atha yad vo 'vocaṃ catuścakraṃ sma pārayiṣṇuṃ samārohateti, pra soma devavītaye, parīto ṣiñcatā sutam, abhi somāsa āyavaḥ, punānas soma dhārayety etā eva vas tac catasro bṛhatīr avocam iti| eṣa ha vai catuścakra pārayiṣṇur yad etā bṛhatyaḥ| sa yathā catuścakreṇa pārayiṣṇunā yatra jigamiṣeta tad gacched, evam evaitābhir bṛhatībhir bṛhatībhi svargaṃ lokaṃ gacchanti| atho eṣa vāva devarathaḥ| sa yathā devarathena suyuktena yatra jigamiṣet tad gacched, evam evaitābhir bṛhatībhi svargaṃ lokaṃ gacchanti| tasmād etā eva bṛhatīḥ kāryāḥ| atha yad vo 'vocaṃ svargasya sma lokasya patho 'ñjasāyanān metety, auśanakāve eva vas tad avocam iti| eṣa ha vai svargasya lokasya panthā añjasāyano yad auśanakāve| [https://sa.wikisource.org/s/2mou auśanaṃ] purastād bhavati [https://sa.wikisource.org/s/1z6d kāvam] upariṣṭāt| tāv etat pitāputrāv eva nāvam ajataḥ| sa yathā pitāputrau nāvam ajantau tām ariṣṭāṃ svasti pāraṃ gamayeyātām , evam evaitad auauśanakāvābhyāṃ svasty ariṣṭā udṛcam aśnuvate| tasmād auśanakāve nāvasṛjye
atha yad vo 'vocaṃ saṃvatsarasya sma vyāptam atiplavadhvam ity abhīvartaṃ vā sma pavamāne kurudhvaṃ plavaṃ vety eva vas tad avocam iti| etad dha vai saṃvatsarasya vyāptaṃ yad ṛtavo yan māsā yad ṛtusandhayaḥ| tad u vā āhur ya ṛtavo ye māsā ya ṛtusandhayo 'horātre vāva tad bhavataḥ| ahorātre vāva saṃvatsarasya vyāptam iti| tat plavaḥ kāryaḥ| atra vai gauḥ plavate, 'va hasty, ava puruṣaḥ, plavo nāvaplavate| tad etena plavenānavaplāvinaitat saṃvatsarasya vyāptam atiplavāmahā iti| tad āhur asti paricakṣā plavātiplutā iti vai nindanti| yo vai jīyate yo hīyate, tam āhur aploṣṭeti| abhīvarta eva kāryaḥ| tasyaikākṣaraṃ nidhanaṃ bhavati| ekākṣarā vai vāk| vāg u kṛtsnaṃ brahma| tad etena kṛtsnena brahmaṇā yathā carmaṇā kudīkaṇṭakān prāvṛtyātīyād evam evaitat saṃvatsarasya vyāptaṃ prāvṛtyātiyanti| atho yathā taptān pāṃsūn upānahy atīyāt tādṛk tat| tasmād abhīvarta eva kāryaḥ| atha yad vo 'vocaṃ daivyaṃ sma mithunam upetety, uccā te jātam andhasā, svādiṣṭhayā madiṣṭhayety ete eva vas tad gāyatryāv avocam iti| etad vai daivyaṃ mithunaṃ yad ete gāyatryā - uccā ta iti puṃso rūpaṃ, svādiṣṭhayeti striyai| tad etan mithunaṃ prajananaṃ kriyate| pra mithunena jāyate ya evaṃ veda| tasmād ete eva gāyatryau kārye
atha yad vo 'vocaṃ praspaṣṭāt sma sārthān mā hīyadhvam iti, bṛhadrathantare eva vas tad avocam iti| eṣa ha vai praspaṣṭaḥ sārtho yad bṛhdrathantare| ete ha vā etāny araṇyāny atinayato yāny etāni savanāraṇyāni| tad etad ṣaḍgrāmam iti - trivṛt stomaḥ| asti parastarām iti - pañcadaśaḥ| asti parastarām iti - saptadaśaḥ| asty eva parastarām ity - ekaviṃśaḥ| śrānta enad gacched iti triṇavaḥ| āsāyainad iti trayastriṃśaḥ| atha yathaikāṃ vā dve vāntaroṣyaiva tad yac chandomāḥ| kṣatraṃ vā ete sāmnāṃ yad bṛhadrathantare| kṣatriya u vā araṇyasyātinetā| tad