍ vā ṛtavas saṃvatsaraśrīḥ| śriyāṃ vāvainaṃ tad adhyauhat| sa eṣa ṛtuṣu ca saṃvatsare caitasyāṃ śriyām adhyūḍhas tapati| tasya pratnaṃ pīyūṣaṃ pūrvaṃ yad ukthyam ity etāḥ satobṛhatayo bhavanti gāyatrī bhājanam| brahma vai gāyatrī. kṣatraṃ bṛhatī| brahmaiva tad yaśasānakti| brahmaṇo 'sya ta(t) sataḥ kṣatrasyeva prakāśo bhavati ya evaṃ veda
tāsu vyatiṣaktāsu stuvanti - vyatiṣaktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante - prajātyā eva| atho vyatiṣakto vai puruṣaḥ| pāpmabhir vyatiṣaktābhir eva tad vyatiṣaktān pāpmano 'pahate| tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam| athāmahīyavam uktabrāhmaṇam| atha sauparṇam uktabrāhmaṇam| atha satrāsāhīyaṃ vijityai| satrā tam abhiṣahā taṃ yo 'syābhiṣaṃ hyo 'sad iti| athotsedhaniṣedhau pāpavasyasasyaivotsiddhyai ca niṣiddhyai ca| atha viśoviśīyaṃ ca sadoviśīyaṃ ca| viśoviśīyena vā indro devān abhyārohat| tān sadoviśam ity eva sadoviśīyena viśam akuruta| athaitās triṣṭubho bhavanti| tāsu brahmasāma| brahma vai brahmasāma| kṣatraṃ triṣṭup| yajamānakāmo vā eṣa yad brahmasāma| sva eva tad āyatane yajamānaṃ kāmais samṛddhayanti
tāḥ padabrāhmaṇā bhavanti| tad id āsa bhuvaneṣu jyeṣṭham iti prajāpatir hi saḥ| prajāpatir hy eṣa bhuvaneṣu jyeṣṭhaḥ| yato jajña ugras tveṣanṛmṇa iti indro hi saḥ| sadyo jajñāno ni riṇāti śatrūn iti sadyo hy eva sa jajñānas sarvā mṛdho vyahata| anu yaṃ viśve madanty ūmā ity ṛtavo vā ūmās - ta evainaṃ tad anumadanti| vāvṛdhānaś śavasā bhūryojāś śatrur dāsāya bhiyasaṃ dadhātītīndro ha saḥ| avyanac ca vyanac ca sasni saṃ te navanta prabhṛtā madeṣv iti yac ca ha vai vyaniti, yac ca na, tat sarvam etasyaiva śriyai tat sthānam| tve kratum api vṛñjanti viśve dvir yad ete trir bhavanty ūmā iti - ṛtavo vā ūmās - ta evaite dvis trir bhavanti| svādo svādīya svādunā sṛjā sam iti prajā vai svāduḥ prajāyai yā prajā sā svādo svādu| adaḥ su madhu madhunābhi yodhīr iti prajā vai madhu prajāyai yā prajā sā madhor madhu| api ha prajāyai prajāṃ paśyate ya evaṃ veda| tāsu śyaitam uktabrāhmaṇam
athaitāni gonāmāmi bhavanti - paśavo vai gonāmāni - paśūnām evāvaruddhyai| ekapadā prathamā bhavati, tripade uttare dve| tāni saptapadāni saṃpadyante| saptapadā vai śakvaryaḥ| śākvarāḥ paśavaḥ| abhipūrvāṇām eva paśūnām avaruddhyai| tad āhur apāvamānyo na pavamāne kāryā iti| tad u vā āhuḥ - pāvamānya evāmuṣya vā etāś candramasa ṛcaḥ| eṣa vai pavamāna, eṣa somo rājā| tasmāt kāryā eveti| [https://sa.wikisource.org/s/3kt sāma 1654]sumanmā vasvī rantī sūnarī surūpa vṛṣann ā gahi| imau bhadrau dhuryāv abhi tāv imā upasarpataḥ|| nīva śīrṣāṇi mṛḍhvaṃ madhya āpasyati| śṛṃgebhir daśabhir diśan|| iti ye ha vā eta ādityasya raśmaya etāni ha vā etasya śṛṃgāṇi| madhya u ha vā eṣa etat apām| tāsu [https://sa.wikisource.org/s/1yc7 vāravantīyam] | yad anena karmaṇāvārutsmahi, tan no vāravantīyena vāritam antata upatiṣṭhātā iti| tad u vā āhur yad vāvānyā vāṅ nātivadati tad etasyāhno 'gniṣṭomasāma kāryam| yajñāyajñīyaṃ vāvānyā vāṅ nātivadati| vāg vai yajñāyajñīyam. kuto hi vāg vācam ativadiṣyati| tasmād etasyāhno yajñāyajñīyam evāgniṣṭomasāma kāryam iti
athaiṣa vaiśvadevaḥ| prajananakāmo haitena yajeta| prajāpatir vā akāmayata - bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeya, vaiśvadevīḥ prajās sṛjeyeti| sa etaṃ yajñam apaśyat| tam āharat| tenāyajata| tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyata, vaiśvadevīḥ prajā asṛjata| sa yat kāmayeta bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeya, vaiśvadevīḥ prajās sṛjeyeti, sa etena yajeta| bahur eva prajayā paśubhiḥ prajāyate, vaiśvadevīḥ prajās sṛjate| tad yad eṣa vaiśvadevo bhavati vaiśvadevīnām eva prajānāṃ sṛṣṭyai| sa sarva eva vaiśvadevīṣu bhavati vaiśvadevīnām eva prajānāṃ prajātyai| sa trivṛd bhavati - nyūnaṃ vai trivṛt| nyūnaṃ prajananam - tad yat prajananaṃ tan mā prajanayād iti| tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati - prajananaṃ vai rathantaraṃ - tad yat prajananaṃ tan mā prajanayād iti| sa ukthyo bhavati - prajā vai paśava ukthāni| prajā vai paśavaḥ prajananaṃ - tad yat prajananaṃ tan mā prajanayād iti
