Dvitīya kāṇḍam, Khaṇḍas 341–350

dvimāsyaṃ vā etat satram| tena yarddhis saivarddhiḥ| yau ha khalu vai dvau māsāv ṛtos sarddhiḥ| ṛtur u pratyakṣaṃ saṃvatsarasyarddhiḥ| saṃvatsaraṃ vā etad ītsanti saṃvatsaram īpsanti yad yajante yat satram āsate| na hi kiṃ cana bahis saṃvatsarād asti| svārājyaṃ vā etā rātrayo yad ekaviṃśatir - daśa parastād ahāni daśāvastāt| atha yan madhye 'has tat svarāṭ| s svargo lokaḥ| tad bradhnasya viṣṭapaṃ gacchanti, tat svārājyaṃ gacchanti, tad anyasyānanuyānā bhavanti| tā vai etā rātrayas saṃpadyante virājam eva| tad u virājo 'nnādyasyaiśvaryam ādhipatyaṃ gacchanti pañca ca virāṭ ca| tā yāḥ pañca daivīr ācchadas tāsām eṣarddhir yaḥ pāṃkto yajño ye pāṃktāḥ paśavo yat pāṃktam annādyaṃ ye pañcartavaḥ| yat kiṃ ca pañca pañca tasyaiṣā sarvasyarddhis tasyopāptiḥ

daśaitāni parastād ahāni bhavanti daśāvastād viṣuvān ekaviṃśaḥ| daśa vai puruṣasya hastyā aṃgulayo, daśa padyā, ātmaikaviṃśaḥ| puruṣo ha vā eṣa virājy adhyūḍho 'niṣpādāya| na ha vai gaur nāśvo nāśvataro virājam adhitiṣṭhati| puruṣo ha vāva virājam adhitiṣṭhati| tasmāt puruṣaḥ paśūnām attā| attā paśūnāṃ bhavaty adhi virājaṃ tiṣṭhati , ya evaṃ veda| tā haitā rātrīr naidāghīye māsy upeyuḥ| naidāghīye vai māsi prajāpatir ādityāya rucaṃ prāyacchat| tasmād eṣa naidāghīye māsi baliṣṭhaṃ tapaty, api dviguṇāś chāyā upasarpanti| tā hogradevo rājanir brahmavarcasakāma upeyāya| tam u ha brāhmaṇam uvāca - yāvad brahmavarcasam avārudhyābhi śveto bhaviṣyasīti| sa yathāśva śveta evam āsa| tāvat tejasvinīs tāvad brahmavarcasinīs tāvad vīryavatīr etā rātrayaḥ| te ya evaṃ vidvāṃsa etā rātrīr upayanti sarva evardhnuvate, sarve brahmavarcasino bhavanti| tāsu vāyavyaṃ paśum ālabheran - vāyur vai śāntiś, śāntyā evānirdāhāya| vaiśvānaraḥ prāyaṇīyo 'tirātro bhavati| vaiśvānaraprāyaṇā hy ahīnās somāḥ

athaiṣa pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati| śrīr vai pṛṣṭhāni, varṣma vai pṛṣṭhāni| tac chriyaṃ varṣma pṛṣṭhāni rohanti| tad u satriṇo bhavanti| ete saptadaśā svarasāmāno bhavanti prājāpatyāny ahāni - trayaḥ parastāt trayo 'vastāt| prajāpatir vā eṣadva dhā vyūḍha ādityāya rucaṃ prayacchati| ta(d) yo rucaḥ pradātā yena ruk prattā sa no rucaṃ prayacchād iti| athaiṣa ekaviṃśo viṣuvān bhavati| dvādaśa māsāḥ, pañcartavas, traya ime lokā, asāv āditya ekaviṃśaḥ| etasya vā ete salokatāṃ gacchanty, etam abhyārohanti| tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etam ādityam iti| tad yat parastāt pratyaṅ pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai| vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati| vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

