dvitīyakāṇḍe daśamaḥ prapāṭhakaḥ
dvitīyakāṇḍe daśamaḥ prapāṭhakaḥ
anyāṃs te asmat tapantu hetayaḥ pāvako asmabhyaṃ śivo bhava
||2.10.1||द्वितीयकाण्डे दशमः प्रपाठकः
अन्यांस् ते अस्मत् तपन्तु हेतयः पावको अस्मभ्यं शिवो भव
agnis tigmena śociṣā yāsad viśvaṃ ny atriṇam |
agnir no vanate rayim ||
ya imā viśvā bhuvanāni juhvad ṛṣir hotā nyasīdat pitā naḥ |
sa āśiṣā draviṇam ichamānaḥ prathamachad avaraṃ āviveśa ||
kiṃ svid vanaṃ ka u sa vṛkṣa āsīd yato dyāvāpṛthivī niṣṭatakṣuḥ |
manīṣiṇo manasā pṛchated u tad yad adhyatiṣṭhad bhuvanāni dhārayan ||
kiṃ svid āsīd adhiṣṭhānam ārambhaṇaṃ katamat svit kathāsīt |
yato bhūmiṃ janayan viśvakarmā vi dyām aurṇon mahinā viśvacakṣāḥ |
yo viśvacakṣur uta viśvatomukho viśvatohasta uta viśvataspāt |
saṃ bāhubhyām adhamat saṃ patatrair dyāvābhūmī janayan deva ekaḥ ||
yā te dhāmāni paramāṇi yāvamā yā madhyamā viśvakarmann utemā |
śikṣā sakhibhyo haviṣā svadhāvaḥ svayaṃ yajasva tanvaṃ juṣāṇaḥ ||
viśvakarman haviṣā vardhanena trātāram indram akṛṇor avadhyam |
tasmai viśaḥ samanamanta daivīr ayam ugro vihavyo yathāsat ||
viśvakarman haviṣā vāvṛdhānaḥ svayaṃ yajasva pṛthivīm uta dyām |
muhyantv anye abhito janāsa ihāsmākaṃ maghavā sūrir astu ||
vācaspatiṃ viśvakarmāṇam ūtaye manoyujaṃ vāje adyāhuvema |
sa no nediṣṭhā havanā jujoṣa viśvaśambhūr avase sādhukarmā
||2.10.2||अग्निस् तिग्मेन शोचिषा यासद् विश्वं न्य् अत्रिणम् ।
अग्निर् नो वनते रयिम् ॥
य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वद् ऋषिर् होता न्यसीदत् पिता नः ।
स आशिषा द्रविणम् इछमानः प्रथमछद् अवरं आविवेश ॥
किं स्विद् वनं क उ स वृक्ष आसीद् यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षुः ।
मनीषिणो मनसा पृछतेद् उ तद् यद् अध्यतिष्ठद् भुवनानि धारयन् ॥
किं स्विद् आसीद् अधिष्ठानम् आरम्भणं कतमत् स्वित् कथासीत् ।
यतो भूमिं जनयन् विश्वकर्मा वि द्याम् और्णोन् महिना विश्वचक्षाः ।
यो विश्वचक्षुर् उत विश्वतोमुखो विश्वतोहस्त उत विश्वतस्पात् ।
सं बाहुभ्याम् अधमत् सं पतत्रैर् द्यावाभूमी जनयन् देव एकः ॥
या ते धामानि परमाणि यावमा या मध्यमा विश्वकर्मन्न् उतेमा ।
शिक्षा सखिभ्यो हविषा स्वधावः स्वयं यजस्व तन्वं जुषाणः ॥
विश्वकर्मन् हविषा वर्धनेन त्रातारम् इन्द्रम् अकृणोर् अवध्यम् ।
तस्मै विशः समनमन्त दैवीर् अयम् उग्रो विहव्यो यथासत् ॥
विश्वकर्मन् हविषा वावृधानः स्वयं यजस्व पृथिवीम् उत द्याम् ।
मुह्यन्त्व् अन्ये अभितो जनास इहास्माकं मघवा सूरिर् अस्तु ॥
वाचस्पतिं विश्वकर्माणम् ऊतये मनोयुजं वाजे अद्याहुवेम ।
स नो नेदिष्ठा हवना जुजोष विश्वशम्भूर् अवसे साधुकर्मा
cakṣuṣaḥ pitā manasā hi dhīro ghṛtam ene ajanan namnamāne |
