मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Dvitīya kāṇḍam, Khaṇḍas 31–40

3
Khaṇḍikā 31

ayam eva spṛṣṭyo yo 'yaṃ pavate| etena hīdaṃ sarvaṃ spṛṣṭam| spṛṣṭyo ha vai nāmaiṣaḥ| taṃ pṛṣṭhya iti parokṣam ācakṣate| sarvān kāmān spṛśati ya evaṃ veda| asāv evābhiplavo yo 'sau tapati| eṣa hīdaṃ sarvam abhiplavate| tad āhur yat pṛṣṭhyābhiplavāva ity ācakṣate 'bhiplavam u vai pūrvam upayanti| kathaṃ pṛṣṭhyaḥ pūrva upeto bhavatīti| sa brūyād yad evāyam avaro vāyuḥ pavate para ādityas teneti| atho yat paraṃ santam abhiplavam avaram upayanti vyatiṣaṃgāyānirmārgāya sarvāyuṣṭāyai| tad āhur yac catvāro 'bhiplavasya stomāṣ ṣaṭ pṛṣṭhyasya kathaṃ tat sabhāram iti| sa brūyād yad evaite sadṛśi devate vāyuś cādityaśa ca tena sabhāram iti| atho yad brahmābhiplavaḥ kṣatraṃ pṛṣṭhyas teno eveti

Khaṇḍikā 32

tad āhur yad ete pṛṣṭhyasya viṣamā stomās trivṛt pañcada(śa)s saptadaśa ekaviṃśas triṇavas trayastriṃśa iti, katham etat samāt samam upetaṃ bhavatīti| sa brūyād brahma vai trivṛt| kṣatraṃ pañcadaśaḥ| brahma vai kṣatrā(j) jyāyaḥ| tena samāt samam upetaṃ bhavati| viṭ saptadaśaḥ| kṣatram u vai viśo jyāyaḥ| tena samāt samam upetaṃ bhavati| ekaviṃśaṃ stomam anu śūdraḥ| vaiśyo vai śūdrāj jyāyān| tena samāt samam upetaṃ bhavati| triṇavaṃ stomam anu grāmyāḥ paśavaḥ| śūdro vai grāmyebhyaḥ paśubhya śreyān| attā hi sa teṣām| tena samāt samam upetaṃ bhavati| trayastriṃśaṃ stomam anva āraṇyāḥ paśavaḥ| grāmyā vai paśava āraṇyebhyaḥ paśubhya śreyāṃsaḥ| bibhyata itare caranty adhigantetareṣāṃ hantā| tena samāt samam upetaṃ bhavati| tad āhuḥ kasmād ekarūpo 'bhiplavo dvirūpaḥ pṛṣṭhyas samāna eva san vyūḍhaś ca samūḍhaś ceti| sa brūyād yasmād idaṃ brahma brahmaiva | atha yasmād u kṣatriyas san brāhmaṇo bhavati tasmād ekarūpo 'bhiplavo dvirūpaḥ pṛṣṭhya iti| tad dhaitad eke 'bhiplavasya ṣaṣṭham ahar ukthyaṃ kurvanty evaṃ sabhāram iti| tad u hovāca śāṭyāyanir mohayanti te 'bhiplavaṃ ye tathā kurvanti| abrahma tarhi bhavati| tasmāt tathā na kāryam iti| atha haike pṛṣṭhyasya ṣaṣṭhād ahno dvipada uddharanty evaṃ sabhāram iti| tad u hovāca śāṭyāyani svarga eṣa loko yat pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ| yajamāna eṣa nidānena yad dvipadaḥ| tam āyatanāc cyāvayanti| sa ya enāṃs tathā cakruṣo brūyād āyatanād vā cyoṣyante 'smād vā lokād iti| tathā haiva syuḥ| tasmāt tathā na kāryam iti

Khaṇḍikā 33

tad āhur yad idaṃ prāyaṇīyam ahas trivṛd ācakṣate, prāyaṇīyam ity adaś caturviṃśaṃ, katham etat trivṛtā prayataṃ bhavatīti| sa brūyād yad evaite catvāriṃśat trivṛtas saṃpadyante tena trivṛtā prayataṃ bhavatīti| sa brūyād yad evaite catvāriṃśat trivṛtas saṃpadyante tena trivṛtā prayataṃ bhavatīti| atho yac caturviṃśatyakṣarā gāyatrī teno eveti| tad āhuḥ katham etad vaiṣuvatīyam ahaś chandomyaṃ bhavatīti| sa brūyād yāvanti saptānāṃ caturuttarāṇāṃ chandasām akṣarāṇi tāvaty etasyāhna stotriyāḥ| tena chandomyaṃ bhavatīti| tad āhur yad upariṣṭād viṣuvataś chandomān upayanti kathaṃ purastād viṣuvataś chandomā upetā bhavantīti| sa brūyād ya evaiṣa ārambhaṇīyasyāhnaś caturviṃśa(ś) chāndomikastomas tena purastād viṣuvataś chandomā upetā bhavantīti| atho yad eva pṛṣṭhyasya dve dve ahanī samaste chandomās saṃpadyante teno eveti

