ātmā vai saṃvatsarasya viṣuvān, pakṣāv abhito, yena ceto 'bhīvartena yanti yena cāmutaḥ pragāthena pratyavarohanti tāv ubhau viṣuvati kuryuḥ| ātmann eva tat pakṣau pratidadhate svargasya lokasya patanāya| tasmād ātman pakṣau pratihitau| tad āhu preva vā ete 'smāl lokāc cyavante ya etān parācaṣ ṣaḍahān parāca stomān parāñci pṛṣṭhāni parāñci chandāṃsy upayantīti| tad yat parastād viṣuvato 'rvācaṣ ṣaḍahān upayanty asminn evaital loke pratitiṣṭhanti| adyādyā śvaśvo, vayam enam idā hyas, tvām idā hyo naraḥ, kveyatha kved asi, indra tridhātu śaraṇam iti saṃtanayaḥ pragāthā bhavanty adyaśvasyaiva saṃtatyai| adya caiva te śvaś ca saṃtanvanti| ayātayāmānam u saṃvatsaram āsate| tad āhur indra kratuṃ na ā bharety etāsv āvatīṣu stotavyam ahno rūpeṇeti| pitā putrebhyo yathā| śikṣā ṇo asmin puruhūta yāmani jīvā jyotir aśīmahi|| iti| ete ha vai jīvā jyotir aśnuvate ye saṃvatsarasyodṛcam aśnute| mā no ajñātā vṛjanā durādhyo māśivāso ava kramuḥ| tvayā vayaṃ pravataḥ śaśvatīr apo ati śūra tarāmasi|| ity etā ha vai pravataḥ śaśvatīr āpo yat saṃvatsara ṛtavo māsā ardhamāsā ahorātrāṇy uṣasaḥ tā evaitenātitaranti
śaktiṃ ha vāsiṣṭhaṃ saudāsā agnau prāsuḥ| sa ha prāsyamāna uvācendra kratuṃ na ā bhara pitā putrebhyo yatheti| etāvad dhaivāsya vyāhṛtam āsa| atha hainam agnau prāsuḥ| atha ha vasiṣṭha ājagāma| sa hovāca kiṃ me putraḥ prāsyamāno 'bravīd iti| tasmai hocur indra kratuṃ na ā bhara pitā putrebhyo yathety etāvad evāsya vyāhṛtam āsīd, athainam agnau prāsyann iti| sa hovāca śikṣā ṇo 'smin puruhūtā yāmani jīvā jyotir aśīmahīti yan ma etam uttaram ardharcaṃ putraḥ prāpsyan na caivainam agnau prāsiṣyan, sarvam u cāyur ayiṣyat| yaiva kurutamā devatānām abhūt tām upāsarat| ṛdhnavan te satriṇo ye ma etena putrasya pragāthena stavāntā iti| sa eṣa ṛddhiprāgubhitaḥ pragāthaḥ| ṛddhiṣṇavo ha bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ| gauś cāyuś ca stomau bhavataḥ pratiṣṭhityai| ūnātiriktau bhavataḥ prajananāya| vairājau bhavato 'nnādyasyaivāvaruddhyai| pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati| śrīr vai varṣma pṛṣṭhāni| tad u śriyaṃ varṣma pṛṣṭhāny ūrdhvā rohanti| chandomā bhavanti - paśavo vai chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai| daśamam ahar bhavati - daśākṣarā virāḍ, annaṃ virāḍ - virāja evānnādyasyāvaruddhyai| ayaṃ sahasramānava iti purā tūṣṇīṃ stomād etāsv atichandassu stotavyam āhuḥ| ati vā eṣo anyāni chandāṃsi yad atichandāḥ| aty ete 'nyān ye saṃvatsarasadaḥ| sva evaitac chandasi pratitiṣṭhati| ekākṣaraṇidhanaṃ sāma bhavati| ekākṣarā vai vāk| vācam evaitad daśamenāhnā saṃpādayanti| gor iti nidhanaṃ bhavati - gaur vai kṛtsnam annādyaṃ - kṛtsnasyaivānnādyasyāvaruddhyai| tad āhur atiṣṭutānuṣṭup syād yad etad atra kuryuḥ| ned vācam atiṣṭavāmeti vai manasā tūṣṇīṃ stomena stuvanti| atro vāvaitad vācā saṃpannam| tasmād etad atra na kāryam iti
