bhadrāyujīvanam
sūta uvāca
vicitraṃ śivanirmāṇaṃ vicitra śivaceṣṭitam ||
vicitraṃ śivamāhātmyaṃ vicitraṃ śivabhāṣitam
||1||विचित्रं शिवनिर्माणं विचित्र शिवचेष्टितम् ॥
विचित्रं शिवमाहात्म्यं विचित्रं शिवभाषितम्
vicitraṃ śivabhaktānāṃ caritaṃ pāpanāśanam ||
svargāpavargayoḥ satyaṃ sādhanaṃ tadbravīmyaham
||2||विचित्रं शिवभक्तानां चरितं पापनाशनम् ॥
स्वर्गापवर्गयोः सत्यं साधनं तद्ब्रवीम्यहम्
avaṃtīviṣaye kaścidbrāhmaṇo maṃdarāhvayaḥ ||
babhūva viṣayārāmaḥ strījito dhanasaṃgrahī
||3||अवंतीविषये कश्चिद्ब्राह्मणो मंदराह्वयः ॥
बभूव विषयारामः स्त्रीजितो धनसंग्रही
saṃdhyāsnāparityakto gaṃdhamālyāṃbarapriyaḥ ||
kustrīsaktaḥ kumārgastho yathā pūrvamajāmilaḥ
||4||संध्यास्नापरित्यक्तो गंधमाल्यांबरप्रियः ॥
कुस्त्रीसक्तः कुमार्गस्थो यथा पूर्वमजामिलः
sa veśyāṃ piṃgalāṃ nāma ramamāṇo divāniśam ||
tasyā eva gṛhe nityamāsīdavijiteṃdriyaḥ
||5||स वेश्यां पिंगलां नाम रममाणो दिवानिशम् ॥
तस्या एव गृहे नित्यमासीदविजितेंद्रियः
kadācitsadane tasyāstasminnivasati dvije ||
ṛṣabho nāma dharmātmā śivayogī samāyayau
||6||कदाचित्सदने तस्यास्तस्मिन्निवसति द्विजे ॥
ऋषभो नाम धर्मात्मा शिवयोगी समाययौ
tamāgatamabhiprekṣya matvā svaṃ puṇyamūrjitam ||
sā veśyā sa ca vipraśca paryapūjayatāmubhau
||7||तमागतमभिप्रेक्ष्य मत्वा स्वं पुण्यमूर्जितम् ॥
सा वेश्या स च विप्रश्च पर्यपूजयतामुभौ
tamāropya mahāpīṭhe kaṃbalāṃbarasaṃbhṛte ||
prakṣālya caraṇau bhaktyā tajjalaṃ dadhatuḥ śiraḥ
||8||तमारोप्य महापीठे कंबलांबरसंभृते ॥
प्रक्षाल्य चरणौ भक्त्या तज्जलं दधतुः शिरः
svāgatārghyanamaskārairgaṃdhapuṣpākṣatādibhiḥ ||
upacāraiḥ samabhyarcya bhojayāmāsaturmudā
||9||स्वागतार्घ्यनमस्कारैर्गंधपुष्पाक्षतादिभिः ॥
उपचारैः समभ्यर्च्य भोजयामासतुर्मुदा
taṃ bhuktavaṃtamācāṃtaṃ paryaṃke sukhasaṃstare ||
upaveśya mudā yuktau tāṃbūlaṃ pratyayacchatām
||10||तं भुक्तवंतमाचांतं पर्यंके सुखसंस्तरे ॥
उपवेश्य मुदा युक्तौ तांबूलं प्रत्ययच्छताम्
pādasaṃvāhanaṃ bhaktyā kurvaṃtau daivaco ditau ||
kalpayitvā tu śuśrūṣāṃ prīṇayāmāsatuściram
||11||पादसंवाहनं भक्त्या कुर्वंतौ दैवचो दितौ ॥
कल्पयित्वा तु शुश्रूषां प्रीणयामासतुश्चिरम्
evaṃ samarcitastābhyāṃ śivayogī mahādyutiḥ ||
ativāhya niśāmekāṃ yayau prātastadādṛtaḥ
||12||एवं समर्चितस्ताभ्यां शिवयोगी महाद्युतिः ॥
अतिवाह्य निशामेकां ययौ प्रातस्तदादृतः
