Text not present in the current transcription for khaṇḍikā 264.
prajāpatir vāvedam agra āsīt| so 'krāmayata - bahu syāṃ, prajāyeya, bhūmānaṃ gaccheyam iti| so 'śocat| so 'tapyata| taṃ śocantaṃ tapyamānaṃ prāṇā abhyavadan - vayaṃ vā imaṃ yajñam adṛśam tena tvā yājayāmeti| so 'bravīt - taṃ katham adrāṣṭa, katamam adrāṣṭeti| te 'bruvann - āśrāvayāstu śrauṣaṭ| yaja ye yajāmahe| vauṣaḍ ity etam adṛśmeti| so 'ved - adṛśan vā iti| yat pañcāsan, pāṃkto yajñaḥ| tenāveda - adṛśan vā iti| teṣām u yat pañcānāṃ satāṃ saptadaśākṣarāṇy āsan - sapta - daśaḥ prajāpatiḥ - prājāpatyo yajñaḥ| teno evāved adṛśan vāveti| so 'bravīt - te kena hoṣyāmaḥ, kasmin hoṣyāma iti| te 'bruvaṃs - tavaiva vapām utkhidya tāṃ tavaiva hṛdaye 'gnau sarvahutāṃ hoṣyāma iti| te prajāpater eva vapām udakhidan| vācam eva teṣāṃ prāṇa evāśrāvayad, apānaḥ pratyāśrāvayat| mana eva hotāsīt| prajāpatir eva caturtho brahmā dakṣiṇata āsta| tāṃ prajāpater eva hṛdaye 'gnau sarvahutām ajuhavuḥ| tāṃ yad avapaṃs tad vapāyai vapātvam| yad vo enāṃ tad ajuhavus tad enām avapan| tasmād u ha vaptavyam eva| uptād dhy evedaṃ sarvaṃ jāyate| tasyai hutāyā ajaḥ -
- śveto lomaśastūparo lapsudy anyatodaṃś catuṣpād ajāyat tasmin sarvāṃṇi rūpāṇi paryapaśyan| te 'bruvann - imāni vā asmin sarvāṇi rūpāṇi| etemam evālabhāmahā iti| te tam ālabhanta| teṣāṃ prāṇa evāśrāvayad apānaḥ pratyāśrāvayat| mana eva hotāsīt| prajāpatir eva caturtho brahmā dakṣiṇata āsta| taṃ prajāpater eva hṛdaye 'gnau sarvahutam ajuhavuḥ| tasmād dhutād agnir devatājāyata| tad ṛco vedaḥ| anu vāyur devatājāyata| tad yajūṃṣi vedaḥ| anv ādityo devatājāyat| tat sāmāni vedaḥ| anv ete ca trayo devānāṃ śreṣṭhā ajāyantaitāś ca tisro vidyāḥ| śaśvad dhaitāvad eva prajāpatinā sṛṣṭam| athaitābhir eva devatābhir idam itarat sarvam| te 'bruvan - yena naḥ pitā prajāpatir yajñeneṣṭvārātsīt tena yajāmahā iti| te tam āharanta| teṣāṃ vāyur evāśrāvayad, ādityaḥ pratyāśrāvayat| agnir eva hotāsīt| prajāpatir eva candramāś caturtho brahmā dakṣiṇata āsta
ta eva caturhotāram āsata| ete ha vāva caturhotāro yān imān āhuś caturhotṝn| teṣāṃ sahasratamyām āhutyāṃ gaur ājāyata| tasyāṃ sarvān bhogān paryapaśyan, ye ke ca gavi bhogās tān| te 'buvann - ime vā asyāṃ sarve bhogāḥ| etemām eva prāṇo janayati bravāmeti| tām abruvan - prāṇo janayati| sā trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāny agnaye prājanayat| trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni vāyave prājanayat| trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni ādityāya prājanayat| tat sahasram abhavat| saiva sahasratamī| tāṃ punarājata| sa yo haivaṃ vidvān gā rakṣate, pra haivāsya sahasram āpnuvanti| tasmād u vaivaṃvidā rakṣitavyā eva gāvaḥ| te 'bruvann - alaṃ vai tasmai smo yan nānāśo viparetya yajamānā āsīmaṃ hy eta, nānāśo viparetya yajamānā āsāmahā iti| te nānāśo viparetya yajamānā āsata| tenaiva śreyāṃso 'bhavann apāpīyāṃsaḥ| te 'bruvan - na vai śreyāṃso 'bhūma na pāpīyāṃsaḥ| eta, sahasreṇa yajāmahā iti