utsṛjyāṃ3 notsṛjyā3m iti mīmāṃsante| tad āhur utsṛjyam eveti| yo vā avimokaṃ yāty, ud vā vai sa kṛntati pra vā kṣiṇoti| avimokam ivaite yanti ye notsṛjante| tad yat paurṇamāsīr utsṛjante 'riṣṭyā eva| yo vai pūrṇa āvapati, vi vā vai tat patati pra vā śīryate| pūrṇa eṣa yat saṃvatsaraḥ| tad yat paurṇamāsīr utsṛjante 'riṣṭyā eva| ūnād vai retas sicyata, ūnāt prajāḥ prajāyante| pūrṇa eṣa yat saṃvatsaraḥ| tad yat paurṇamāsīr utsṛjante, reta eva tal lokaṃ kurvanti, prajananāya| ūnād vai prāṇā īrate| prajāpatir eṣa yat saṃvatsaraḥ| tasyaite prāṇā yat paurṇamāsyaḥ| tad yat paurṇamāsīr utsṛjante, prajāpater eva tat prāṇān utsṛjante| paurṇamāsīstomā ha khalu vai devāḥ| tad yat paurṇamāsīr utsṛjante, ko devān praty abhiṣṭotum arhatīti
te yad ahar utsṛjerann, indrāya vasumate pūrvāhṇe puroḍāśam aṣṭakapālaṃ nirvapeyuḥ| indrāya rudravate mādhyandine puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nirvapeyuḥ| indrāyādityavate 'parāhṇe puroḍāśaṃ dvādaśakapālaṃ nirvapeyuḥ| etāsāṃ vai devatānāṃ savanāni bhājanaṃ, tan na savanenaibhyo yanti, na devatā antaryanti| prajāpatir eṣa yat saṃvatsaraḥ| tasyaite prāṇāpānā yat paurṇamāsyaś cāmāvāsyāś ca| tad yat paurṇamāsīś cāmāvāsyāś cotsṛjante, prajāpater eva tat prāṇāpānān utsṛjante| tam etam upariṣṭāt saṃvatsarasya caturviṃśatirātram upayanti| atho āhuḥ - paurṇamāsīr evotsṛjyā iti| prāṇabhājanā vai paurṇamāsy, apānabhājanāmāvāsyā| bahir vai santaṃ prāṇam upajīvanty, antas santam apānam| tad yat paurṇamāsīr utsṛjante, bahis santaṃ prāṇam upajīvāmāntas santam apānam iti| tam etam upariṣṭād dvādaśarātram upayanti
tad u hovācāruṇir aṣāḍhaṃ sāvayasam utsṛjānaṃ - hotā chidre saṃvatsara āsta iti| sa hovāca - mā na evaṃ bravīr, upa vai vayaṃ tam upariṣṭād dvādaśarātram aimeti| taṃ ha tad upajagau -- jyāyo vā hi kanīyo vā na hi vā tena tat samam| kapālam anyathā saty achidra upadhīyate|| iti vā aham etad dhotur manye| chidraṃ vā ahaṃ teṣāṃ saṃvatsaraṃ many ya utsṛjante| atho haiṣāṃ tad anyatheva satram upetaṃ bhavati| yathā vai śaśa evaṃ yajñaḥ| yo vai śaśam utsargaṃ lipsate, nainaṃ sa gṛhṇāti| atha ya enam anutsargaṃ lipsate, sa evainaṃ gṛhṇāti| utsargam evaital lipsante ya utsṛjante| tasmān naivotsṛjyam iti
atha ha smāha kusurvinda auddālakir - utsṛjyaṃ caiva na ceti| yad evādyāhar utsṛjeraṃs, tac chvo bhūte pratisaṃkhyāyopaprastuyuḥ| tenaivotsṛṣṭaṃ ca na ceti| atho yāvanty evāhāny utsṛjeraṃs tāni saṃkhyāyopariṣṭād atirātrasyopeyuḥ| teno evotsṛṣṭaṃ ca na ceti| atha ha smāha bhāllaveya - ukthāny evotsṛjyānīti| prajā vai paśava ukthāni| prajā eva tat paśūn utsṛjante| atho yathā dṛtim abhidhmātam ucchvāsayet, tādṛk tat| tad āhur utsṛjyam eveti| prajāpatir eṣa yat saṃvatsaraḥ| tasyaite prāṇāḥ parvāṇi yat paurṇamāsyaś cāmāvāsyāś ca| yathā ha vā idaṃ dhṛtir abhidhmātaś śoced evaṃ ha vā eṣa prajāpatiḥ paśūñ chocayaty anutsṛjamānaḥ| tad yat paurṇamāsīś cāmāvāsyāśa cotsṛjante, 'ṅgāny evāsya tat prāṇān parvāṇi prasārayanti, nen nas saṃvatsaraś śuśucāno hinasad iti| tam īṃ hinvanty agruva iti śvo bhūte pratipadaṃ kurvīran| tad yathā dṛtim ucchvāsitaṃ punar abhidhamet, tādṛk tat| dhamanti bākuraṃ dṛtiṃ tridhātu sāraghaṃ madhv iti - saṃvatsaro vai bākuro dṛtir, yajñas tridhātur, brāhmaṇās saraghās, ta evaitan madhu kurvanti
