dvitīyakāṇḍe caturthaḥ prapāṭhakaḥ
dvitīyakāṇḍe caturthaḥ prapāṭhakaḥ
viśvarūpo vai tvāṣṭra āsīt triśīrṣāsurāṇāṃ svasrīyaḥ sa somam ekena śīrṣṇāpibat surām ekenānnam ekenāvayat sa indro 'manyatāyaṃ vāvedaṃ bhaviṣyatīti tena samalabhata tena yugaśaram apatat sa takṣāṇaṃ tiṣṭhantam abravīd ādhāvemāny asya śīrṣāṇi chinddhīti tasya takṣopaskandya paraśunā śīrṣāṇy achinat tasmāt takṣṇe śiro dhṛtaṃ tasmād asyānnam annādyaṃ tasya yat somapaṃ śirā āsīt sa kapiñjalo 'bhavad yat surāpaṃ sa kalaviṅko yenānnam āvayat sa tittiriḥ sa vai tvaṣṭā putre hate somam āharad ṛta indraṃ tam adhaḥ śataśale 'sunod atho āhuḥ sahasraśalā iti tasmin vā indra upahavam aichata tan nopāhvayata taṃ prāsahādāya nāḍyā nirapibat sa somapīthena vyārdhyata tasmāt somo nānupahūtena peyaḥ somapīthena ha vyardhuko bhavati yad ito 'mucyata tau siṃhā abhavatāṃ yad itas tau vyāghrau yad itas tau vṛkau yat prathamaṃ niraṣṭīvat tat kuvalam abhavad yad dvitīyaṃ tad badaraṃ yat tṛtīyaṃ tat karkandhur yad adhastāt sā surā taṃ vā etayāśvinā ayājayatāṃ sautrāmaṇyā sa yair eva tad indriyair vīryair vyārdhyata tāny asminn āptvādhattāṃ somenātipupuvānaṃ yājayed indriyeṇa vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yaṃ somo 'tipavate yāvad evendriyaṃ vīryaṃ tad asminn āptvā dadhāti rājasūyenābhiṣiṣicānaṃ yājayed indriyeṇa vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yo rājasūyenābhiṣiñcate yāvad evendriyaṃ vīryaṃ tad asminn āptvā dadhāti bhūtikāmaṃ yājayed indriyeṇa vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yo 'laṃ bhūtyai san na bhavati yāvad evendriyaṃ vīryaṃ tad asminn āptvā dadhāti jyogāmayāvinaṃ yājayed indriyeṇa vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yasya jyog āmayati yāvad evendriyaṃ vīryaṃ tad asminn āptvā dadhāti nānārtena yaṣṭavyam ity āhur ārtayajña iva hy eṣa tad āhur yaṣṭavyam eva sarvo hi puruṣā ārtaḥ sarvo bubhūṣati yad āśviny aśvinau hy abhiṣajyatāṃ yat sārasvatī vāg vai sarasvatī vācā hy abhiṣajyatāṃ yad aindrīndre hi tau tānīndriyāṇi vīryāṇy āptvādhattām
||2.4.1||annādyaṃ : fn this should be annādyam|
sīsena klībāt kāryānṛtaṃ vai sīsam anṛtaṃ klībo 'nṛtaṃ surānṛtenaivānṛtād anṛtaṃ krīṇāti tad āhuḥ kāryā vaḍabā dakṣiṇeti sṛtvarīva hy eṣā sṛtvarī vaḍabāśvinaṃ prathamam ālabhante 'tha sārasvatīm athaindram evam eva vapābhiś caratīndra evaiṣu tad adhibhavaty aindraḥ punaḥ pracaratāṃ prathamo bhavatīndraṃ vā etat punar ālabhante sendriyatvāyaindrī vapānām uttamā bhavaty aindraḥ puroḍāśānāṃ prathamo vīryaṃ vā indro vīrya evainam abhisandhattaḥ prasavāya sāvitro nirvaruṇatvāya vāruṇo madhyato hy eṣa varuṇagṛhītaḥ paścād vā eṣā sṛṣṭā pratīcīnaśīrṣṇī yad upariṣṭāt puroḍāśo bhavaty apihityā achidratvāya saha samavattaṃ bhavati saheḍām upahvayante saṃhityay atho iḍāyā avidohāya yad vai sautrāmaṇyāvyṛddhaṃ tad asyāḥ samṛddhaṃ yad anyadevatyāḥ puroḍāśā bhavanty anyadevatyāḥ paśavas tad asyā