yaded antā adadṛhanta pūrvā ād id dyāvāpṛthivī aprathetām ||
viśvakarmā vimame yo vihāyā dhartā vidhartā paramota sandṛk |
teṣām iṣṭāni sam iṣā madanti yatrā saptaṛṣīn para ekam āhuḥ |
ta āyajanta draviṇā sam asminn ṛṣayaḥ pūrve jaritāro na bhūnā |
asūrtā sūrte rajasi niṣattā ye bhūtāni samakṛṇvann imāni ||
yo naḥ pitā janitā yo vidhartā yo naḥ sato abhy ā saj jajāna |
yo devānāṃ nāmadhā eka eva taṃ sampraśnaṃ bhuvanā yanty anyā ||
paro divaḥ para enā pṛthivyāḥ paro devebhyo asuraṃ yad asti |
kaṃ svid garbhaṃ prathamaṃ dadhrā āpo yatra devāḥ samagachanta sarve |
tam id garbhaṃ prathamaṃ dadhrā āpo yatra devāḥ samapaśyanta viśve |
ajasya nābhā adhy ekam arpitaṃ yasmin viśvā bhuvanādhi tasthuḥ ||
viśvakarmā ced ajaniṣṭa deva ād id gandharvo abhavad dvitīyaḥ |
tṛtīyaḥ pitā janitauṣadhīnām apāṃ garbhaṃ vyadadhuḥ purutrā ||
na taṃ vidātha ya imā jajānānyad yuṣmākam antaraṃ babhūva |
nīhāreṇa prāvṛtā jalpyā cāsutṛpa ukthaśāsaś caranti
||2.10.3||चक्षुषः पिता मनसा हि धीरो घृतम् एने अजनन् नम्नमाने ।
यदेद् अन्ता अददृहन्त पूर्वा आद् इद् द्यावापृथिवी अप्रथेताम् ॥
विश्वकर्मा विममे यो विहाया धर्ता विधर्ता परमोत सन्दृक् ।
तेषाम् इष्टानि सम् इषा मदन्ति यत्रा सप्तऋषीन् पर एकम् आहुः ।
त आयजन्त द्रविणा सम् अस्मिन्न् ऋषयः पूर्वे जरितारो न भूना ।
असूर्ता सूर्ते रजसि निषत्ता ये भूतानि समकृण्वन्न् इमानि ॥
यो नः पिता जनिता यो विधर्ता यो नः सतो अभ्य् आ सज् जजान ।
यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्य् अन्या ॥
परो दिवः पर एना पृथिव्याः परो देवेभ्यो असुरं यद् अस्ति ।
कं स्विद् गर्भं प्रथमं दध्रा आपो यत्र देवाः समगछन्त सर्वे ।
तम् इद् गर्भं प्रथमं दध्रा आपो यत्र देवाः समपश्यन्त विश्वे ।
अजस्य नाभा अध्य् एकम् अर्पितं यस्मिन् विश्वा भुवनाधि तस्थुः ॥
विश्वकर्मा चेद् अजनिष्ट देव आद् इद् गन्धर्वो अभवद् द्वितीयः ।
तृतीयः पिता जनितौषधीनाम् अपां गर्भं व्यदधुः पुरुत्रा ॥
न तं विदाथ य इमा जजानान्यद् युष्माकम् अन्तरं बभूव ।
नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुतृप उक्थशासश् चरन्ति
ud enam uttaraṃ nayāgne ghṛtenāhuta |
sam enaṃ varcasā sṛja prajayā ca bahuṃ kṛdhi ||
indremaṃ prataraṃ naya sajātānām asad vaśī ||
rāyaspoṣeṇa saṃsṛja devebhyo bhāgadā asat ||
yasya kurmo gṛhe havis tam agne vardhayā tvam |
tasmai devā adhibruvann ayaṃ ca brahmaṇaspatiḥ ||
āśuḥ śiśāno vṛṣabho na yudhmo ghanāghanaḥ kṣobhanaś carṣaṇīnām |
saṅkrandano 'nimiṣa ekavīraḥ śataṃ senā ajayat sākam indraḥ ||
saṅkrandanenānimiṣeṇa jiṣṇunā yutkāreṇa duścyavanena dhṛṣṇunā |
tad indreṇa jayata tat sahadhvaṃ yudho narā iṣuhastena vṛṣṇā ||