yatra vai kṣatreṇāraṇyenaiti, yo vai tatra taṃ dasyur jānāti, yad yat syālvaṃ vā madhu vā bhavati, tenāsmā āvirbhavati| atha ye 'nye naṃṣṭrāḥ paripanthinaḥ, parāñcas te kakṣaṃ gahanāny abhyavayanti| sa yathā kṣatriyeṇa sahābibhyad araṇyam atīyād, evam evaitad bṛhadrathantarābhyām atiyanti| atho eṣa vāva devayānaḥ panthā yat pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ| te devā etena devayānena pathaitaṃ svargaṃ lokaṃ gatvānvāgamān manuṣyāṇām abibhayuḥ| te hocur upa taj jānīta yathā no manuṣyā nānvāgacchān iti| ta etān yajñamuho rakṣāṃsi pratyauhan| tad yad dīkṣito mīyate yad rudhyate, ete haiva tat kurvanti| tad bṛhadrathantare evātinayataḥ| tān yān ete ghnanty, anetrān haiva tān ghnanti, ye bṛhadrathantare avasṛjanti| tasmād bṛhadrathantare nāvasṛjye
ata ha smāha nagarī jānaśruteyo - vṛkasya caratas sarpaṇam iti| ko vṛka iti| prajāpatir iti| kaḥ prajāpatir iti| saṃvatsara iti| tasya kiṃ sarpaṇam iti| ahorātre iti| ke ahorātre iti| bṛhadrathantare iti| etābhyāṃ ha vā eṣa etat sarpati| tau prāṇāpānau, tāv imau lokau, yad daivyaṃ mithunam| tau haitat saṃvatsarasyaiva pādāv ārabhya yanti| te svasty ariṣṭā udṛcam aśnuvate| atha yad vo 'vocam acyutaṃ sma yajñasya mā cyāvayateti, vāmadevyam eva vas tad avocam iti| etad dha vai yajñasyācyutaṃ yad vāmadevyam| prāṇo hi vāmadevyam| prāṇān ned avacchidyāmahā iti| atha yad vo 'vocaṃ yajñasya sma śvastanam upeteti gaurivītam eva vas tad avocam iti| etad dha vai yajñasya śvastanaṃ yad gaurivītaṃ, prajā śvastanaṃ, paśava śvastanaṃ, svargo loka śvastanam| sa yathā kṣetrajño grāmaṃ dhāvayed - adas sugaṃ tena yāsyāmo , 'das sutīrthaṃ tena tariṣyāmo, 'das suvasaṃ tad vatsyāma ity, evam etau gaurivītasyodāsāv avasānadarśau carataḥ| atho yathā somapravākas somaṃ prāhaivam etau gaurivītasyodāsau devebhyas somaṃ prāhatuḥ| proktasomo ha sa tāṃ rātriṃ vasati yasminn ahani gaurivītaṃ bhavati| atho hainaṃ devā īkṣante - dhāvata śvo yaṣṭeti| tad yad ekāhe gaurivītaṃ na kurvanti, ned devān lopayāmahā iti
atha yad vo 'vocaṃ - vācaṃ sma satyavatīm upeteti - purojitī vo andhasa ity etām eva vas tad anuṣṭubham avocam iti| eṣā vai vāk satyavatī yad eṣānuṣṭup| anuṣṭup pūrvā bhavati, gāyatryā uttare| vāg vā anuṣṭup, prāṇo gāyatrī| etad vai vācassatyaṃ yat prāṇaḥ| saiṣā vāk satyavatī| atho yathānyau navatarau cakrāv upāsyed evam evaitām anuṣṭubhaṃ tryahamukheṣu paryāharanti, svargasya lokasya samaṣṭyai| tasmād eṣaivānuṣṭup kāryā| atha yad vo 'vocaṃ varṣiṣṭhān smājau yuṅdhvam ity agniṣṭomasāmāny eva tasmād avocam iti| ete ha vai varṣiṣṭhā ājau yujyante yad agniṣṭomasāmāni yāni vai tāny akṣyantyahāni| atha yad vo 'vocam uttarāvatīṃ sma śriyam upeteti pṣṭhāny eva vas tad avocam iti| eṣā ha vā uttarāvatī śrīr yat pṛṣṭhāni - trivṛt pañcadaśam saptadaśam ekaviṃśaṃ triṇavam ity ā trayastriṃśād utkrāmanti| atha yad vo 'vocaṃ svarge sma loke pratitiṣṭhateti - yajñāyajñīyaṃ sma vo 'gniṣṭomasāmāstv ity eva vas tad avocam iti| eṣa ha vai svargo loko yad yajñāyajñīyam, asāv āditya ekaviṃśaḥ| etasminn eva tat svarge loke 'ntataḥ pratitiṣṭhanti