vyṛddhaṃ sat samṛddham ardhaṃ vai prajāpater ātmano dhairyam āsīd ardhaṃ mālvyaṃ yad dhairyaṃ tat purastād akuruta yan mālvyaṃ tat paścāt paryauhata yad dhairyaṃ somo vai sa tato brāhmaṇam asṛjata tasmād brāhmaṇaḥ sarva eva brahmābhi dhīro yan mālvyaṃ surā vai sā tato rājanyam asṛjata tasmāj jyāyāṃś ca kanīyāṃś ca snuṣā ca śvaśuraś ca surāṃ pītvā vilālapata āsate mālvyaṃ hi tat pāpmā vai mālvyaṃ tasmād brāhmaṇaḥ surāṃ na pibet pāpmanātmānaṃ net saṃsṛjā iti tad utaitad rāṣṭrīyāya brāhmaṇaṃ brūyāt tad ya evaṃ vidvānt surāṃ pibati na hainaṃ drūṇāty eṣā vai prajāpater vīryavatī tanūr vīryaṃ prajāpatir vīryam asmin dadhāti
||2.4.2||tato yaḥ somo 'tyaricyata tam agnā upaprāvartayat |
svāhendraśatrur vardhasva ||
itīndrasyāhainaṃ śatrum acikīrṣad indram asya śatrum akarot tathā vāk svayam eva vyait sa yaṃ somaṃ prāvartayad yasmiṃś cāgnā upaprāvartayat tā agnīṣomau devate prāṇāpānā abhisamabhavatāṃ sa yāvad ūrdhvabāhuḥ parāvidhyat tāvati vyaramata yadi vā pravaṇaṃ tāvad āsīd yadi vāgner adhi tāvad āsīt sa vā iṣumātram evāhnā tiryaṅṅ avardhateṣumātram anvaṅṅ atho āhur ahorātre eveṣumātraṃ tiryaṅṅ avardhateṣumātram anvaṅṅ ity atho āhur ardhamāsam atho māsam atho saṃvatsaram iti sa vā imāḥ sarvāḥ snotyāḥ paryaśayat tasmād vā indro 'bibhet tasmād u tvaṣṭābibhet tasyendraḥ prattim aichat tam asmai prāyachat tasmai tvaṣṭā vajram asiñcat tapo vai sa vajra āsīt tam udyamaṃ nāśaknod atha vai tarhi viṣṇur anyā devatāsīt so 'bravīd viṣṇā ehīdam āhariṣyāvo yenāyam idam iti sa tredhātmānaṃ vinyadhattābhiparyāvartād abibhed asyāṃ tṛtīyam antarikṣe tṛtīyaṃ divi tṛtīyaṃ sa yad asyāṃ tṛtīyam āsīt tena vajram udayachad viṣṇvanuṣṭhitaḥ sa vajram udyataṃ dṛṣṭvābibhet so 'bravīd asti vā idaṃ tyasminn antar vīryaṃ tat te pradāsyāmi mā mā vadhīr iti tad vā asmai prāyachat tat pratyagṛhṇāt ||
adhā mā || iti tad viṣṇave 'tiprāyachat tad viṣṇuḥ pratyagṛhṇāt ||
asmāsv indra indriyaṃ dadhātv asmān rāyo maghavānaḥ sacantām |
asmākaṃ santv āśiṣaḥ ||
iti so 'ved asti vāvāsminn antar vīryam iti sa yad antarikṣe tṛtīyam āsīt tena vajram udayachad viṣṇvanuṣṭhitaḥ sa vajram udyataṃ dṛṣṭvābibhet so 'bravīd asti vā idaṃ tyasminn antar vīryaṃ tat te pradāsyāmi mā mā vadhīr iti tad vā asmai prāyachat tat pratyagṛhṇāt ||
dvir mādhāḥ ||
iti tad viṣṇave 'tiprāyachat tad viṣṇuḥ pratyagṛhṇāt ||
asmāsv indra indriyaṃ dadhātv asmān rāyo maghavānaḥ sacantām |
asmākaṃ santv āśiṣaḥ ||
iti so 'ved asti vāvāsminn antar vīryam iti sa yad divi tṛtīyam āsīt tena vajram udayachad viṣṇvanuṣṭhitaḥ sa vajram udyataṃ dṛṣṭvābibhet so 'bravīd asti vā idaṃ tyasminn antar vīryaṃ tat te pradāsyāmi mā mā vadhīḥ ||
sandhāṃ nu sandadhāvahai yathā tvām eva praviśānīti so 'bravīd yan māṃ praviśeḥ kiṃ me tataḥ syād iti so 'bravīt tvām evendhīya tava bhogāya tvāṃ praviśeyam iti tad vā asmai prāyachat tat pratyagṛhṇāt ||