sa iṣuhastaiḥ sa niṣaṅgibhir vaśī saṃsṛṣṭāsu yutsv indro gaṇeṣu |
saṃsṛṣṭhajit somapā bāhuśardhy ·rdhvadhanvā pratihitābhir astā ||
bṛhaspate paridīyā rathena rakṣohāmitraṃ apabādhamānaḥ |
prabhañjant senāḥ pramṛṇo yudhā jayann asmākam edhy avitā rathānām ||
abhi gotrāṇi sahasā gāhamāna ādāyo vīraḥ śatamanyur indraḥ |
duścyavanaḥ pṛtanāṣāḍ ayodhyo 'smākaṃ senā avatu pra yutsu ||
balavijñāyaḥ sthaviraḥ pravīraḥ sahasvān vājī sahamāna ugraḥ |
abhivīro abhisatvā sahojij jaitram indra ratham ātiṣṭha govit ||
gotrabhidaṃ govidaṃ vajrabāhuṃ jayantam ajma pramṛṇantam ojasā |
imaṃ sajātā anuvīrayadhvam indraṃ sakhāyo anu saṃrabhadhvam ||
indra eṣāṃ netā bṛhaspatir dakṣiṇā yajñaḥ pura etu somaḥ |
devasenānām abhibhañjatīnāṃ jayantīnāṃ maruto yantu madhye ||
indrasya vṛṣṇo varuṇasya rājña ādityānāṃ marutāṃ śardha ugram |
mahāmanasāṃ bhuvanacyavānāṃ ghoṣo devānāṃ jayatām udasthāt ||
asmākam indraḥ samṛteṣu dhvajeṣv asmākaṃ yā iṣavas tā jayantu |
asmākaṃ vīrā uttare bhavantv asmān u devā avatā bhareṣv ā
||2.10.4||उद् एनम् उत्तरं नयाग्ने घृतेनाहुत ।
सम् एनं वर्चसा सृज प्रजया च बहुं कृधि ॥
इन्द्रेमं प्रतरं नय सजातानाम् असद् वशी ॥
रायस्पोषेण संसृज देवेभ्यो भागदा असत् ॥
यस्य कुर्मो गृहे हविस् तम् अग्ने वर्धया त्वम् ।
तस्मै देवा अधिब्रुवन्न् अयं च ब्रह्मणस्पतिः ॥
आशुः शिशानो वृषभो न युध्मो घनाघनः क्षोभनश् चर्षणीनाम् ।
सङ्क्रन्दनो ऽनिमिष एकवीरः शतं सेना अजयत् साकम् इन्द्रः ॥
सङ्क्रन्दनेनानिमिषेण जिष्णुना युत्कारेण दुश्च्यवनेन धृष्णुना ।
तद् इन्द्रेण जयत तत् सहध्वं युधो नरा इषुहस्तेन वृष्णा ॥
स इषुहस्तैः स निषङ्गिभिर् वशी संसृष्टासु युत्स्व् इन्द्रो गणेषु ।
संसृष्ठजित् सोमपा बाहुशर्ध्य् ·र्ध्वधन्वा प्रतिहिताभिर् अस्ता ॥
बृहस्पते परिदीया रथेन रक्षोहामित्रं अपबाधमानः ।
प्रभञ्जन्त् सेनाः प्रमृणो युधा जयन्न् अस्माकम् एध्य् अविता रथानाम् ॥
अभि गोत्राणि सहसा गाहमान आदायो वीरः शतमन्युर् इन्द्रः ।
दुश्च्यवनः पृतनाषाड् अयोध्यो ऽस्माकं सेना अवतु प्र युत्सु ॥
बलविज्ञायः स्थविरः प्रवीरः सहस्वान् वाजी सहमान उग्रः ।
अभिवीरो अभिसत्वा सहोजिज् जैत्रम् इन्द्र रथम् आतिष्ठ गोवित् ॥
गोत्रभिदं गोविदं वज्रबाहुं जयन्तम् अज्म प्रमृणन्तम् ओजसा ।
इमं सजाता अनुवीरयध्वम् इन्द्रं सखायो अनु संरभध्वम् ॥
इन्द्र एषां नेता बृहस्पतिर् दक्षिणा यज्ञः पुर एतु सोमः ।
देवसेनानाम् अभिभञ्जतीनां जयन्तीनां मरुतो यन्तु मध्ये ॥
इन्द्रस्य वृष्णो वरुणस्य राज्ञ आदित्यानां मरुतां शर्ध उग्रम् ।
महामनसां भुवनच्यवानां घोषो देवानां जयताम् उदस्थात् ॥
अस्माकम् इन्द्रः समृतेषु ध्वजेष्व् अस्माकं या इषवस् ता जयन्तु ।
अस्माकं वीरा उत्तरे भवन्त्व् अस्मान् उ देवा अवता भरेष्व् आ
