yathā viṣūcī pade vinihite anenāgrā3d anenā3 ity aprajānaṃs tiṣṭhed, evam evaitan mtyoḥ padayopanaṃ kṛtaṃ bhavati pāpmano 'nanvavāyāya| na ha vā enaṃ punar mṛtyur anvety, apa pāpmānaṃ hate, gacchati svargaṃ lokam| te paramaṃ tam itvā punar evābibhayuḥ| tān etenaivāniruktena trayastriṃśenātyanayan niruktena nirabravīt| tato vai te taṃ mṛtyum apājayan yat svarge loke| apa ha vai taṃ mṛtyuṃ jayati yat svarge loke, ya evaṃ veda| saṃvatsaro vā etā rātrayas, saṃvatsarasya garbhaḥ| saṃvatsarasya vai garbhaṃ prajāḥ paśava upajīvanti| garbhiṇīr u etā rātrayaḥ| yathā vā ajagaro gīrṇavān evam etā rātrayaḥ| yady u vā ajagaro gīrṇavān bhavaty ubhāv antāv arṇā sthūlaṃ madhyam| suhityasyo vā etā rūpaṃ rātrayaḥ| suhityaṃ vai so 'śnute ya śriyam aśnute| suhityaṃ jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyaṃ śriyam aśnavāmahā iti tasmād etā rātrīr upayanti
atha ha smāhāṣāḍhas sāvayaso yādovaśyaṃ yasminn eva me saṃvatsare sāmānā dāsy udakaṃ caudanaṃ cāharat tasminn eva me saṃvatsare caturviṃśatiḥ pariṣkandā niṣkagrīvāḥ pariveṣaṇam anvāyan| no tān saṃpaśyāmo ye niṣkā āsann iti| tāvat tejasvinīs tāvad brahmavarcasinīs tāvad vīryāvatīr etā rātrayaḥ| tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etā rātrīr upayantīti| tad yat parastāt pratyañ ca pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomā bhavanti, nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai| trivṛte 'dhy ahna uttiṣṭhanti| brahma vai trivṛt| brahmaṇy evaitat pratiṣṭhāyodṛcam aśnuvate| trivṛt trivṛto 'nucaro bhavati| tasmād brāhmaṇo brāhmaṇasyānucaro bhavati| vindate 'nucaritṝn bahavo 'syānucarā bhavanti| na ha khalu vā eṣākṣamāramate yad gāyatrī| ūrdhvā ha vā eṣa saha yajamānena svargaṃ lokam eti| ūrdhvā haivāsya kīrtir ūrdhvā śrīr ūrdhvaṃ svargaṃ lokam eti ya evaṃ veda| vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati| vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ
dvimāsyaṃ vā etat satram| tena yarddhis saivarddhiḥ| yau ha khalu vai dvau māsāv ṛtos sarddhiḥ| ṛtur u pratyakṣaṃ saṃvatsarasyarddhiḥ| saṃvatsaraṃ vā etad ītsanti saṃvatsaram īpsanti yad yajante yat satram āsate| na hi kiṃ cana bahis saṃvatsarād asti| svārājyaṃ vā etā rātrayo yat pañcaviṃśatir - dvādaśa parastād ahāni dvādaśāvastāt| atha yan madhye 'has tat svarāṭ| sa svargo lokaḥ| tad bradhnasya viṣṭapaṃ gacchanti, tat svārājyaṃ gacchanti, tad anyasyānanuniyānā bhavanti| tā vā etā rātrayas saṃpadyante jagatīm eva| paśavo vai jagatī| tenaiva tat satraṃ paśavyam upo virājaṃ gacchanti| tad u virājo 'nnādyasyaiśvaryam ādhipatyaṃ gacchanti| ekonā virāḍ - ūnaṃ tat striyai yatas sā prajāyate - teno prajananam| gāyatrīm u dīkṣopasadbhiś ca sutyābhiś ca saṃpadyate| prāṇo vai gāyatrī| tenaitat satram āyuṣyam| tejo vai gāyatrī| tat tejasvino brahmavarcasino bhavanti| jyaiṣṭhyaṃ vai gāyatrī| tad u bhrātṛvye jyaiṣṭhye pratitiṣṭhanti