tat sārdhaṃ sahasraṃ sāmākurvan| tad eṣāṃ sahasrasaṃkhyānaḥ| ekasyai gor nodabhavat| te 'bruvan - prajāpatim evemāṃ sahasratamīṃ yācāmahā iti| te prajāpatim eva tāṃ sahasratamīm ayācanta| sa prajāpatir aikṣata yady ebhyaḥ pradāsyāmi rekṣye, ebhyo na pradāsyāmy ūnam eṣāṃ sahasraṃ bhaviṣyati hantainān sahaivānayābhyupayānīti| tān abravīt - sahaiva vo 'ham anayābhyupayānīti| tatheti| tāṃs tayaiva sahābhyupait| ta etat trirātraṃ yajñam apaśyan| tam āharanta| so 'bravīt - samenā3nena yajñena yakṣyāmahā asamenā3 iti| samenety abruvan| yat samenety abruvan sama eva tad varṣam akurvata, samai rāṣṭraṃ saṃjñām eva tad akurvata| atha yad avakṣyann asamenety asama eva varṣam abhaviṣyad asamai rāṣṭram asaṃjñābhaviṣyat| te kena sameṣyāma iti| yajñāyajñīyeneti| tasmād yajñāyajñīyenaiva saṃyanti| vāg vai yajñāyajñīyam| vāg ime lokāḥ| vācaiva tad vācam ārohan| te trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni prathame 'hann adaduḥ| tenāsmin loke 'gnir arārdhnot| trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni dvitīye 'hann adaduḥ| tenāsminn antarikṣaloke vāyur arārdhnot| trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni tṛtīye 'hann adaduḥ| tenāmuṣmin loke ādityo 'rārdhnota| sa yo haivaṃ vidvān etena yajñakratunā yajata etāsu caiva devatāsv ṛdhnoty etāṃś ca lokān āpnoti||264|| sā yā sahasratamya āsa vidyud dhaiva sā bhūtvā prajāpatiṃ viveśa| tad eṣābhyanūcyate - ayaṃ sa śiṃkte yena gaur abhīvṛtā mimāti māyuṃ dhvasanāv adhi śritā| sā cittibhir ni hi cakāra martyaṃ vidyud bhavantī prati vavrim auhata|| iti| imāṃ haiva gāṃ rūpaṃ pratyuhya vidyud eva bhūtvā punaḥ prajāpatiṃ praviveśa| saiṣā vidyut sā yad etat stanayati dadadadadadeti| dadāni dadānīti haiva tat prajābhyo vṛṣṭim annādyaṃ prayacchati| prāsmā eṣā devatā vṛṣṭim annādyaṃ yacchati ya evaṃ veda
athaiṣo 'śvamedhaḥ| prajananakāmo hetena yajeta| prajāpatir vā akāmayata - bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeya, vīmān lokān āpnuyām, avendriyaṃ vīryaṃ rundhīyeti| sa etaṃ yajñam apaśyat| tam āharat| tenāyajata| tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyata, vīmān lokān āpnod, avendriyaṃ vīryam arundha| sa yaḥ kāmayeta bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeya, vīmān lokān āpnuyām, avendriyaṃ vīryaṃ rundhīyeti sa etena yajeta| bahur eva prajayā paśubhiḥ prajāyate, vīmān lokān āpnoty, avendriyaṃ vīryaṃ rundhe| sa vā eṣa vīryam eva yajñaḥ| yarhi vā etena purejire, sarvam eva vīryavad āsa - ṛṣir ha sma mantrakṛd brāhmaṇa ājāyate, 'tivyādhī rājanyaś śūraḥ, poṣayiṣṇur vaiśyo rayimān, utthātā śūdro dakṣaḥ karmakartā, kalyāṇya striyaḥ pativratāḥ| akṛṣṭapacyaṃ ha sma dhānyaṃ pacyeta| api ha smaiko vrīhipātraḥ pakkaḥ kulāyālaṃ bhavati| tathā payasvad dha tarhi sarvam evāsa| api ha smāraṇye vīryāṇy upājāyante - aghalās siṃhā, aghalāś śārdūlā, aghalā ṛkṣā ṛkṣīkā, aghalā ahayo 'jagarāḥ| puruṣavyāghrā ha smāraṇyeṣv ādadānās tiṣṭhanti| api ha smaikaḥ śiṃśumāro bahūni tīrthāni gopāyati| vīryeṇa ha vāva te tat tathāsuḥ