atho āhus saptadaśa eva syād iti - prajāpatir vai saptadaśaḥ| prajāpatiḥ prajananaṃ - sa yaḥ prajananaṃ sa mā prajanayād iti| atho āhus triṇava eva syād iti| trayo ha te trivṛtaḥ| nyūnaṃ vai trivṛt| nyūnaṃ prajananam| tad yat prajananaṃ tan mā prajanayād iti| atho āhus trayastriṃśa eva syād iti| prajāpatir vai trayastriṃśaḥ | prajāpatiḥ prajananam| sa yaḥ prajananaṃ sa mā prajanayād iti| tad u vā āhus saptadaśa eva syāt| eṣa ha vāva prajāpatir yat saptadaśaḥ| tasmāt saptadaśa eva syād iti| sa u eva trivṛtaṃ ca stomaṃ gāyatrīṃ ca chando 'bhisaṃpadyate| etad vai daivyaṃmithunaṃ prajananaṃ yat trivṛc ca stomo gāyatrī ca chandaḥ| tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti| sa ukthyo bhavati - viḍ vā ukthāni - vaiśvadevīnām eva prajānāṃ prajātyai| sa haiṣa bhūr eva nāma yajñakratuḥ| etena ha vai yajñeneṣṭvā prajāpatir abhavat| yad abhavat tasmād bhūḥ| bhavati ya evaṃ veda| sa vā eṣa vaiśyasyeva yajño, brāhmaṇasyāgniṣṭud, rājanyasyendrastomaḥ| yarhi vā etair evaṃ vyākṛtair ījire, proktā ha sma manuṣyā vijñāyante| brāhmaṇo vadati, rājanyo vadati, vaiśyo vadatīti| atha yad idam etarhi yathopavādam etair yajante tato ha nāproktā vijñāyante
athaiṣa upahavyaḥ| prajāpatiḥ prajā asṛjata| tāsāṃ sṛṣṭānāṃ nāvenvo eva prajā aviduḥ prajāpatir no 'sṛṣṭeti| sa aikṣata kathaṃ nv imā ahaṃ prajās sṛjeya tāsāṃ sṛṣṭānāṃ na vidyāma iti| sa etaṃ yajñam apaśyat| tam āharat| tenāyajata| tato 'nenaiva tā upāhvayata| yad upāhvayata tad upahavyasyopahavyatvam| sa saptadaśo 'niruktāsu bhavati| yathā ha vai vanā kakṣā evaṃ saptadaśo 'niruktāsu| sa yathā vanāt kakṣāt parītyārbhaved evam evaitābhir dṛṣṭavatībhir āvirbabhūva| yad ādarśi gātuvittama ity etāsu dṛṣṭavatīṣv agniṣṭomasāma bhavati| tato vai taṃ tā avidur asya vai vayaṃ smo 'yaṃ vāsmākam āseti| atho hābhyo 'nnam eva bhūto dadṛśe| tā enam annakāśinīḥ prajā abhyupāvavṛdhuḥ| tad yasmād rājanyād viśo 'pakrāmeyur brāhmaṇād vā sa jātās sa etena yajeta| tasminn ṛtvija upahvayeta| etā u ha vai yajamānasya viśo yad ṛtvijaḥ
tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati| annaṃ vai rathantaram| atho hāsmin bahv eva pakvānnaṃ dadyāt| tā enam annakāśinīḥ prajā abhyupāvartante| prajāpatir yajñam asṛjata| taṃ devebhyaḥ prāyacchat| sa yajñaṃ pradāya riricāno 'manyata| sa aikṣata kathaṃ nva aham imaṃ yajñaṃ punar upahvaya iti| sa etenaiva yajñenāyajata| tenainaṃ punar upāhvayata| yad upāhvayata tad v evopahavyasyopahavyatvam| tad yaṃ sakṛdiṣṭinaṃ yajño nopanamet, sa etena yajeta| apakrānto ha vā etasmād yajño bhavati| yaṃ sakṛdiṣṭinaṃ yajño nopanamty, etena haivainaṃ punar upahvayate| upa hainaṃ yajño namati ya evaṃ veda
dvayā u ha vā agre prājāpatyā āsur devāś caivāsurāś ca| tato hābhirādhayattarā iva devā āsur anabhirādhayattarā ivāsurāḥ| sa prajāpatir akāmayata devā eva syuḥ, parāsurā bhaveyur iti| sa etaṃ yajñam apaśyat| tam āharat| tenāyajata| tasmin devān upāhvayata| athāsurān dīrghavaṃśenāntaragṛhṇāt| tato vai devā abhavan, parāsurāḥ| bhavaty ātmanā, parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda| sa yo bhrātṛvyavān syād yo 'bhicared ya spardheta sa etena yajeta| tad ye 'sya prati kāmīnā ivartvija syus tān upāhvayeta| athetarān dīrghavaṃśenāntargṛhṇīyāt| teṣām evānupahavam anu dviṣann asya bhrātṛvyaḥ parābhavati, śriyam ātmanāśnute