saṃvatsarasya ha khalu vā eṣa rasaḥ pravṛḍho yad eṣa pañcaviṃśatirātraḥ| etad dhi sarvaṃ saṃvatsararūpaṃ kriyate| etāv atirātrāv ete ārambhaṇīyamahāvratīye ahanī etau pṛṣṭhyāv etau viśvajidabhijitāv ete svarasāmāna eṣa viṣuvān | te ye kāmakāmasamārephāṇā iva manyeraṃs ta etam eva pañcaviṃśatirātram upeyuḥ| āptvā haivaitat satram uttiṣṭha| puruṣasaṃmitaṃ ha khalu vā etat satraṃ yad eṣa pañcaviṃśatirātraḥ| daśa vai puruṣasya hastyāṃgulayo, daśa padyāś, catvāri prāṃgāṇy, ātmā pañcaviṃśaḥ| dvādaśemāḥ pariśavo, dvādaśemā, ātmaiva pañcaviṃśaḥ| puruṣaṃ vāvaitena saṃskurvanti, puruṣa vā prajanayanti| tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etaṃ pañcaviṃśatirātram upayantīti| tad yat parastāt pratyaṅ pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai| mahāvratīyād adhy ahna uttiṣṭhanty - annaṃ vai mahāvratam - annādya evaitat pratiṣṭhāyodṛcam aśnuvate| vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati| vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ
dvimāsyaṃ vā etat satram| tena yarddhis saivarddhiḥ| yau ha khalu vai dvau māsāv ṛtos sarddhiḥ| ṛtur u pratyakṣaṃ saṃvatsarasyarddhiḥ| saṃvatsaraṃ vā etad ītsanti saṃvatsaram īpsanti yad yajante yat satram āsate| na hi kiṃ ca bahis saṃvatsarād asti | svārājyaṃ vā etā rātrayo yat trayastriṃśat, ṣoḍaśa parastād ahāni, ṣoḍaśāvastāt| atha yan madhye 'has tat svarāṭ, sa svargo lokaḥ| tad bradhnasya viṣṭapaṃ gacchanti, tat svārājyaṃ gacchanti, tad anyasyānanuyānā bhavanti| tadā vā etā rātrayas saṃpadyante virājam eva| tad u virājo 'nnādyasyaiśvaryam ādhipatyaṃ gacchanti| tisraś ca virāṭ ca| tā yās tisro daivīr ācchadas tāsām eṣarddhir yāni trīṇi chandāṃsi, yāni trīṇi savanāni, ye trayaḥ prāṇāpānavyānā, ye traya ime lokāḥ| yat kiṃ ca tristris , tasyaiṣā sarvasyarddhis tasyopāptiḥ| devasatraṃ ha khalu vā etad yad eṣa trayastriṃśadrātraḥ| trayastriṃśad vai devatāḥ| devatā vā ṛddhikāmās tapo 'tapyanta| tā etad ayanam apaśyan| tad upāyan| tato vai tāsām ahnaivaikārdhnod ahnaikāhnaikā | sā ha khalu vai śreṣṭharddhīnāṃ, sa lokānāṃ puṇyatamo yam etena devatā ārdhnuvan| sā yā śreṣṭharddhīnāṃ, yo lokānāṃ puṇyatamo, yam etena devatā ārdhnuvaṃs, tam ṛdhnavāmeti| tasmād etā rātrīr upayanti
athaite pañcāhā bhavanti - pañca vai jayāḥ| pañcabhir vai vyāhṛtibhir idaṃ devā ajayaṃs - tad yāvatedaṃ devā ajayaṃs tāvatā jayāmeti| pāṃkto yajñaḥ| yāvatī yajñasya mātrā tām āpnavāmeti| pāṃktāḥ paśavaḥ| yāvatī paśūnāṃ mātrā tāvatā naḥ paśavo 'varuddhā upatiṣṭhāntā iti| pāṃktam annādyaṃ, yāvaty annādyasya mātrā tāvatā no 'nnādyam avaruddham upatiṣṭhātā iti| atha smāhuḥ kāpeyā - anṛtau vā eṣa pratiṣṭhito yat ṣaḍahaḥ| pañcāho vā ṛtau pratiṣṭhita iti| vasanto vai prathama ṛtūnāṃ, grīṣmo dvitīyo, varṣās tṛtīyāśa, śarac caturthī, hemantaḥ pañcamaś, śiśiraṣ ṣaṣṭhaḥ| sa eṣa śreṣṭha ṛtūnāṃ yad dhemantaḥ pīvaguḥ pīvatsaḥ| tam anu pañcāhaḥ pratitiṣṭhann eti| athaiṣa paricakṣyaiva yac chiśiraḥ kṛśaguḥ kṛśapuruṣaḥ| tam anu ṣaḍahaḥ pratitiṣṭhati| sa ya śreṣṭha ṛtūnāṃ hemantas tasya pratiṣṭhām anu pratitiṣṭhanto 'yāmeti| tasmād etat pañcāhavidham upayanti| vaiśvānaraḥ prāyaṇīyo 'tirātro bhavati| vaiśvānaraprāyaṇā hy ahīnās somāḥ
athaite jyotir gaur āyur iti stomā bhavanti| eta ha vai śivāś śāntāḥ pathyā stomā ye jyotir gaur āyur iti| te ye śivāś śāntāḥ pathyā stomās tair na stutam asad iti| ta u virājaṃ saṃpannāḥ| tad u virājam annādyam ārabhante| tām āntaṃ nāvasṛjeyuḥ| bṛhadrathantare sāmanī bhavataḥ| saṃ hy ṛddhis, saṃ panthāḥ| śyaitanaudhase brahmasāmanī bhavataḥ pra spaṣṭam ājim anuśūkaravāmeti| tad yat tṛtīye 'hani rathantaraṃ saṃpadyeta tad vairūpam upeyuḥ| idaṃ vai rathantaram, ado bṛhad, idam evāntarikṣaṃ vairūpam| etayor eva sāmno rasam ete| atha ha vai niṣkaraṇīyā iti brāhmaṇāḥ pūrviṇas satraṃ niṣeduḥ| teṣāṃ ha sma vāsiṣṭhas sātyahavya āsadya somaṃ bhakṣayitvā pradhāvati| te hābhiśastiṃ cakrire - kathaṃ nu no dīkṣitānām adīkṣitās somaṃ bhakṣayeyur iti| te haitad ekam ahar vairūpam upeyuḥ| sa ha punar āsadya tūṣṇīm evekṣamāṇo niṣasāda| taṃ hocuḥ kathaṃ nu sarpasi kathaṃ nu bhakṣayasīti| sa hovāca satriṇo vā abhūta dīrghasomo vāva vaḥ purābhūd iti| tad yat tṛtīye 'hani vairūpam upayanti, satritāyā eva| te vā ete sāmanī anyadanyad ahar upapadyamāne itaḥ| yatra gavi rathantaraṃ saṃpadyeta --