trir mādhāḥ || iti tad vāva traidhātavyā sahasraṃ vā asmai tat prāyachad ṛcaḥ sāmāni yajūṃṣi yad vā idaṃ kiṃ ca tat traidhātavyā tad āpnoti paśūn eva
||2.4.3||udaraṃ vai vṛtraḥ pāpmā kṣud bhrātṛvyaḥ puruṣasya yat tapa upaiti pāpmānaṃ vā etat stṛṇute bhrātṛvyaṃ kṣudham eva tasmin vā avadetāṃ seyam asyā adhy ūrdhvā vāg avadat ||
ubhā jigyathur na parājayethe na parājigye kataraścanainoḥ |
indraś ca viṣṇo yad apaspṛdhethāṃ tredhā sahasraṃ vi tad airayethām ||
iti satyam āhety abravīd dve eva tṛtīye āhartur ekaṃ pratigrahītur iti tau vai tatraivātiṣṭhetāṃ tasmād aindrāvaiṣṇavaṃ trirātrasya vā upepsāyai traidhātavyāhriyate yāvad vai trirātreṇopāpnoti tāvat traidhātavyayāvarunddhe tasmād āhuḥ sahasradakṣiṇety uṣṇihākakubhā anvāha gāyatrī vā uṣṇihātha yāny etāni catvāry akṣarāṇy ṛcy adhi catuṣpādo vā ete paśavo yathā vā idaṃ puroḍāśe puroḍāśo 'dhy evaṃ vā etad yad ṛcy adhy akṣarāṇi prāṇo vai gāyatrī prāṇena paśavo yatā yad uṣṇihākakubhā anvāha paśūnāṃ yatyai ||
agne trī te vājinā trī ṣadhasthā tisras te jihvā ṛtajāta pūrvīḥ |
tisra u te tanvo devavātās tābhir naḥ pāhi giro aprayuchan ||
iti paridadhāti vīratāyay atho rūpatāyā eva yaj jagatyā paridadhyād antaṃ gached atha yat triṣṭubhā paridadhāti tāntaṃ gachaty ojo vai vīryaṃ triṣṭub ojasy eva vīrye pratitiṣṭhati
||2.4.4||sarvābhyo devatābhyo yajña āhṛtyā ity āhuḥ sarvo vā eṣa yajñaḥ sarvābhyo hi devatābhyo yajña āhriyate sarvāṇi chandāṃsy anvāha sarvāṇi hi chandāṃsi yajñe prayujyante 'bhicarann āharet sarvo vā eṣa yajñaḥ sarveṇaivainaṃ yajñenābhicaraty adakṣiṇas tu syās tat svin menim akar menir hy adakṣiṇo 'tha yo yakṣya ity uktvā na yajeta tam etena yājayet sarvo vā eṣa yajñaḥ sarveṇaivāsmai yajñena prāyaścittiṃ vindaty uttarauttaraḥ puroḍāśo jyāyān bhavaty uttarauttaro hi loko jyāyān yathā vā iyam evam asav atha vā antarikṣaṃ nāsyā rūpaṃ nāmuṣyās tasmād yavamayo madhyato 'tho evam iva hy antarikṣasya rūpaṃ dvādaśakapālo bhavati yad vai tristris tat traidhātavyāyāḥ samṛddhaṃ sarveṣām atighātam avadyaty achambaṭkārāya yāvatā hi na prāpnuyāt tāvatā chambaṭkuryād etad vai tad yad āhuś chambaṇ ṇāsā iti vāsa iva vai yajña ūyate yat tārpyāṇi viṣīvyanti yajuṣāṃ tad rūpaṃ yad dhenavo dīyanta ukthāmadānāṃ tad yad dhiraṇyaṃ dīyate candraṃ gīyatā iti vai sāmāhuḥ sāmnāṃ tad rūpam etena vai sṛñjayā ayajanta te śriyo 'ntam agachaṃs tasmān nātibahu yaṣṭavyam īśvaro hi parāṅ atipattor yo vā etena yajate vi sa chinatti putro yājayitavyo 'nusantatyai
||2.4.5||ṇāsā : fn emended| ed|: ṇāsā| cf| note 3
āgneyam aṣṭākapālaṃ nirvaped aindram ekādaśakapālaṃ bārhaspatyaṃ caruṃ bhūtikāmaṃ yājayed indro vai śithira ivāmanyata so 'gniṃ ca bṛhaspatiṃ cābravīd yājayataṃ meti taṃ vā etayāgniś ca bṛhaspatiś cāyājayatāṃ tasmiṃs tejo 'gnir adadhād indriyam indro brahma bṛhaspatis tatā indro 'bhavad yo bhūtikāmaḥ syāt tam etayā yājayet teja evāsminn agnir dadhātīndriyam indro brahma bṛhaspatir bhavaty eva yad asmiṃś trīṇi vīryāṇy adhattāṃ tasmāt tridhātur aindra itarā abhisaṃśleṣayanti sendriyatvāya