ud u tvā ||
pañca diśo daivīr yajñam avantu devīr apāmatiṃ durmatiṃ bādhamānāḥ |
rāyaśpoṣe yajñapatim ābhajantī rāyaspoṣe adhi yajño asthāt ||
samiddhe agnā adhi māmahāna ukthapatrā īḍyo gṛbhītaḥ |
taptaṃ gharmaṃ parigṛhyāyajantorjā yad yajñam aśamanta devāḥ ||
daivyāya dhātre deṣṭre devaśrīḥ śrīmanāḥ śatapāt |
parigṛhya yajñam āyan ||
harikeśaḥ sūryaraśmiḥ purastāt savitā jyotir udayaṃ ajasram |
tasya pūṣā prasave yāti vidvānt sampaśyan viśvā bhuvanāni gopāḥ ||
devā deveṣv adhvaryanto asthur vītaṃ śamitrā śamitaṃ yajadhyai |
turīyo yajño yatra havyam eti tato vākā āśiṣo no juṣantām ||
indraṃ viśvā avīvṛdhant samudravyacasaṃ giraḥ |
rathītamaṃ rathīnāṃ vājānāṃ satpatiṃ patim ||
vimāna eṣa divo madhya āsta āpapṛvān rodasī antarikṣam |
sa viśvācīr abhicaṣṭe ghṛtācīr antarā pūrvam aparaṃ ca ketum ||
ukṣā samudre aruṇaḥ suparṇaḥ pūrvasya yoniṃ pitur āviveśa |
madhye divo nihitaḥ pṛśnir aśmā vicakrame rajasas pāty antau ||
sumnahūr yajña ā ca vakṣad yakṣad agnir devo devaṃ ā ca vakṣat |
devahūr yajña ā ca vakṣad yakṣad agnir devo devaṃ ā ca vakṣat ||
vājasya mā prasaveneti dve
||2.10.5||उद् उ त्वा ॥
पञ्च दिशो दैवीर् यज्ञम् अवन्तु देवीर् अपामतिं दुर्मतिं बाधमानाः ।
रायश्पोषे यज्ञपतिम् आभजन्ती रायस्पोषे अधि यज्ञो अस्थात् ॥
समिद्धे अग्ना अधि मामहान उक्थपत्रा ईड्यो गृभीतः ।
तप्तं घर्मं परिगृह्यायजन्तोर्जा यद् यज्ञम् अशमन्त देवाः ॥
दैव्याय धात्रे देष्ट्रे देवश्रीः श्रीमनाः शतपात् ।
परिगृह्य यज्ञम् आयन् ॥
हरिकेशः सूर्यरश्मिः पुरस्तात् सविता ज्योतिर् उदयं अजस्रम् ।
तस्य पूषा प्रसवे याति विद्वान्त् सम्पश्यन् विश्वा भुवनानि गोपाः ॥
देवा देवेष्व् अध्वर्यन्तो अस्थुर् वीतं शमित्रा शमितं यजध्यै ।
तुरीयो यज्ञो यत्र हव्यम् एति ततो वाका आशिषो नो जुषन्ताम् ॥
इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्त् समुद्रव्यचसं गिरः ।
रथीतमं रथीनां वाजानां सत्पतिं पतिम् ॥
विमान एष दिवो मध्य आस्त आपपृवान् रोदसी अन्तरिक्षम् ।
स विश्वाचीर् अभिचष्टे घृताचीर् अन्तरा पूर्वम् अपरं च केतुम् ॥
उक्षा समुद्रे अरुणः सुपर्णः पूर्वस्य योनिं पितुर् आविवेश ।
मध्ये दिवो निहितः पृश्निर् अश्मा विचक्रमे रजसस् पात्य् अन्तौ ॥
सुम्नहूर् यज्ञ आ च वक्षद् यक्षद् अग्निर् देवो देवं आ च वक्षत् ।
देवहूर् यज्ञ आ च वक्षद् यक्षद् अग्निर् देवो देवं आ च वक्षत् ॥
वाजस्य मा प्रसवेनेति द्वे
kramadhvam agninā nākam ukhyaṃ hasteṣu bibhrataḥ |
divaḥ pṛṣṭhaṃ svar gatvā miśrā devebhir ādhvam ||
prācīm anu ||
agne prehi prathamo devāyatāṃ cakṣur devānām uta martyānām |
iyakṣamāṇā bhṛgubhiḥ saha svar yantu yajamānāḥ svasti ||
svar : fn emended| ed|: svar|