atha yad vo 'vocaṃ grāmāt smāraṇyaṃ metety - āhāryāṇi sma sāmāni mābhidhyāyatety eva vas tad avocam iti| sa yathā grāmād grāmaṃ saṃvrajed abibhyad evaṃ tad yad agniṣṭomasāmāni| atha yathāraṇyād araṇyaṃ yan sa kaṇṭakena vā śalākayā vā paritṛṇṇa āgacched, atho iyato no 'vyātsur iyanto vividhyamānānām amuṣmahīty evaṃ tad yad āhāryāṇi sāmāni| tasmād āhāryāṇāṃ sāmnāṃ nāśayitavyāni| atha yad vo 'vocaṃ jñānāt smāvirbhavān meteti, sujñānam eva vastad avocam iti| atha yad vo 'vocaṃ daivyāt sma vivāhān meteti, śyaitanaudhase eva vas tad avocam iti| atha yad vo 'vocaṃ yajñāt sma meteti, śraddhā sma vo mā vyaid ity eva vas tad avocam iti| eṣā ha vai devānāṃ rājñī yac chraddhā| saiṣā prātar upakramya tiṣṭhati| tāṃ devā upatiṣṭhante - yādrīcy eṣyati tadryañca eṣyāma iti| tasyai sarve devā anuvartmānas sāyaṃ juṣante| tam āviśati, sa juhoti, sa yajate| tad devā upajīvanti| etāṃ haibhyas tat saṃvatsare 'riṣṭim uvāca| te ya evaṃ vidvāṃsas saṃvatsaram upayanti, svasty evāriṣṭā udṛcam aśnuvate
puruṣaṃ vāvaitad āsate yat saṃvatsaram| puruṣo vai prajāpatiḥ, prajāpatis saṃvatsaraḥ| tam evaitad īpsanta āsata ātmānaṃ yajñaṃ kṛtvā| tasya pādāv eva prāyaṇīyo 'tirātraḥ| tayor yad adhastāc śuklaṃ tad ahno rūpaṃ, yad upariṣṭāt kṛṣṇaṃ tad rātrer nakhāny eva nakṣatrāṇām imāny eva catvāry ūrvaṣṭhī vānyārambhaṇīyam ahar ayam abhiplavo 'yaṃ pṛṣṭhyo 'yam ito 'rvācīno 'bhijid ayaṃ viśvajid ime traya svarasāmāna ime trayo 'yaṃ viṣuvān idaṃ mahāvratīyam ahar ayam udayanīyo 'tirātraḥ| idam ahno rūpam idaṃ rātrer nakhāny eva nakṣatrāṇām | tam etaṃ puruṣaṃ prajāpatiṃ saṃvatsaram āpnuvanty ātmānam eva yathāṅgam
te manomayāḥ prāṇamayāś cakṣurmayāḥ śrotramayā vāṅmayā ṛṅmayā yajurmayās sāmamayā brahmamayā hiraṇmayā amṛtās saṃbhavanti| devāsurā aspardhanta| te devāḥ prajāpatim upādhāvan - jayāmāsurān iti| so 'bravīn na vai māṃ yūyaṃ vittha nāsurāḥ| yad vai māṃ yūyaṃ vidyāta tato vai yūyam eva syāta parāsurā bhaveyur iti| tad vai brūhty abruvan| so 'bravīt - puruṣaḥ prajāpatis saṃvatsara iti mopāddhvam| tato vai yūyam eva bhaviṣyatha parāsurā bhaviṣyantīti| taṃ - puruṣaḥ prajāpatis saṃvatsara ity - upāsata, tato vai devā abhavan parāsurāḥ| sa yo haivaṃ vidvān - puruṣaḥ prajāpatis saṃvatsara ity - upāste bhaviṣyaty ātmanā, parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati
athādhidaivatam| ayam eva lokaḥ prāyaṇīyo 'tirātraḥ| tasya yac chuklaṃ tad ahno rūpaṃ, yat kṛṣṇaṃ tad rātreś, citrāṇy eva nakṣatrāṇām| saṃvatsara eva svargo loka, ārambhaṇīyam ahar, brahmābhiplavaḥ, kṣatraṃ pṛṣṭhyo, 'gnir abhijid, viśve devā svarasāmāna, ādityo viṣuvān, indro viśvajid, ahorātre eva goāyuṣī, lokā eva dvādaśāhasyāhāni, prajāpatir eva mahāvratīyam ahar, asāv eva loka udayanīyo 'tirātraḥ| idam ahno rūpam idaṃ rātrer nakṣatrāṇy eva nakṣatrāṇām