-- tad dhotāraṃ brūyād ubhe rūpe śaṃsa yac ca rāthantaraṃ yac ca bārhatam iti| yatrāyuṣi bṛhat saṃpadyata tad dhotāraṃ brūyād ubhe rūpaṃ śaṃsa yac ca bārhataṃ yac ca rāthantaram iti| yad ubhe rāthantare ahanī saṃpadyeyātām| pūrvasyāhnas saubharam uktheṣu brahmasāmaṃ kuryur yady ubhe bārhate ahanī saṃpadyeyātām| uttarasyāhnaḥ kaṇvarathantaraṃ mādhyandine pavamāne proheyuḥ| prajā vā eṣā bṛhadrathantarayor yad eta sāmanī| tad yad evam upayanty ajāmitāyā eva| athaiṣa viśvajit sarvapṛṣṭho 'tirātro bhavati prājāpatyam ahar -- ahorātre vai kṛtsnaḥ prajāpatiḥ - kṛtsnaṃ prajāpatim ṛdhnavāma, kṛtsno naḥ prajāpatir upeto 'sad iti| tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etaṃ viśvajitam atirātram upayanti| prajāpatiṃ hy eva pratyakṣam upayantīti| tad yat parastāt pratyañcas trayaḥ pañcāhā bhavanti, nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai| vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati| vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ
athaitā dvādaśāhavatīr bhavanti, yaivāsau dvādaśāhavatīnāṃ praśaṃsā sā na upāptāsad iti| idam iva tv atropādhīyate| tā vā tvai purastād upeyus tā vopariṣṭāt| yadi purastād upeyuḥ prāyaṇīyasyaivāhno 'chaṃbaṭkārāya| tad iva tv atra paricakṣate yad vācam ohiṣīṃ daśamenāhnā saṃpādya tasyai vikṛṣṭāyai vāco 'pratiṣṭhitāyā udṛcam aśnuvate| yad eva tatra prāyaṇīyarūpaṃ manyeraṃs tad eva tatra kuryuḥ| pratnavat pretivat saṃpannāyai vāco vikṛṣṭāyai pratiṣṭhāyā udṛcam aśnavāmahā iti| athaiṣa viśvajit sarvapṛṣṭho 'tirātro bhavati prājāpatyam ahar - ahorātre vai kṛtsnaḥ prajāpatiḥ - kṛtsnaṃ prajāpatim ṛdhnavāma kṛtsno naḥ prajāpatir upeto 'sad iti| tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etaṃ viśvajitam atirātram upayanti, prajāpatiṃ hy eva pratyakṣam upayantīti| tad yat purastāt pratyaṅ pañcāho bhavati, nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai| vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati| vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ
athaitat tryahavidhaṃ bhavati| trayo ha vā ṛtavo 'nṛtavo 'nye| grīṣmo varṣā hemanta ete ha vā ṛddhā ṛtava, upāśleṣagā ivānye| te ya ṛddhā ṛtavas te na upāptā asann iti| trīṇi vāva chandāṃsi, trīṇi savanāni, trayaḥ prāṇāpānavyānās, traya ime lokāḥ| yat kiṃ ca tristris tasyaiṣā sarvasyarddhis tasyopāptiḥ| pañcaite parastāt tryahā bhavanti, pañcāvastāt| teno eva pañcāhavidhatāyai na yanti| athaiṣa viśvajit sarvapṛṣṭho 'tirātro bhavati prājāpatyam ahar - ahorātre vai kṛtsnaḥ prajāpatiḥ - kṛtsnaṃ prajāpatim ṛdhnavāma, kṛtsno naḥ prajāpatir upeto 'sad iti| tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etaṃ viśvajitam atirātram upayanti, prajāpatiṃ hy eva pratyakṣam upayantīti| tad yat parastāt pratyañcaḥ pañca tryahā bhavanti nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai| vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati| vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