Khaṇḍikā 34

tad āhur yat ṣaṭkṛtvaḥ purastād viṣuvataḥ pṛṣṭhyāny upayanti viśvajiti saptamam upariṣṭāt kathaṃ tat sabhāram iti| sa brūyād yad vā arvācīnaṃ viṣuvatas tad ayaṃ loko, yad ūrdhvaṃ viṣuvatas tad asau lokaḥ| āsanna iva vā ayaṃ lokaḥ| prarikta ivāsāv anyaḥ. dvitīyo hy ayaṃ lokaḥ| tad yad viśvajiti saptamam upariṣṭāt pṛṣṭhyāny upayanty evaṃ sabhāram iti| atho ya evam u ya eva viśvajit pṛṣṭhamayam eva| gaur vai rathantaram aśvo bṛhad ajā vairūpam avir vairājaṃ vrīhayaś śakvaryo yavā revatayaḥ| sa eṣa rasas saṃsikto yat pṛṣṭhāni| tasyaiṣo 'kṣo yad gāyatrīṣu bṛhad agniṣṭomasāma bhavaty etasya rasasyānapavardāya| atha ya etan nirhṛtapṛṣṭham upayanti viṣiktarasaṃ te viśvajitaṃ śūnyaṃ upayanti| te na kiṃ cana vyaśnuvate| tasmāt pṛṣṭhamaya eva viśvajit kārya iti

Khaṇḍikā 35

tad dhaitad eke svarasāmnāṃ svarāṇy eva pṛṣṭhāni kurvanti| pṛṣṭhena vā ahar ākhyāyate, svarasāmāna ityeta ākhyāyante| tasmāt svarasāmnāṃ svarāṇy eva pṛṣṭhāni kāryāṇīti| te cet svarāṇi pṛṣṭhāni kuryur yāni ṣṭaṃ(?) bhavanti tāny ekabṛhatīṣu kuryuḥ| tad u hovāca śāṭyāyanir vayaṃ vāva pratyakṣaṃ svarāṇi pṛṣṭhāni kurmo ye bṛhadrathantare kurmaḥ| idaṃ vai rathanataram ado bṛhat| ābhyām u vai lokābhyām idaṃ sarvaṃ spṛtam| tasmād bṛhadrathantare eva pṛṣṭhe kāryaṃ iti| atho haite vicchinnān svarasāmna upayanti ye trīṇy upayanti| sarvāṇy eva kāryāṇi| tathā dvābhyāṃ dvābhyām ahas tāyate| evaṃ saṃgṛhītā svarasāmāno bhavanty avicchinnā, atho pāpavasyasasya vyāvṛttyā iti| tad dhaitad eke viṣuvato bṛhatīṣv eva bṛhat pṛṣṭhaṃ kurvanti --

Khaṇḍikā 36

--bārhato viṣuvān, bārhato vāsāv ādityaḥ| bṛhatyām eṣa etad adhyūḍhas tapati| tasmād bṛhatīṣv eva bṛhat pṛṣṭhaṃ kāryam iti| atha haike bṛhatīṣv eva divākīrtyaṃ pṛṣṭhaṃ kurvanti| bṛhatyāyatanāni pṛṣṭhāni| idaṃ vā antarikṣaṃ bṛhatī| tasyām ayaṃ vāyur antaḥ pavate| tat pṛṣṭhaṃ, tasyā u eva yad dvādaśākṣaraṃ padaṃ tena, jagatīṣu kṛtaṃ bhavati| evaṃ tṛtīyasavanam ayātayāma kriyata iti| tad u hovāca śāṭyāyanir jāgato viṣuvān| jāgatam etat sāma| jāgato 'sāv ādityaḥ| yadā hy eṣa udety atha jagad etasyaiva prayāṇam anu praiti| tasmāj jagatīṣv eva divākīrtyaṃ pṛṣṭhaṃ kāryam iti| tato yās tisro jagatyaś catasras tā bṛhatyaḥ| tena bṛhatīṣu kṛtaṃ bhavati| tās saṃstutā aṣṭāviṃśatir bṛhatyas saṃpadyante| teno eva bṛhaty antaritā bhavati| atho haitat prāṇasyaiva reto nirmitaṃ yad divākīrtyam| prajananaṃ jagatī| so 'sāv ādityaḥ| tad yaj jagatīṣu divākīrtyaṃ pṛṣṭhaṃ kurvanti svenaivainaṃ tad āyatanena samṛddhayanti| tenaibhyas samṛddhena svāyāṃ janatāyām ṛdhukaṃ bhavati