te satisado ha vā anye satrasado 'nye| te yāṃ prāyaṇīyam atirātram upetya vasanty asminn eva tāṃ loke vasanti| tad yad asmin loke 'nnādyaṃ tad eva tenāvarundhate| atho ha vidyur asminn idam etarhi loke smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti| atha yām ārambhaṇīyam ahar upetya vasanti saṃvatsara eva tāṃ svarge loke vasanti| tad yat saṃvatsare svarge loke 'nnādyaṃ tad eva tenāvarundhate| atho ha vidus saṃvatsara idam etarhi svarge loke smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti| atha yām abhiplavam upetya vasanti brahmaṇy eva tāṃ vasanti| tad yad brahmaṇy annādyaṃ tad eva tenāvarundhate| atho ha vidyu(r) brahmaṇīdam etarhi smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti| atha yāṃ pṛṣṭhyam upetya vasanti kṣatra eva tāṃ vasanti| tad yat kṣatre 'nnādyaṃ tad eva tenāvarundhate| atho ha vidyuḥ kṣatra idam etarhi smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti| atha yām abhijitam upetya vasanty agnāv eva tāṃ vasanti| tad yad agnāv annādyaṃ tad eva tenāvarundhate| atho ha vidyur agnāv idam etarhi smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti| atha yāṃ svarasāmna upetya vasanti viśveṣva eva tāṃ deveṣu vasanti| tad yad viśveṣu deveṣva annādyaṃ tad eva tenāvarundhate| atho ha vidyur viśveṣv idam etarhi deveṣu smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti| atha yāṃ viṣuvatam upetya vasanty āditya eva tāṃ vasanti| tad yad āditye 'nnādyaṃ tad eva tenāvarundhate| atho ha vidyur āditya idam etarhi smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti| atha yāṃ viśvajim upetya vasantīndra eva tāṃ vasanti| tad yad indre 'nnādyaṃ tad eva tenāvarundhate| atho ha vidyur indra idam etarhi smas teṣāṃ no na kā canārtirastīti| atha yāṃ goāyuṣī upetya vasanty ahorātrayor eva tāṃ vasanti| tad yad ahorātrayor annādyaṃ tad eva tenāvarundhate| atho ha vidyur ahorātrayor idam etarhi smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti| atha yāṃ dvādaśāhasyāhāny upetya vasanti lokeṣv eva tāṃ vasanti| tad yal lokeṣv annādyaṃ tad eva tenāvarundhate| atho ha vidyur lokeṣv idam etarhi smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti| atha yāṃ mahāvratīyam ahar upetya vasanti prajāpatāv eva tāṃ vasanti| tad yat prajāpatāv annādyaṃ tad eva tenāvarundhate| atho ha vidyuḥ prajāpatāv idam etarhi smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti| atha yām udayanīyam atirātram upetya vasanty amuṣminn eva tāṃ loke vasanti| tad yad amuṣmin loka 'nnādyaṃ tad eva tenāvarundhate| atho ha vidyur amuṣminn idam etarhi loke smas teṣāṃ no na kā canārtir asti