evaṃ kāle gataprāye sa vipro nidhanaṃ gataḥ ||
sā ca veśyā mṛtā kāle yayau karmārjitāṃ gatim
||13||एवं काले गतप्राये स विप्रो निधनं गतः ॥
सा च वेश्या मृता काले ययौ कर्मार्जितां गतिम्
sa vipraḥ karmaṇā nīto daśārṇadharaṇīpateḥ ||
vajrabāhukuṭuṃbinyāḥ sumatyā garbhamāsthitaḥ
||14||स विप्रः कर्मणा नीतो दशार्णधरणीपतेः ॥
वज्रबाहुकुटुंबिन्याः सुमत्या गर्भमास्थितः
tāṃ jyeṣṭhapatnīṃ nṛpatergarbhasaṃpadamāśritām ||
avekṣya tasyai garalaṃ sapatnyaśchadmanā daduḥ
||15||तां ज्येष्ठपत्नीं नृपतेर्गर्भसंपदमाश्रिताम् ॥
अवेक्ष्य तस्यै गरलं सपत्न्यश्छद्मना ददुः
sā bhuktvā garalaṃ ghoraṃ na mṛtā daivayogataḥ ||
kleśameva paraṃ prāpa maraṇādatiduḥsaham
||16||सा भुक्त्वा गरलं घोरं न मृता दैवयोगतः ॥
क्लेशमेव परं प्राप मरणादतिदुःसहम्
atha kāle samāyāte putrame kamajījanat ||
kleśena mahatā sādhvī pīḍitā varavarṇinī
||17||अथ काले समायाते पुत्रमे कमजीजनत् ॥
क्लेशेन महता साध्वी पीडिता वरवर्णिनी
sa nirdaśo rājaputraḥ spṛṣṭapūrvo gareṇa yat ||
tenāvāpa mahākleśaṃ kraṃdamāno divāniśam
||18||स निर्दशो राजपुत्रः स्पृष्टपूर्वो गरेण यत् ॥
तेनावाप महाक्लेशं क्रंदमानो दिवानिशम्
tasya bālasya mātā ca sarvāṃgavraṇapīḍitā ||
babhūvaturatikliṣṭau garayogaprabhāvataḥ
||19||तस्य बालस्य माता च सर्वांगव्रणपीडिता ॥
बभूवतुरतिक्लिष्टौ गरयोगप्रभावतः
tau rājñā ca samānītau vaidyaiśca kṛtabheṣajau ||
na svāsthyamāpaturyatnairanekairyojitairapi
||20||तौ राज्ञा च समानीतौ वैद्यैश्च कृतभेषजौ ॥
न स्वास्थ्यमापतुर्यत्नैरनेकैर्योजितैरपि
na rātrau labhate nidrāṃ sā rājñī vipulavyathā ||
svaputrasya ca duḥkhena duḥkhitā nitarāṃ kṛśā
||21||न रात्रौ लभते निद्रां सा राज्ञी विपुलव्यथा ॥
स्वपुत्रस्य च दुःखेन दुःखिता नितरां कृशा
nītvaivaṃ katicinmāsānsa rājā mātṛputrakau ||
jīvaṃtau ca mṛtaprāyau vilokyātmanyaciṃtayat
||22||नीत्वैवं कतिचिन्मासान्स राजा मातृपुत्रकौ ॥
जीवंतौ च मृतप्रायौ विलोक्यात्मन्यचिंतयत्
etau me gṛhiṇīputrau nirayādāgatāviha ||
aśrāṃtarogau kraṃdaṃtau nidrābhaṃgavidhāyinau
||23||एतौ मे गृहिणीपुत्रौ निरयादागताविह ॥
अश्रांतरोगौ क्रंदंतौ निद्राभंगविधायिनौ
atropāyaṃ kariṣyāmi pāpayordhruvametayoḥ ||
martuṃ vā jīvituṃ vāpi na kṣamau pāpabhoginau
||24||अत्रोपायं करिष्यामि पापयोर्ध्रुवमेतयोः ॥
मर्तुं वा जीवितुं वापि न क्षमौ पापभोगिनौ
