मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Dvitīya kāṇḍam, Khaṇḍas 401–410

3
Khaṇḍikā 401

agner api pakṣaṃ prati satrasyarddhyā stuvate| agnaya eva tad devebhyo nivedayante 'rātsmeti| vratapakṣābhyāṃ abhito havirdhāne| svargāya vā ete lokāya dīkṣante, ye saṃvatsarāya| tad yad vratapakṣābhyāṃ stuvate, ātmann eva tat pakṣau pratidadhate, svargasya lokasya patanāya| tasmād ātman pakṣau pratihitau| prāṇāpānābhyāṃ stuvate| prāṇena purastād apānena paścāt| tad āhur vīva vā ete prāṇāpānābhyām ṛdhyante ye yajñiyasya karmaṇo 'tipādayanti yadi vā nātipādayanti| ko hi tad veda yadi te 'ti vā pādayanti na vā| tad yat prāṇāpānābhyāṃ stuvate prāṇāpānābhyām eva tat samṛdhyante

Khaṇḍikā 402

ślokānuślokābhyāṃ stuvate| ślokena purastād anuślokena paścāt| tad yac chlokena stuvate puṇyaṃ ślokam avaruṇadhāmahā iti| atha yad anuślokena puṇyo 'nuśloka uttasthuṣo 'nūttiṣṭhād iti| nihnavābhinihnavābhyāṃ stuvate| nihnavena purastād abhinihnavena paścāt| tad āhu śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ye saṃvatsaram iti| tad yan nihnavena stuvate śreyasa eva tan nihnuvate, 'bhy evābhinihnavenārohanti| yad u cehākarma tad u ca māpahnoṣmahā iti| tathā haiṣāṃ tad anuṣoditaṃ bhavati| aṃgirasāṃ ṣaḍviṃśatyakṣaraṇidhanenāntassadasaṃ stuvate| jaghanenaudumbarīm aṃgirobhya etad devebhyo nivedayante 'rātsameti

Khaṇḍikā 403

tat pañcaviṃśaṃ kṛtvā stuvate vratasyānatiṣṭavāya, yad v eva prati bhūtecchandasāṃ vratena stuvate - harī ta indra śmaśrūṇy uto te haritā harī| taṃ tvā stuvanti kāravaḥ puruṣāso vanargavaḥ|| ṛṣya sa indra bhuṅṅ iti maghavann indra bhuṅṅ iti| indras trasarapūtaḥ|| - - -sphigi punaḥpunas trasarasphigir iti| etāvad dha vā anyaikam aṅgam anāstum āsa yat sphigau| anāstutenainam aṅagena stuvanti| ṛddhiṣṇavo ha bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ| tad āhuḥ kasmai kaṃ parimādaḥ kriyanta iti| yathā ha vai śārada ukṣaivaṃ mahāvratam| sa yathā śāradam ukṣāṇaṃ vāgarābhiḥ paritatyālabherann evam evaitat parimādbhir mahāvratam ālabhante vratasyāprakṣayāya| atho yathaivedaṃ puruṣasya keśā nakhā lomāni śmaśrūṇi tathaivāsyaitad iti| atho yad evedaṃ puruṣam abhito gaur aśvo 'jāvir vrīhayo yavās tad evāsyaitad iti

Khaṇḍikā 404

saptāśītir mahāvratasya stotryā bhavanti, trayodaśa parimādaḥ| tac chatam| śatāyur vai puruṣaś śatendriyaś śatavīryas tasyaivendriyasya vīryasyāvaruddhyai| athaitā vācaḥ pravadanti| kṣudrāḥ parimādaḥ - karkarī cālābuś ca vakrā ca kapiśīrṣṇī caiṣīkī cāpaghāṭalīkā ca vīṇā ca kaśyapī ca bhūmidundubhiś cārṣabheṇa carmaṇābhivihato vāṇaś ca śatatantrīḥ| antarikṣe dundubhayo vitatā vadanti| adhikuṃbhāḥ paryāyanti| etā vācaḥ pravadanti - sarvasyai vāco 'varuddhyai, kṛtsnāyai vācaḥ - kṛtsnāṃ vācam avaruṇadhāmahā iti| tad yad bhūmidundubhir ārṣabheṇa carmaṇābhivihato vadati - paramā vā ṛṣabho vāk - paramasyā paramasyā eva vāco 'varuddhyai| antarikṣe dundabhayo vitatā vadanti - yaivāntarikṣe vāk tām eva tenāvarundhate| adhikumbhāḥ paryāyanty - etad vai pratyakṣaṃ divo rūpaṃ yan mūrdhā - yaivāmuṣyāṃ vāk tām eva tenāvarundhate| vāṇaṃ śatatantrīm āghnanti - śatāyur vai puruṣaś śatendriyaś śatavīryas - tasyaivendriyasya vīryasyāvaruddhyai