pṛthivyā aham ud antarikṣam āruham antarikṣād divam āruham |
divo nākasya pṛṣṭhāt svar jyotir agām aham ||
ud : fn emended| ed|: ud|
svar yanto nāpekṣantā ā dyāṃ rohanti rodasī |
yajñaṃ ye viśvatodhāraṃ suvidvāṃso vitenire ||
svar : fn emended| ed|: svar|
naktoṣāsāgne sahasrākṣa ||
suparṇo 'si garutmān pṛṣṭhe pṛthivyāḥ sīda |
bhāsāntarikṣam āpṛṇa jyotiṣā divam uttabhāna tejasā diśā uddṛmha ||
ājuhvānaḥ supratīkaḥ purastād agne svaṃ yonim āsīda sādhyā |
asmint sadhasthe adhy uttarasmin viśve devā yajamānaś ca sīdata ||
tāṃ savitur vareṇyasya citrām āhaṃ vṛṇe sumatiṃ viśvajanyām |
yām asya kaṇvo aduhat prapīnāṃ sahasradhārāṃ payasā mahīṃ gām ||
vidhema te parame janmann agne vidhema stomair avare sadhasthe |
yasmād yoner udārithā yajā taṃ pra tve samiddhe juhure havīṃṣi ||
preddho agne dīdihi puro no 'jasrayā sūrmyā yaviṣṭha |
tāṃ śaśvantā upayanti vājāḥ ||
agne tam adya sapta te agne ||
citiṃ juhomi manasā yathā devā ihāgaman |
vītihotrā ṛtāvṛdhaḥ ||
samudrasya vo vayunasya patman juhomi viśvakarmaṇe |
viśvāhādābhyaṃ haviḥ
||2.10.6||क्रमध्वम् अग्निना नाकम् उख्यं हस्तेषु बिभ्रतः ।
दिवः पृष्ठं स्वर् गत्वा मिश्रा देवेभिर् आध्वम् ॥
प्राचीम् अनु ॥
अग्ने प्रेहि प्रथमो देवायतां चक्षुर् देवानाम् उत मर्त्यानाम् ।
इयक्षमाणा भृगुभिः सह स्वर् यन्तु यजमानाः स्वस्ति ॥
स्वर् : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: स्वर्।
पृथिव्या अहम् उद् अन्तरिक्षम् आरुहम् अन्तरिक्षाद् दिवम् आरुहम् ।
दिवो नाकस्य पृष्ठात् स्वर् ज्योतिर् अगाम् अहम् ॥
उद् : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: उद्।
स्वर् यन्तो नापेक्षन्ता आ द्यां रोहन्ति रोदसी ।
यज्ञं ये विश्वतोधारं सुविद्वांसो वितेनिरे ॥
स्वर् : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: स्वर्।
नक्तोषासाग्ने सहस्राक्ष ॥
सुपर्णो ऽसि गरुत्मान् पृष्ठे पृथिव्याः सीद ।
भासान्तरिक्षम् आपृण ज्योतिषा दिवम् उत्तभान तेजसा दिशा उद्दृम्ह ॥
आजुह्वानः सुप्रतीकः पुरस्ताद् अग्ने स्वं योनिम् आसीद साध्या ।
अस्मिन्त् सधस्थे अध्य् उत्तरस्मिन् विश्वे देवा यजमानश् च सीदत ॥
तां सवितुर् वरेण्यस्य चित्राम् आहं वृणे सुमतिं विश्वजन्याम् ।
याम् अस्य कण्वो अदुहत् प्रपीनां सहस्रधारां पयसा महीं गाम् ॥
विधेम ते परमे जन्मन्न् अग्ने विधेम स्तोमैर् अवरे सधस्थे ।
यस्माद् योनेर् उदारिथा यजा तं प्र त्वे समिद्धे जुहुरे हवींषि ॥
प्रेद्धो अग्ने दीदिहि पुरो नो ऽजस्रया सूर्म्या यविष्ठ ।
तां शश्वन्ता उपयन्ति वाजाः ॥
अग्ने तम् अद्य सप्त ते अग्ने ॥
चितिं जुहोमि मनसा यथा देवा इहागमन् ।
वीतिहोत्रा ऋतावृधः ॥
समुद्रस्य वो वयुनस्य पत्मन् जुहोमि विश्वकर्मणे ।
विश्वाहादाभ्यं हविः