itthaṃ viniścitya ca bhūmipālaḥ saktaḥ sapatnīṣu tadātmajeṣu ||
āhūya sūtaṃ nijadāraputrau nirvāpayāmāsa rathena dūram
||25||इत्थं विनिश्चित्य च भूमिपालः सक्तः सपत्नीषु तदात्मजेषु ॥
आहूय सूतं निजदारपुत्रौ निर्वापयामास रथेन दूरम्
tau sūtena parityaktau kutracidvijane vane ||
avāpatuḥ parāṃ pīḍāṃ kṣuttṛḍbhyāṃ bhṛśavihvalau
||26||तौ सूतेन परित्यक्तौ कुत्रचिद्विजने वने ॥
अवापतुः परां पीडां क्षुत्तृड्भ्यां भृशविह्वलौ
sodvahaṃtī nijaṃ bālaṃ nipataṃtī pade pade ||
niḥśvasaṃtī nijaṃ karma niṃdaṃtī cakitā bhṛśam
||27||सोद्वहंती निजं बालं निपतंती पदे पदे ॥
निःश्वसंती निजं कर्म निंदंती चकिता भृशम्
kvacitkaṃṭakabhinnāṃgī muktakeśī bhayāturā ||
kvacidvyāghrasvanairbhītā kvacidvyālairanudrutā
||28||क्वचित्कंटकभिन्नांगी मुक्तकेशी भयातुरा ॥
क्वचिद्व्याघ्रस्वनैर्भीता क्वचिद्व्यालैरनुद्रुता
bhartsyamānā piśācaiśca vetālairbrahmarākṣasaiḥ ||
mahāgulmeṣu dhāvaṃtī bhinnapādā kṣurāśmabhiḥ
||29||भर्त्स्यमाना पिशाचैश्च वेतालैर्ब्रह्मराक्षसैः ॥
महागुल्मेषु धावंती भिन्नपादा क्षुराश्मभिः
saivaṃ ghore mahāraṇye bhramaṃtī nṛpage hinī ||
daivātprāptā vaṇiṅmārgaṃ govājinarasevitam
||30||सैवं घोरे महारण्ये भ्रमंती नृपगे हिनी ॥
दैवात्प्राप्ता वणिङ्मार्गं गोवाजिनरसेवितम्
gacchaṃtī tena mārgeṇa sudūramatiyatnataḥ ||
dadarśa vaiśyanagaraṃ vahustrīnarasevitam
||31||गच्छंती तेन मार्गेण सुदूरमतियत्नतः ॥
ददर्श वैश्यनगरं वहुस्त्रीनरसेवितम्
tasya goptā mahāvaiśyo nagarasya mahājanaḥ ||
asti padmākaro nāma rājarāja ivāparaḥ
||32||तस्य गोप्ता महावैश्यो नगरस्य महाजनः ॥
अस्ति पद्माकरो नाम राजराज इवापरः
tasya vaiśyapateḥ kācidgṛhadāsī nṛpāṃganām ||
āyāṃtī dūrato dṛṣṭvā tadaṃtikamupāyayau
||33||तस्य वैश्यपतेः काचिद्गृहदासी नृपांगनाम् ॥
आयांती दूरतो दृष्ट्वा तदंतिकमुपाययौ
sā dāsī nṛpateḥ kāṃtāṃ saputrāṃ bhṛśapīḍitām ||
svayaṃ viditavṛttāṃtā svāmine pratyadarśayat
||34||सा दासी नृपतेः कांतां सपुत्रां भृशपीडिताम् ॥
स्वयं विदितवृत्तांता स्वामिने प्रत्यदर्शयत्
sa tāṃ dṛṣṭvā viśāṃ nātho rujārttāṃ kliṣṭaputrakām ||
nītvā rahasi suvyaktaṃ tadvṛttāṃtamapṛcchata
||35||स तां दृष्ट्वा विशां नाथो रुजार्त्तां क्लिष्टपुत्रकाम् ॥
नीत्वा रहसि सुव्यक्तं तद्वृत्तांतमपृच्छत
tayā niveditāśeṣavṛttāṃtaḥ sa vaṇikpatiḥ ||
ahokaṣṭamiti jñātvā niśaśvāsa muhurmuhuḥ
||36||तया निवेदिताशेषवृत्तांतः स वणिक्पतिः ॥