||2.4.6||purovāta jinva rāvaṭ svāhā vātavān varṣan bhīma rāvaṭ svāhā stanayan varṣann ugra rāvāṭ svāhātirātraṃ vavarṣvān pūrta rāvaṭ svāhā bahu ha vā ayam avarṣīd iti śruta rāvaṭ svāhā tapati varṣan virāḍ rāvaṭ svāhā 'vasphūrjan vidyud varṣaṃs tveṣa rāvaṭ svāhā naśany avasphūrjan varṣan bhūta rāvaṭ svāhā ||
'vasphūrjan : ⟨ avasphūrjan
māndā vaśā jyotiṣmatīr amasvarīḥ śundho ajrā undatīḥ suphenāḥ |
mitrabhṛtaḥ kṣatrabhṛtaḥ surāṣṭrā iha no 'vata ||
vṛṣṇo aśvasya sandānam asi vṛṣṭyai tvopanahyāmi ||
devā vasavyā agne soma sūryāpo dattodadhiṃ bhinta |
divaḥ parjanyād antarikṣāt pṛthivyās tato no vṛṣṭyāvata ||
devāḥ śarmaṇyā mitra varuṇāryamann apo dattodadhiṃ bhinta |
divaḥ parjanyād antarikṣāt pṛthivyās tato no vṛṣṭyāvata ||
devāḥ sapītayo 'pāṃ napān narāśaṃsāpo dattodadhiṃ bhinta |
divaḥ parjanyād antarikṣāt pṛthivyās tato no vṛṣṭyāvata ||
divā cit tamaḥ kṛṇvanti parjanyenodavāhena |
yat pṛthivīṃ vyundanti ||
āyan naraḥ sudānavo dadāśuṣe divaḥ kośam acucyavuḥ |
pra parjanyaḥ sṛjatāṃ rodasī anu dhanvanā yantu vṛṣṭayaḥ ||
udīrayatā marutaḥ samudrato divo vṛṣṭiṃ varṣayatā purīṣiṇaḥ |
na vo dasrā upadasyanti dhenavaḥ śubhe kam anu rathā avṛtsata ||
sṛjā vṛṣṭiṃ diva ādbhiḥ samudraṃ pṛṇa ye devā divibhāgāḥ stha ye antarikṣabhāgā ye pṛthivībhāgās ta idaṃ kṣetram āviśata ta idaṃ kṣetram anuviviśata
||2.4.7||vṛṣṭir vai devebhyo 'nnādyam apākrāmat tata idaṃ sarvam aśuṣyat te devāḥ prajāpatim evopādhāvaṃs tān vā etayā prajāpatir ayājayat kārīryā tebhyo vṛṣṭim annādyam avārunddha yatra parjanyo na varṣet tad etayā jyeṣṭhaṃ vā purohitaṃ vā yājayed vṛṣṭir vā etebhyo 'nnādyam apakrāmati yatra parjanyo na varṣati yat kārīryā yājayanti vṛṣṭyā annādyasyāvaruddhyay aṣṭau vātahomā aṣṭau diśā iti digbhya evaitair vṛṣṭim āvartayanti māndā vaśā jyotiṣmatīr amasvarīr ity etāni vā apāṃ nāmadheyāni yathā vā idaṃ nāmagrāham asā asā iti hvayaty evaṃ vā etad apo nāmadheyaiś cyāvayati vṛṣṇo aśvasya sandānam asīti vṛṣā hy aśvo vṛṣā parjanyaḥ samṛddhyai vṛṣṭyai tvopanahyāmīti vṛṣṭyai hy upanahyati devā vasavyā agne soma sūryeti devatābhir evānvahaṃ vṛṣṭim achaiti yadi na varṣet tatraiva vaseyur ahorātrābhyām eva vṛṣṭiṃ cyāvayanti karīrāṇi bhavanti vṛṣṭyā annādyasyāvaruddhyai madhūdyutāni bhavanty apāṃ vā eṣa oṣadhīnāṃ raso 'pām evainā oṣadhīnāṃ rasenāchaiti rasenaināś cyāvayaty agnaye dhāmachade 'ṣṭākapālaṃ nirvapen mārutaṃ saptakapālaṃ sauryam ekakapālaṃ vṛṣṭikāmaṃ yājayed agnir vā ito vṛṣṭim īṭṭe maruto 'mutaś cyāvayanti tāṃ sūryo raśmibhir varṣaty ete vai vṛṣṭyāḥ pradātāras tān eva bhāgadheyenopāsarat te 'smai vṛṣṭiṃ prayachanti sṛjā vṛṣṭiṃ diva ādbhiḥ samudraṃ pṛṇetīmāś caivāmūś ca samasrāḍ ābhir amūr achaiti ye devā divibhāgāḥ stha ye antarikṣabhāgā ye pṛthivībhāgās ta idaṃ kṣetram āviśata ta idaṃ kṣeram anuviviśatetīmān eva lokān vṛṣṭyai sammṛśati
||2.4.8||