Khaṇḍikā 405

māgadhaṃ ca puṃścalūṃ ca dakṣiṇe vedyante mithunī kārayanti, mithunatvāya prajananāya| pra mithunena jāyate ya evaṃ veda| āryaṃ ca varṇaṃ śaudraṃ coparyupari cātvālaṃ bastājine vyāyamanty ārṣabhe vā carmaṇi| tayor antarvedy āryo varṇo bhavati bahirvedi śaudraḥ| tayor āryeṇa varṇena śaudraṃ varṇaṃ jyapayanti| devāś ca vā asurāś cāmuṣminn āditye 'spardhanta| taṃ devā asurāṇām avṛñjata| tad yad āryeṇa varṇena śaudraṃ varṇaṃ jyāpayanty, etam eva tad dviṣato bhrātṛvyasya vṛñjate| tayor ānyaḥ krośati, prāṇyaś śaṃsati| ya ākrośati, punāty evainān saḥ| atha yaḥ praśaṃsati, pūteṣva evaiteṣu sa indriyaṃ vīryaṃ dadhāti| ājiṃ dhāvanti| paramaṃ vā etan maho yad ājiḥ - paramasyaiva mahaso 'varuddhyai| saṃnaddhā bhavanti| paramā vai saṃnaddhe tviṣiḥ| paramām eva tat tviṣim ātmasu dadhate| pūrṇakmbhā mārjālīyaṃ paryāyanti - pūrṇasyaivāvaruddhyai| hai mahā hai mahā iti - mahaso 'varuddhyai| idaṃ madhv idaṃ madhv iti - madhv iva vā etad devebhyaḥ kriyate yan mahāvratam| paramo vai madhuni rasaḥ, paramasyaiva rasasyāvaruddhyai| tad āhur - īśvarā ādyā bhavitor yad dhai mahā idaṃ madhv iti gāyantīḥ paryeyuḥ| hai mahām eva gāyantīḥ paryeyur iti| tad u hovāca śāṭyāyanir - yadā vai bhavati yadāsty, athādyo bhavati| kim asato 'dyuḥ| hai mahā idaṃ madhv ity eva gāyantīḥ paryeyur iti

Khaṇḍikā 406

te stoṣyanto viparāyanti| adhvaryus trivṛtā śīrṣṇā gāyatreṇa stoṣyann agreṇa havirdhāne upaviśati, maitrāvaruṇaḥ pañcadaśena pakṣeṇa bṛhatā stoṣyan dakṣiṇata upaviśati, brāhmaṇācchaṃsī saptadaśena pakṣeṇa rathantareṇa stoṣyann uttarata upaviśati, naiṣṭaikaviṃśena pucchena bhadreṇa stoṣyan patnīnāṃ madhya upaviśaty, udgātā pañcaviṃśenātmanā rājanena stoṣyann audumbarīm adhirohaty - ūrg vā annam udumbara - ūrja evānnādyasyāvaruddhyai| tām abhimantrayate - bṛhadrathantare te pūrvau pādau, vairūpavairāje 'parau, śākvararaivate 'nūcyāni, chandāṃsy āstaraṇaṃ, yajūṃṣi vivayanaṃ, syonām āsadaṃ suṣadām āsadam iti| tasyai pratyavaroho - mahī dyauḥ pṛthivī ca na imaṃ yajñaṃ mimikṣatām| pipṛtāṃ no bharīmabhiḥ|| iti

Khaṇḍikā 407

te sakṛd eva sarve hiṃkurvanti| tasmāt puruṣas saṃviddho jāyate| udgātur hiṃkāram anu hiṃkurvanti| tasmād ātmano vaśam aṅgāni yanti| adhvaryus trivṛtā śīrṣṇā gāyatreṇodgāyati| idaṃ tac chiraḥ pratidadhāti| tasmād idaṃ śiraḥ pratihitam| parācībhir apunarabhyāvartam| tasmād idaṃ śiraḥ parāṅ eva neti neti| navabhir udgāyati| tasmād idaṃ śiro na medyato 'numedyati, na kṛśyato 'nukṛśyati| maitrāvaruṇaḥ pañcadaśapakṣeṇa bṛhatodgāyati| imaṃ tad bāhuṃ pratidadhāti| tasmād ayaṃ bāhuḥ pratihitaḥ| parācībhir punarabhyāvartam | tasmād idaṃ bāhuṃ saṃ cāñcati pra ca sārayati| tisras satīḥ pañcadaśa karoti| kasmād ayaṃ bāhur medyato 'numedyati, kṛśyato 'nukṛśyati| vīryaṃ vai bṛhad, vīryaṃ pañcadaśaḥ| tad yat pañcadaśena pakṣeṇa bṛhatodgāyati tasmād ayaṃ bāhvor vīryavattaraḥ| tasmād u dakṣiṇaṃ pakṣaṃ vayāṃsy anu pariplavante| puṃso vā etad rūpaṃ yad bṛhat, striyai rathantaram| tad yad ito bṛhatā stuvata, ito rathantareṇa, tasmāt pumān dakṣiṇato yoṣām upaśete| brāhmaṇācchaṃsī saptadaśena pakṣeṇa rathantareṇodgāyati| imaṃ taṃ bāhuṃ pratidadhāti| tasmād ayaṃ bāhuḥ pratihitaḥ parācībhir apunarabhyāvartam| tasmād imaṃ bāhuṃ saṃ cāñcati pra ca sārayati| tisras satīs saptadaśakaroti| tasmād ayaṃ bāhur medyato 'numedyati, kṛśyato 'nukṛśyati