atha ha smāha sirindaḥ pālālir - amāvāsyāyām evotsṛjyam iti| amāvāsyāyāṃ vā etad devatā upasṛjanta| devatānām utsṛṣṭim anūtsṛjāmahā iti| ete u ha vai saṃvatsarasya madhye rātrī yat paurṇamāsī cāmāvāsyā ca| tad yat paurṇamāsīṃ cāmāvāsyāṃ cotsṛjeran saṃvatsaraṃ medhena vyardhayeyuḥ| trivṛd evāgniṣṭomaḥ kārya iti| tasya yan nyūnāni stotrāṇi bhavanti, tenaivotsṛṣṭaṃ ca na ceti| atha ha smāha nagarī jānaśruteya - ekatrika evopetya iti| tasya yac chvāṃkṣitānīva stotrāṇi bhavanti, tenaivotsṛṣṭaṃ ca na ceti| atha ha smāhāruṇir - yāv evaitau goāyuṣī stomau, tābhyām evotsṣṭaṃ ca na ceti| tayor yasya nyūnāni stotrāṇi tenotsṛṣṭaṃ, yasyātiriktāni tenānutsṛṣṭam| tasmād etāv evopetyāv iti
adhvaryur grahaṃ gṛhītvā dravati| sa ahopāvartadhvam iti| te hiṃkṛtyaiva prāñco niṣkramyāgreṇāgnīdhraṃ tiṣṭhanto viśveṣāṃ devānāṃ vratena stuvate| viśvebhya eva tad devebhyo nivedayante - 'rātsmeti| te prāñco 'bhikramya cātvālam avekṣamāṇāḥ krośena stuvate| devānāṃ vā antaṃ jagmuṣām indriyaṃ vīryam apākrāmat| tat krośenaivāvarundhata| antam ivaite gacchanti ya saṃvatsarasyodṛcam aśnuvate| tad yat krośena stuvata indriyasyaiva vīryasyāvaruddhyai| athānukrośam| devā vai yatra tryaheṇa svargaṃ lokam āyaṃs tad dhaiṣām etat tṛtīyam ahar vairūpaṃ vyāra| tasyaiṣa śloko - vairūpaṃ devā abhisaṃvasānās tad ātasthus tad u haiṣāṃ vyāra| te hiṃkṛtya punar āruhy sarvaṃ evādhūnvata jarasaṃ tanūnām|| iti| tasyo evaiṣa śloko - yad vairūpa upahate vyadhve, hiṃkṛṇvantas samatiṣṭhanta yām antaḥ| devasthānam asṛjanta sāma tena devāso 'mṛtatvam āyan|| iti| te svargaṃ lokam āyaṃs tad vidhātā putrān abravīn - mā yūyam ādadhvam, ihaivāhaṃ yuṣmān vidhāsyāmīti
so 'syāṃ prācyāṃ diśi puraṃ vaidhātram adadhāt| tasya prācīna āhur yāyaṇaḥ purohitaḥ| so 'syāṃ dakṣiṇāyāṃ diśy adharāhiṃ vaidhātram adadhāt| tasya dakṣiṇa āhur yāyaṇaḥ purohitaḥ| so 'syāṃ pratīcyāṃ diśi paścaṃ vaidhātram adadhāt| tasya pratīcī āhur yāyaṇaḥ purohitaḥ| so 'syām udīcyāṃ diśy uttarāhiṃ vaidhātram adadhāt| tasyodīcīna āhur yāyaṇaḥ purohitaḥ| te devā vidhātāram abruvann evam u cet tvam etad adhithās tathāsmān anvīkṣasva yathā vayaṃ svasti svargaṃ lokaṃ gacchemeti| tān etena krośenānvaikṣata
indrāsuteṣu someṣu hoyehūho ity evainān prasedhat| te 'bruvān - satrā vai no 'tyudasitsan| tathā no 'nvīkṣasva tathā na etasmin loke anvābhajā iti| tān etenaivānukrośenendrā ho iha veho ity evāsmin loke 'nvābhajat| tato vai ta ubhayor anyor lokayoḥ pratyatiṣṭhan| krośenaiva svargaṃ lokam agacchann anukrośenāsmin pratyatiṣṭhan| te ya evaṃ vidvāṃsaḥ krośānukrośābhyāṃ stuvata ubhayor evānayor lokayoḥ pratitiṣṭhanti - krośenaiva svargaṃ lokaṃ gacchanty, anukrośenāsmin pratitiṣṭhanti