अहोकष्टमिति ज्ञात्वा निशश्वास मुहुर्मुहुः
tāmaṃtike svagehasya saṃniveśya rahogṛhe ||
vāsonnapānaśayanairmātṛsāmyamapūjayat
||37||तामंतिके स्वगेहस्य संनिवेश्य रहोगृहे ॥
वासोन्नपानशयनैर्मातृसाम्यमपूजयत्
tasmingṛhe nṛpavadhūrnivasaṃtī surakṣitā ||
vraṇayakṣmādirogāṇāṃ na śāṃtiṃ pratyapadyata
||38||तस्मिन्गृहे नृपवधूर्निवसंती सुरक्षिता ॥
व्रणयक्ष्मादिरोगाणां न शांतिं प्रत्यपद्यत
tato dinaiḥ katipayaiḥ sa bālo vraṇapīḍitaḥ ||
vilaṃghitabhiṣaksattvo mamāra ca vidhervaśāt
||39||ततो दिनैः कतिपयैः स बालो व्रणपीडितः ॥
विलंघितभिषक्सत्त्वो ममार च विधेर्वशात्
mṛte svatanaye rājñī śokena mahatāvṛtā ||
mūrcchitā cāpatadbhūmau gajabhagneva vallarī
||40||मृते स्वतनये राज्ञी शोकेन महतावृता ॥
मूर्च्छिता चापतद्भूमौ गजभग्नेव वल्लरी
daivātsaṃjñāmavāpyātha vāṣpaklinnapayodharā ||
sāṃtvitā'pi vaṇikstrībhirvilalāpa suduḥkhitā
||41||दैवात्संज्ञामवाप्याथ वाष्पक्लिन्नपयोधरा ॥
सांत्विताऽपि वणिक्स्त्रीभिर्विललाप सुदुःखिता
hā tātatāta hā putra hā mama prāṇarakṣaka ||
hā rājakulapūrṇendo hā mamānaṃdavardhana
||42||हा ताततात हा पुत्र हा मम प्राणरक्षक ॥
हा राजकुलपूर्णेन्दो हा ममानंदवर्धन
imāmanāthāṃ kṛpaṇāṃ tvatprāṇāṃ tyaktavabāṃdhavām ||
mātaraṃ te parityajya kva yāto'si nṛpātmaja
||43||इमामनाथां कृपणां त्वत्प्राणां त्यक्तवबांधवाम् ॥
मातरं ते परित्यज्य क्व यातोऽसि नृपात्मज
ityebhiruditairvākyaiḥ śokaciṃtāvivardhakaiḥ ||
vilapaṃtīṃ mṛtāpatyāṃ ko nu sāṃtvayituṃ kṣamaḥ
||44||इत्येभिरुदितैर्वाक्यैः शोकचिंताविवर्धकैः ॥
विलपंतीं मृतापत्यां को नु सांत्वयितुं क्षमः
etasminsamaye tasyā duḥkhaśokacikitsakaḥ ||
ṛṣabhaḥ pūrvamākhyātaḥ śivayogī samāyayau
||45||एतस्मिन्समये तस्या दुःखशोकचिकित्सकः ॥
ऋषभः पूर्वमाख्यातः शिवयोगी समाययौ
sa yogī vaiśyanāthena sārghahastena pūjitaḥ ||
tasyāḥ sakāśamagamacchocantyā idamabravīt
||46||स योगी वैश्यनाथेन सार्घहस्तेन पूजितः ॥
तस्याः सकाशमगमच्छोचन्त्या इदमब्रवीत्
ṛṣabha uvāca
akasmātkimaho vatse roravīṣi vimūḍhadhīḥ ||
ko jātaḥ katamo loke ko mṛto vada sāṃpratam
||47||अकस्मात्किमहो वत्से रोरवीषि विमूढधीः ॥
को जातः कतमो लोके को मृतो वद सांप्रतम्
amī dehādayo bhāvāstoyaphenasadharmakāḥ ||
kvacidbhrāṃtiḥ kvacicchāṃtiḥ sthitirbhavati vā punaḥ
||48||अमी देहादयो भावास्तोयफेनसधर्मकाः ॥
क्वचिद्भ्रांतिः क्वचिच्छांतिः स्थितिर्भवति वा पुनः