tasya vā etasya lalāṭād eva siṃho 'jāyatoraso 'dhi śārdūla, udarād dvīpī, akṣibhyām apāṣṭhihau, karṇābhyām aśvakarṇau, kesarebhya ṛkṣā ṛkṣīkā, lomabhyo dūrvā, anūkāc chiṃśumāro, vālebhyo 'śvavālāḥ, sakthibhyāṃ krauñcāv, āṇḍābhyāṃ varāhau, vaktrābhyāṃ cakravākau, vaniṣṭhor udro, gudābhyo 'hayo 'jagarāḥ, kuṣṭhikābhyo vartakāḥ, śaphebhyaḥ śalyakāḥ, śakṛtpiṇḍebhyaḥ kūśmā, ūvadhyād urvāru taṃtisantadūlaḥ śyāmāko lohitakam ity etat kṣudram annādyam upajajñe
tad āhur yaḥ kathaṃ sa ālabhya iti| ya eva dūre śrutas sa ālabhya ity āhuḥ| vīryeṇa vai sa śrutaḥ| vīryam eṣa yajña iti| atho āhur ya eva yugyor vahīyān sa ālabhya iti| vīryeṇa ha vai sa tayor vahīyān| vīryam eṣa yajña iti| tasmin ha śaunakaś ca kāpeyo 'bhipratāraṇaś ca samūdāte - yaḥkathaṃrūpas sa ālabhya iti| tau ha kṛṣṇapiśaṃge saṃpādayāṃcakratuḥ| yasya śvetasya sataḥ kṛṣṇam asti, kṛṣṇasya vā sata śvetaṃ, sa eva saḥ prajāpatinyaṃgaḥ| prajāpater akṣy aśvayat tasmād aśvaḥ| yac chvetho (s) samabhavat tasmāt pūtir, yad apaḥ prāviśat tasmāc chvetanaḥ| śvetasya vā vai sato 'kṣṇaḥ kṛṣṇam asti, kṛṣṇasya vā sata śvetam| sa eva sa prajāpatinyaṃgaḥ| tam etad ālabhante
tena haitena mauṇḍibha udanyur īja udanyūnāṃ rājā| tad dha yavakrīḥ saumastambir āstāvaṃ prati niṣasāda| tasya hāyaṃ pūṣā rayir bhaga ity etāḥ pratipadaś cakruḥ| sa hovāca - chaṃvaṭ māsā mauṇḍibhāpa prāṇān arātsīr iti| eṣa ha tarhy anuvyāhāra āsa| atha ha mauṇḍibha udanyus trayyai vidyāyai kassavita āsa| sa hovāca - saṃvṛhata me sadohavirdhāne, mṛdā me grahān saṃdihya nidhatta| yarhya ayaṃ brāhmaṇo 'nuvyāhārī martā, tarhi yaṣṭāsa iti| tasya ha mṛdā grahān saṃdihya nidadhuḥ| atha ha yavakrīḥ saumastaṃbis tejasvī brahmavarcasy āsa| sa ha sma yām acchābrūte yā ha smainaṃ kāmayate, mriyate ha sma| yo ha smainaṃ na kāmayate, mriyata u eva| sa ha yajñavacaso rājastaṃbāyanasya jāyām acchoce| sā hekṣāṃcakre - yadi vā enaṃ kāmayiṣye yadi ca na, mariṣyaty eva syā| hantainaṃ kāmayai| brāhmaṇasya cit syā priyaṃ kṛtvā mriyatād iti| taṃ hovācādas tiṣṭha| atha tvābhyeṣyāma iti
tāṃ hālaṃkurvāṇāṃ rudatīṃ patir ājagāma| tāṃ hovāca - kim alaṃkuruṣe kiṃ rodiṣīti| sā hovāca - mariṣyasi hīty ātmānam evatait kṛpaye| yavakrīr cetyām acchāvocateti| sa hovācājyam ata āharateti| tad dha pavitrābhyām utpūya juhavāṃcakāra - yā no adya trāyāti bhāradvājasya saṃskṛtā preṇīm agnipriyām agne tāṃ mahyam ā vaha|| svāhā| iti| tasyai ha tadrūpām evāpsarasam utthāpayāṃcakāra| tāṃ hovācāsau yavakrīs, tad ihīti| dvitīyaṃ ha juhavāṃcakāra - gandharvam ugraṃ balinam aśmaghātinam aṃsalam bhāradvājasya hantāraṃ viśvajyotiṣam ā vaha|| svāhā| iti| tasyai hāyaḥ kūṭahastaṃ gandharvam īrṣyum utthāpayāṃcakāra| taṃ hovācāsau te jāyā yavakrīyam abhyagāt| tad ihīti| tasyai hāyatyā upatastāra| sā ha siṣmiye| sa hovāca - nāha kila te strike rametavyam| atha smayasa iti| kathā heti| mariṣyasi hīti| sā ha pādaṃ pragṛhṇaty uvāca - na khalu tvaṃ puruṣetthaṃpadīṃ striyaṃ peciṣa iti| lomaśau hāsyā adhastāt pādāv āsatuḥ| saṃnipannau vā hāsaṃnipannau vāsatuḥ| atha hedam evāyaḥ kūṭahasto gandharvo 'bhivicakrame| sa hovāca - namas te 'stu| kāsya prāyaścittir iti