atha yasyaitasya pṛṣṭhyasyaiva ṣaḍahasya yan madhye saptadaśam ahas tad upariṣṭāt trayastriṃśasya paryūhanti| prajananakāmā haitad upeyuḥ| prajananaṃ vai pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ| ṣaḍuttareṇa vai stomāḥ prajanayanti, caturuttareṇa chandāṃsi| athaiṣa ṣaḍuttarai stomas saptadaśo madhye vyavahitaḥ| prajananam antardhāyeva tiṣṭhati| taṃ yad upariṣṭāt trayastriṃśasya paryūhanty anantarhitāt prajananāt prajāyāmahā iti| dvayo rucai saptadaśayos tṛtīyatāyai| athaitau viśvajidabhijitāv abhita stomānāṃ vīryam| vīryeṇa ha vā etau viṣuvantaṃ dādhartuḥ| yajñasya ha khalu vai ete medhyau yad viśvajidabhijitau| etābhyāṃ vai yajño dhṛtaḥ| devatalpo ha khalu vā eṣa yad viśvajidabhijitau, kṣatram asāv ādityaḥ| devatalpa eva tat kṣatram adhyūhanti| tasmāt kṣatriyo viśy adhyūḍhaḥ| athaiṣa ekaviṃśo viṣuvān bhavati| dvādaśa māsāḥ, pañcartavas, traya ime lokā, asāv āditya ekaviṃśaḥ| etasya vā ete salokatāṃ gacchanty etam adhyārohanti| tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etam ādityam iti| tad yat parastāt pratyaṅṅ evaṃvidhaṣ ṣaḍaho bhavati nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai| vaiśvānara udayanīyo 'tirātraḥ| vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

athaitat pañcāhavidhaṃ bhavati| na ha khalu vai sa ekaviṃśatirātrayo viṣuvān| ko nu sa viṣuvān yasmin na viśvajidabhijitau bhavataḥ| tad yad viśvajidabhijitau bhavataḥ kṛtsnaṃ viṣuvantam ṛdhnavāma, kṛtsno no viṣuvān upeto 'sad iti| tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti , ya etā rātrīr upayantīti| tad yat parastāt pratyaṅ pañcāho bhavati nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai| vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati| vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

dvimāsyaṃ vā etat satram| tena yarddhis saivarddhiḥ| yau ha khalu vai dvau māsāv ṛtos sarddhiḥ| ṛtur u pratyakṣaṃ saṃvatsarasyarddhiḥ| saṃvatsaraṃ vā etad ītsanti saṃvatsaram īpsanti yad yajante yat satram āsate| na hi kiṃ cana bahis saṃvatsarād asti| svārājyaṃ vā etā rātrayo yac caturviṃśatir - dvādaśa parastād ahāni dvādaśāvastāt| atha yo madhye lokas s svarāṭ, sa svargo lokaḥ| tad bradhnasya viṣṭapaṃ gacchanti, tad svārājyaṃ gacchanti, tad anyasyānanuyānā bhavanti| tā vā etā rātrayas saṃpadyante jagatīm eva| paśavo vai jagatī| tenaitat satraṃ paśavyam upo virājaṃ gacchanti| tad u virājo 'nnādyasyaiśvaryam ādhipatyaṃ gacchanti| dvyūnā virāṭ, dve te striyā ūne yatas sā prajāyate, teno prajananam| gāyatrīm u dīkṣopasadbhiś ca sutyābhiś ca saṃpadyate| prāṇo vai gāyatrī, tenaitat satram āyuṣyam| tejo vai gāyatrī, tat tejasvino brahmavarcasino bhavanti| jyaiṣṭhyaṃ vai gāyatrī, tad u bhrātṛvye jyaiṣṭhye pratitiṣṭhati

athaite saptāhā bhavanti - sapta vai chandāṃsi| chandāṃsi vai svārājyo lokas - tad yāvān svārājyo lokas tāvantaṃ svārājyaṃ lokam ṛdhnavāmeti| sapta vai prāṇāḥ| prāṇair vai prajāḥ paśavaḥ parigṛhītā upatiṣṭhante| tad yaiḥ prāṇaiḥ prajāḥ paśavaḥ parigṛhītā upatiṣṭhante tair naḥ prāṇaiḥ prajāḥ paśavaḥ parigṛhītā upatiṣṭhantā iti| prāṇair vai devā svargaṃ lokam āyan| tad yaiḥ prāṇair devā svargaṃ lokam āyaṃs taiḥ prāṇai svargaṃ lokam āyāmeti| sapta vai mukhyāḥ prāṇāḥ| ete vā apahatapāpmānaḥ prāṇā ye mukhyāḥ| te ye 'pahatapāpmānaḥ prāṇās teṣāṃ mātrayā yajñaṃ tanavāmahā iti| agniṣṭomā bhūyāṃsa ukthyebhyo bhavanti| brahma vā agniṣṭomaḥ| tad brahmavarcasam ṛdhnuvanti| tad u brahmavarcasino bhavanti| agniṣṭomāḥ parastād bhavanty, agniṣṭomā avastād, ukthyā madhye| brahma vā agniṣṭomaḥ, paśava ukthyāni| brahmaṇaiva tad ubhayataḥ paśūn parigṛhṇanty aparāvāpāya, nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda| vaiśvānaraḥ prāyaṇīyo 'tirātro bhavati, vaiśvānaraprāyaṇā hy ahīnās somāḥ