ato'sminphenasadṛśe dehe pañcatvamāgate ||
śokasyānavakāśatvānna śocaṃti vipaścitaḥ
||49||अतोऽस्मिन्फेनसदृशे देहे पञ्चत्वमागते ॥
शोकस्यानवकाशत्वान्न शोचंति विपश्चितः
guṇairbhūtāni sṛjyaṃte bhrāmyaṃte nijakarmabhiḥ ||
kālenātha vikṛṣyaṃte vāsanāyāṃ ca śerate
||50||गुणैर्भूतानि सृज्यंते भ्राम्यंते निजकर्मभिः ॥
कालेनाथ विकृष्यंते वासनायां च शेरते
māyayotpattimāyāṃti guṇāḥ sattvādayastrayaḥ ||
taireva dehā jāyaṃte jātāstallakṣaṇāśrayāḥ
||51||माययोत्पत्तिमायांति गुणाः सत्त्वादयस्त्रयः ॥
तैरेव देहा जायंते जातास्तल्लक्षणाश्रयाः
devatvaṃ yāni sattvena rajasā ca manuṣyatām ||
tiryaktvaṃ tamasā jaṃturvāsanānugatovaśaḥ
||52||देवत्वं यानि सत्त्वेन रजसा च मनुष्यताम् ॥
तिर्यक्त्वं तमसा जंतुर्वासनानुगतोवशः
saṃsāre vartamānesmiñjaṃtuḥ karmānubandhanāt ||
durvibhāvyāṃ gatiṃ yāti sukhaduḥkhamayīṃ muhuḥ
||53||संसारे वर्तमानेस्मिञ्जंतुः कर्मानुबन्धनात् ॥
दुर्विभाव्यां गतिं याति सुखदुःखमयीं मुहुः
api kalpāyuṣāṃ teṣāṃ devānāṃ tu viparyayaḥ ||
anekāmayabaddhānāṃ kā kathā naradehinām
||54||अपि कल्पायुषां तेषां देवानां तु विपर्ययः ॥
अनेकामयबद्धानां का कथा नरदेहिनाम्
kecidvadaṃti dehasya kālameva hi kāraṇam ||
karma kecidguṇānkeciddehaḥ sādhāraṇo hyayam
||55||केचिद्वदंति देहस्य कालमेव हि कारणम् ॥
कर्म केचिद्गुणान्केचिद्देहः साधारणो ह्ययम्
kālakarmaguṇādhānaṃ pañcātmakamidaṃ vapuḥ ||
jātaṃ dṛṣṭvā na hṛṣyaṃti na śocaṃti mṛtaṃ budhāḥ
||56||कालकर्मगुणाधानं पञ्चात्मकमिदं वपुः ॥
जातं दृष्ट्वा न हृष्यंति न शोचंति मृतं बुधाः
avyakte jāyate jaṃturavyakte ca pralīyate ||
madhye vyaktavadābhāti jalabudbudasannibhaḥ
||57||अव्यक्ते जायते जंतुरव्यक्ते च प्रलीयते ॥
मध्ये व्यक्तवदाभाति जलबुद्बुदसन्निभः
yadā garbhagato dehī vināśaḥ kalpitastadā ||
daivājjīvati vā jāto mriyate sahasaiva vā
||58||यदा गर्भगतो देही विनाशः कल्पितस्तदा ॥
दैवाज्जीवति वा जातो म्रियते सहसैव वा
garbhasthā eva naśyaṃti jātamātrāstathā pare ||
kvacidyuvāno naśyaṃti mriyaṃte kepi vārdhake
||59||गर्भस्था एव नश्यंति जातमात्रास्तथा परे ॥
क्वचिद्युवानो नश्यंति म्रियंते केपि वार्धके
yādṛśaṃ prāktanaṃ karma tādṛśaṃ viṃdate vapuḥ ||
bhuṃkte tadanurūpāṇi sukhaduḥkhāni vai hyasau
||60||यादृशं प्राक्तनं कर्म तादृशं विंदते वपुः ॥
भुंक्ते तदनुरूपाणि सुखदुःखानि वै ह्यसौ