Khaṇḍikā 408

neṣṭaikaviṃśena pucchena bhadreṇodgāyati| idaṃ tat pucchaṃ pratidadhāti| tasmād idaṃ pucchaṃ pratihitam| parācībhir punarabhyāvartam| tasmād idaṃ pucchaṃ saṃ cāñcati, pra ca sārayati| tisras satīr ekaviṃśatiṃ karoti| tasmād idaṃ pucchaṃ medyato 'numedyati kṛśyato 'nukṛśyati| udgātā pañcaviṃśenātmanā rājanenodgāyati| imaṃ tad ātmānaṃ pratidadhāti| tasmād ayam ātmā pratihitaḥ| parācībhir punarabhyāvartam| tasmād idam ātmānaṃ saṃ cāñcati, pra ca sārayati| tisras satīḥ pañcaviṃśatiṃ karoti| tasmād ayam ātmā medyato 'numedyati, kṛśyato 'nukṛśyati| ta ekaikayāstuyodgātāram upasamāyanti| tābhir udgātodgāyati| ātmann eva tad aṃgāni pratidadhāti| tasmād ātmann aṅgāni pratihitāni| ātmanyayottamayodgāyati| tasmād idam ātmana ud iva śete

Khaṇḍikā 409

prajāpatiḥ prajās sasṛjānas sa vyasraṃsata| tasmād devatā vyudakrāman| tam indra eva devatānāṃ nājahāt| sa indram abravīt kathaṃ nv aham itaḥ punar anvābhaveyam iti| kiṃ khalu vai te 'stīty abravīt| sto nvai ma imau prāṇāpānāv iti| yat sto ma ity abravīt, tat stomasya stomatvam| stuvata enaṃ svā - ayaṃ na śreṣṭha iti ya evaṃ veda| tam abravīt sa vā etābhyām eva saṃvatsaraṃ stuṣva| taṃ tvaitābhyām eva tuṣṭuvānam upariṣṭāt saṃvatsarasya sarvā devatās samabhyavaiṣyantīti| sa etābhyām eva saṃvatsaram astuta| tam etābhyām eva tuṣṭuvānam upariṣṭāt saṃvatsarasya sarvā devatās samabhyavāyan diśāṃ rasaṃ pravṛhyāpāṃ rasaṃ vedasya rasam annasya rasaṃ, mahate vrataṃ harāmo mahate vrataṃ harāma iti vadantīḥ| tā yad abruvan - mahate vrataṃ harāma iti tan mahāvratasya mahāvratatvam| tad asmai prāyacchan| tad avratayat| tāḥ pramodanta - mahāvratayatīti, mahāvratayatīti| tasmād etasminn ahan preva modante| devatā hy asmin pramodanta| tad āhur - madhyatas saṃvatsarasya viṣuvaty upetyam -

Khaṇḍikā 410

-- annaṃ vai vratam| madhyato vā annam aśitaṃ dhinotīti| tad u vā āhur - ardhaṃ vā ete 'nnādyasyāvarundhate ye madhyatas saṃvatsarasya viṣuvati mahāvratam upayanti| saṃvatsaraḥ kṛtsnam annādyaṃ pacati| tad upariṣṭāt saṃvatsarasyopetyaṃ - kṛtsnasyaivānnādyasyāvaruddhyā iti| atha ha smāha nagarī jānaśruteya - ugro vā eṣa madhyamaśīvā yan mahāvratam| yad vā ugro madhyamaśīvā bhavati, sarvān vai so 'nyān vyavakīryāthaikaś śete| tad upariṣṭād eva saṃvatsarasyopetyaṃ kṛtsnasyaivānnādyasyāvaruddhyā iti| tat pañcaviṃśaṃ bhavati| caturviṃśatyardhamāso vai saṃvatsaraḥ| annādyaṃ pañcaviṃśy, annādyam evaitat pañcaviṃśyopadhīyate| sa yathā pūrṇodhnīm upasadya duhītaivam evaitat pañcaviṃśyānnādyaṃ duhre