athaite pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomā bhavanti| śrīr vai pṛṣṭhāni, varṣma vai pṛṣṭhāni| tac chriyaṃ varṣma pṛṣṭhāni rohanti, tad u satriṇo bhavanti| athaitat trayastriṃśam ahar bhavati| trayastriṃśād evādhi trayastriṃśaṃ sahyantaḥ kuto hy anyad āhareyuḥ| tasya catustriṃśaṃ bahiṣpavamānaṃ bhavati trayastriṃśad vai devatāḥ| prajāpatiś catustriṃśaḥ| ṣaṣṭhāyatano vai prajāpatir devatānām| atha yas saptamam aha svārājyas sa lokaḥ| svārājyam u catustriṃśī| tad yat saptamasyāhnaś catustriṃśaṃ bahiṣpavamānaṃ bhavati, yāvān svārājyo lokas tad yāvān svārājyo lokas tāvantaṃ svārājyaṃ lokam ṛdhnavāmeti| trayāṇām u caiva trayastriṃśānām ananūcīnatāyai | proṣṭhasya ha khalu vā etā rūpaṃ rātrayaḥ| ūrdhvo vā ayam itaṣ ṣaḍahas tiryaṅ madhye 'rvāṅ asāv amutaḥ| upariṣadyasyo vā etā rūpaṃ rātrayaḥ| upariṣadyaṃ vai so 'śnute ya śriyam aśnute| upariṣadyaṃ jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyaṃ śriyam aśnavāmahā iti| tasmād etā rātrīr upayanti| tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etā rātrīr upayantīti| tad yat parastāt pratyañcaḥ pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomā bhavanti nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai| jyotiṣo 'dhy ahna uttiṣṭhanty uktabrāhmaṇāt| vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati| vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

atha yasyaitasya sarvam eva catustriṃśam ahar bhavati sarveṇaivāhnā svārājyaṃ lokam ṛdhnavāmeti| trayāṇām u caiva trayastriṃśānām ananūcīnatāyai| atha ha smāha bhāllaveyo - na purā saṃvatsarān mahāvratam upetyam| upo ced īyuś caturviṃśatyām evainad rātrīṣūpeyur iti| saṃvatsaro vā etā rātrayo yac caturviṃśatiḥ| caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ| saṃvatsara evaiṣa ubhayataḥ paryūḍhaḥ| tasya yan madhye saptadaśam ahas tasminn evopetyam iti| saptadaśo vai prajāpatiḥ| prājāpatyaṃ mahāvratam| madhyāyatano vai prajāpatir devatānām| tad yatrāyatanaḥ prajāpatir devatānāṃ tat prajāpatim ṛdhnavāmeti| madhyato vā annam aśitaṃ dhunoti| tad yad evam upayanti madhyata evaitad aśanayām apahatyottiṣṭhanti| tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etā rātrīr upayantīti| tad yat parastāt pratyañ ca pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomā bhavanti nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai| jyotiṣo 'dhy ahna uttiṣṭhantya uktabrāhmaṇād yad iti ha khalu vā etac chando yad gāyatrī| yad gāyatryā adhy uttiṣṭheyur īśvarā apratiṣṭhitāś caritoḥ| savitā yantraiḥ pṛthivīm aramṇād iti sāvitraṃ vaiśvadeve hotāram anuśaṃstavai brūyāt| tad uddhṛtāt pratiṣṭhitād uttiṣṭhanti| vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati| vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