māyānubhāveritayoḥ pitroḥ suratasaṃbhramāt ||
deha utpadyate kopi puṃyoṣitklībalakṣaṇaḥ
||61||मायानुभावेरितयोः पित्रोः सुरतसंभ्रमात् ॥
देह उत्पद्यते कोपि पुंयोषित्क्लीबलक्षणः
āyuḥ sukhaṃ ca duḥkha ca puṇyaṃ pāpaṃ śrutaṃ dhanam ||
lalāṭe likhitaṃ dhātrā vahañjaṃtuḥ prajāyate
||62||आयुः सुखं च दुःख च पुण्यं पापं श्रुतं धनम् ॥
ललाटे लिखितं धात्रा वहञ्जंतुः प्रजायते
karmaṇāmavilaṃghyatvātkālasyāpyanatikramāt ||
anityatvācca bhāvānāṃ na śokaṃ kartumarhasi
||63||कर्मणामविलंघ्यत्वात्कालस्याप्यनतिक्रमात् ॥
अनित्यत्वाच्च भावानां न शोकं कर्तुमर्हसि
kva svapne niyataṃ sthairyamiṃdrajāle kva satyatā ||
kva nityatā śaranmeghe kva śaśvattvaṃ kalevare
||64||क्व स्वप्ने नियतं स्थैर्यमिंद्रजाले क्व सत्यता ॥
क्व नित्यता शरन्मेघे क्व शश्वत्त्वं कलेवरे
tava janmānyatītāni śatakoṭyayutāni ca ||
ajānaṃtyāḥ paraṃ tattvaṃ saṃprāpto'yaṃ mahāśramaḥ
||65||तव जन्मान्यतीतानि शतकोट्ययुतानि च ॥
अजानंत्याः परं तत्त्वं संप्राप्तोऽयं महाश्रमः
kasyakasyāsi tanayā jananī kasyakasya vā ||
kasyakasyāsi gṛhiṇī bhavakoṭiṣu varttinī
||66||कस्यकस्यासि तनया जननी कस्यकस्य वा ॥
कस्यकस्यासि गृहिणी भवकोटिषु वर्त्तिनी
pañcabhūtātmako dehastvagasṛṅmāṃsabandhanaḥ ||
medomajjāsthinicito viṇmūtraśleṣmabhājanam
||67||पञ्चभूतात्मको देहस्त्वगसृङ्मांसबन्धनः ॥
मेदोमज्जास्थिनिचितो विण्मूत्रश्लेष्मभाजनम्
śarīrāṃtaramapyetannijadehodbhavaṃ malam ||
mattvā svatanayaṃ mūḍhe mā śokaṃ kartumarhasi
||68||शरीरांतरमप्येतन्निजदेहोद्भवं मलम् ॥
मत्त्वा स्वतनयं मूढे मा शोकं कर्तुमर्हसि
yadi nāma janaḥ kaścinmṛtyuṃ tarati yatnataḥ ||
kathaṃ tarhi vipadyeransarve pūrve vipaścitaḥ
||69||यदि नाम जनः कश्चिन्मृत्युं तरति यत्नतः ॥
कथं तर्हि विपद्येरन्सर्वे पूर्वे विपश्चितः
tapasā vidyayā buddhyā mantrauṣadhirasāyanaiḥ ||
atiyāti paraṃ mṛtyuṃ na kaścidapi paṃḍitaḥ
||70||तपसा विद्यया बुद्ध्या मन्त्रौषधिरसायनैः ॥
अतियाति परं मृत्युं न कश्चिदपि पंडितः
ekasyādya mṛtirjaṃtoḥ śvaścānyasya varānane ||
tasmādanityāvayave na tvaṃ śocitumarhasi
||71||एकस्याद्य मृतिर्जंतोः श्वश्चान्यस्य वरानने ॥
तस्मादनित्यावयवे न त्वं शोचितुमर्हसि
nityaṃ sannihito mṛtyuḥ kiṃ sukhaṃ vada dehinām ||
vyāghre puraḥ sthite grāsaḥ paśūnāṃ kiṃ nu rocate
||72||नित्यं सन्निहितो मृत्युः किं सुखं वद देहिनाम् ॥