Khaṇḍikā 37

tad etat pṛcchanti kiṃ tad divākīrtye 'han kriyate yena prajāḥ prajanayati yena ca prajā dādhārayati| sa brūyāt prāṇasyaiva reto nirmitaṃ yad divākīrtyam| prajananaṃ jagatī| tena prajāḥ prajanayati| atha yat prāṇo bhūtvā parāṇi cāvarāṇi cāhāni dādharti teno eva prajā dādhārayati| prāṇa eva divākīrtyam| cakṣuṣī bhrājābhrāje| śrotraṃ vikarṇam| vāg daśastobham| ta ime prāṇā madhyato hitāḥ| tad dhai(ta)d eka udita evājyagrahān gṛhṇanti| udite prātaranuvākam upākurvanti| divākīrtyaṃ vai nāmaitad ahaḥ| tan na rātryā saṃsmajeyur iti| tad u hovāca śāṭyāyanis sāmabhir vā ahāny abhiṣṭutāny ṛgbhī rātrayaḥ| saiṣāṃ rātrir anabhiṣṭutā śūnyā bhavati| atho prajāpatir eṣa yat prātaranuvākaḥ| tam āyatanāc cyāvayanti| sa ya enāṃs tathā cakruṣo brūyād āyatanād vā cyoṣyante 'smād vā lokād iti, tathā haiva syuḥ| tasmād yathaivetareṣām ahnāṃ tathā kāryam| prāṇāpānāv upāṃśvantaryāmau| udite 'nyaṃ juhvaty anudite 'nyam| bahir vai santaṃ prāṇam upajīvanty antas santam apānam| tad yad udite 'nyaṃ juhvaty anudite 'nyaṃ, bahis santaṃ prāṇam upajīvāmāntas santam apānam iti| atha ya etāv udite juhvati, prāṇāpānāv utkhidanti| sa ya enāṃs tathā cakruṣo brūyāt prāṇāpānāv udakhātsur mariṣyantīti, tathā haiva syuḥ| tasmād yathaivetareṣām ahnāṃ tathā kāryam

Khaṇḍikā 38

tāni vā etāni dīkṣamāṇād utkrāmanty agnihotraṃ darśapūrṇamāsau cāturmāsyāni paśubandhaḥ pitṛyajño gṛhamedho brahmaudano mithunam| tad yad dīkṣopasatsu svāheti vratayati, tenāsya dīkṣopasatsv anantaritam agnihotraṃ bhavati| yad upāṃśvantaryāmāv udite 'nyaṃ juhvatya anudite 'nyaṃ, tena sutyāyām| yat puroḍāśas tena paurṇamāsam| ya(d) dadhi tenāmāvāsyam| yat payasyā tena cāturmāsyāni| yat paśum ālabhante tena paśubandhaḥ| yad uṣāsanāny upāsyanti tena pitṛyajñaḥ| yad dhānāḥ karambho bhavati tena gṛhamedhaḥ| yat saumyam āharanti tena brahmaudanaḥ| yat patnīs saṃkhyāpayanti tena mithunam| tad dhaika āhuḥ prāṇena tvā saṃbhavāmanīty eva pratiṣṇām abhiprāṇyānīti| tad u hovāca śāṭyāyanir avakīrṇarūpam ivaitat| eko vāva pumān prāṇāve vidyayaivaitad anantaritam atho yad eva yajñāyajñīyasya stotre saṃkhyāpayanti

Khaṇḍikā 39

tad āhur yad anyair anyaiḥ sāmabhi stuvate 'nyā anyā anuśaṃsanty atha kasmāt samānā gṛhā iti| sa brūyād annaṃ vai sāma| annam ṛk| prāṇā gṛhāḥ| anyad anyad vai prāṇebhyo 'nnam āharanti| tasmād anyair anyaiḥ sāmabhi stuvate 'nyā anyā anuśaṃsanti samānā eva gṛhā iti| prāṇā eva sāma| tan mūlam| atha yathā vṛkṣasya skandhāṃsi vā śākhā vā palāśāni vaivam anyāni sāmāni| sa ya etad evaṃ veda sarvāṇy evāsya sāmāni viditāni bhavanti| vāg evark| tan mūlam| atha yathā vṛkṣasya skandhāṃsi vā śākhā vā palāśāni vaivam anyā ṛcaḥ| sa ya etad evaṃ veda sarvā evāsyarco viditā bhavanti| mana eva yajuḥ| tan mūlam| atha yathā vṛkṣasya skandhāṃsi vā śākhā vā palāśāni vaivam anyāni yajūṃṣi| sa ya etad evaṃ veda sarvāṇy evāsya yajūṃṣi viditāni bhavanti

Khaṇḍikā 40

tad āhuḥ kiṃ nātiṣṭuvanti, kiṃ nātiśaṃsanti, kiṃ nātigṛhṇantīti| sa brūyāt prāṇam eva nātiṣṭuvanti| stute vai prāṇa eva pariśiṣyate| vācam eva nātiśaṃsanti| śaste vai vāg eva pariśiṣyate| mana eva nātigṛhṇanti| gṛhīte vai mana eva pariśiṣyate| nātiṣṭutaṃ nātiśastaṃ nātigṛhītam evaṃvidam saṃpannam eva bhavati| atha ha vai samṛddha eva yajña upāsitavyaḥ| yad adhīyann anupahanyamānaḥ karoti tat svargyam| svargyaṃ ma etat, svargaloka etena bhaviṣyāmīty eva tad vidyāt| atha yad duradhīyann upahanyamāno viṣiñcan karoti, puṣṭis sā prajananam| puṣṭir ma eṣā prajananaṃ, bahur bhaviṣyāmi prajaniṣya ity eva tad vidyāt