व्याघ्रे पुरः स्थिते ग्रासः पशूनां किं नु रोचते
ato janmajarāṃ jetuṃ yadīcchasi varānane ||
śaraṇaṃ vraja sarveśaṃ mṛtyuṃjayamumāpatim
||73||अतो जन्मजरां जेतुं यदीच्छसि वरानने ॥
शरणं व्रज सर्वेशं मृत्युंजयमुमापतिम्
tāvanmṛtyubhayaṃ ghoraṃ tāvajjanmajarābhayam ||
yāvanno yāti śaraṇaṃ dehī śivapadāṃbujam
||74||तावन्मृत्युभयं घोरं तावज्जन्मजराभयम् ॥
यावन्नो याति शरणं देही शिवपदांबुजम्
anubhūyeha duḥkhāni saṃsāre bhṛśadāruṇe ||
mano yadā viyujyeta tadā dhyeyo maheśvaraḥ
||75||अनुभूयेह दुःखानि संसारे भृशदारुणे ॥
मनो यदा वियुज्येत तदा ध्येयो महेश्वरः
manasā pibataḥ puṃsaḥ śivadhyānarasāmṛtam ||
bhūyastṛṣṇā na jāyeta saṃsāraviṣayāsave
||76||मनसा पिबतः पुंसः शिवध्यानरसामृतम् ॥
भूयस्तृष्णा न जायेत संसारविषयासवे
vimuktaṃ sarvasaṃgaiśca mano vairāgyayaṃtritam ||
yadā śivapade magnaṃ tadā nāsti punarbhavaḥ
||77||विमुक्तं सर्वसंगैश्च मनो वैराग्ययंत्रितम् ॥
यदा शिवपदे मग्नं तदा नास्ति पुनर्भवः
tasmādidaṃ mano bhadre śivadhyānaikasādhanam ||
śokamohasamāviṣṭaṃ mā kuruṣva śivaṃ bhaja
||78||तस्मादिदं मनो भद्रे शिवध्यानैकसाधनम् ॥
शोकमोहसमाविष्टं मा कुरुष्व शिवं भज
sūta uvāca
itthaṃ sānunayaṃ rājñī bodhitā śivayoginā ||
pratyācaṣṭa gurostasya praṇamya caraṇāṃ bujam
||79||इत्थं सानुनयं राज्ञी बोधिता शिवयोगिना ॥
प्रत्याचष्ट गुरोस्तस्य प्रणम्य चरणां बुजम्
rājñyuvāca
bhagavanmṛtaputrāyāstyaktāyāḥ priyabandhubhiḥ ||
mahārogāturāyā me kā gatirmaraṇaṃ vinā
||80||भगवन्मृतपुत्रायास्त्यक्तायाः प्रियबन्धुभिः ॥
महारोगातुराया मे का गतिर्मरणं विना
ato'haṃ martumicchāmi sahaiva śiśunā'munā ||
kṛtārthāhaṃ yadadya tvāmapaśyaṃ maraṇonmukhī
||81||अतोऽहं मर्तुमिच्छामि सहैव शिशुनाऽमुना ॥
कृतार्थाहं यदद्य त्वामपश्यं मरणोन्मुखी
sūta uvāca
iti tasyā vacaḥ śrutvā śivayogī dayānidhiḥ ||
pūrvopakāraṃ saṃsmṛtya mṛtasyāṃtikamāyayau
||82||इति तस्या वचः श्रुत्वा शिवयोगी दयानिधिः ॥
पूर्वोपकारं संस्मृत्य मृतस्यांतिकमाययौ
sa tadā bhasma saṃgṛhya śivamantrābhimaṃtritam ||
vidīrṇe tanmukhe kṣiptvā mṛtaṃ prāṇairayojayat
||83||स तदा भस्म संगृह्य शिवमन्त्राभिमंत्रितम् ॥
विदीर्णे तन्मुखे क्षिप्त्वा मृतं प्राणैरयोजयत्
sa bālaḥ saṃgataḥ prāṇaiḥ śanairunmīlya locane ||
prāptapūrvendriyabalo ruroda stanyakāṃkṣayā
||84||स बालः संगतः प्राणैः शनैरुन्मील्य लोचने ॥
प्राप्तपूर्वेन्द्रियबलो रुरोद स्तन्यकांक्षया
mṛtasya punarutthānaṃ vīkṣya bālasya vismitāḥ ||
janā mumudire sarve nagareṣu purogamāḥ
||85||मृतस्य पुनरुत्थानं वीक्ष्य बालस्य विस्मिताः ॥
जना मुमुदिरे सर्वे नगरेषु पुरोगमाः
athānaṃdabharā rājñī vihvalonmattalocanā ||
jagrāha tanayaṃ śīghraṃ bāṣpavyākulalocanā
||86||अथानंदभरा राज्ञी विह्वलोन्मत्तलोचना ॥
जग्राह तनयं शीघ्रं बाष्पव्याकुललोचना
upaguhya tadā tanvī paramānaṃdanirvṛtā ||
na vedātmānamanyaṃ vā suṣupteva pariśramāt
||87||उपगुह्य तदा तन्वी परमानंदनिर्वृता ॥
न वेदात्मानमन्यं वा सुषुप्तेव परिश्रमात्
punaśca ṛṣabho yogī tayormātṛkumārayoḥ ||
viṣavraṇayutaṃ dehaṃ bhasmanaiva parāmṛśat
||88||पुनश्च ऋषभो योगी तयोर्मातृकुमारयोः ॥
विषव्रणयुतं देहं भस्मनैव परामृशत्
tau ca tadbhasmanā spṛṣṭau prāptadivyakalevarau ||
devānāṃ sadṛśaṃ rūpaṃ dadhatuḥ kāṃtibhūṣitam
||89||तौ च तद्भस्मना स्पृष्टौ प्राप्तदिव्यकलेवरौ ॥
देवानां सदृशं रूपं दधतुः कांतिभूषितम्
saṃprāpte tridivaiśvarye yatsukhaṃ puṇyakarmaṇām ||
tasmācchataguṇaṃ prāpa sā rājñī sukhamuttamam
||90||संप्राप्ते त्रिदिवैश्वर्ये यत्सुखं पुण्यकर्मणाम् ॥
तस्माच्छतगुणं प्राप सा राज्ञी सुखमुत्तमम्
tāṃ pādayornipatitāmṛṣabhaḥ premavihvalaḥ ||
utthāpyāśvāsayāmāsa duḥkhairmuktāmuvāca ha
||91||तां पादयोर्निपतितामृषभः प्रेमविह्वलः ॥
उत्थाप्याश्वासयामास दुःखैर्मुक्तामुवाच ह
ayi vatse mahārājñi jīvatvaṃ śāśvatīḥ samāḥ ||
yāvajjīvasi lokesminna tāvatprāpsyase jarām
||92||अयि वत्से महाराज्ञि जीवत्वं शाश्वतीः समाः ॥
यावज्जीवसि लोकेस्मिन्न तावत्प्राप्स्यसे जराम्
eṣa te tanayaḥ sādhvi bhadrāyuriti nāmataḥ ||
khyātiṃ yāsyati lokeṣu nijaṃ rājyamavāpsyati
||93||एष ते तनयः साध्वि भद्रायुरिति नामतः ॥
ख्यातिं यास्यति लोकेषु निजं राज्यमवाप्स्यति
asya vaiśyasya sadane tāvattiṣṭha śucismite ||
yāvadeṣa kumāraste prāptavidyo bhaviṣyati
||94||अस्य वैश्यस्य सदने तावत्तिष्ठ शुचिस्मिते ॥
यावदेष कुमारस्ते प्राप्तविद्यो भविष्यति
sūta uvāca
iti tāmṛṣabho yogī taṃ ca rājakumārakam ||
saṃjīvya bhasmavīryeṇa yayau deśānyathepsitān
||95||इति तामृषभो योगी तं च राजकुमारकम् ॥
संजीव्य भस्मवीर्येण ययौ देशान्यथेप्सितान्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmottarakhaṇḍe bhadrāyvākhyāne ṛṣabhayoginā bhadrāyujīvanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||