bhasmamāhātmyavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
vedavedāṃgatattvajñairgurubhirbrahmavādibhiḥ ||
nṛṇāṃ kṛtopadeśānāṃ sadyaḥ siddhirhi jāyate
||1||वेदवेदांगतत्त्वज्ञैर्गुरुभिर्ब्रह्मवादिभिः ॥
नृणां कृतोपदेशानां सद्यः सिद्धिर्हि जायते
athānyajanasāmānyairgurubhirnītikovidaiḥ ||
nṛṇāṃ kṛtopadeśānāṃ siddhirbhavati kīdṛśī
||2||अथान्यजनसामान्यैर्गुरुभिर्नीतिकोविदैः ॥
नृणां कृतोपदेशानां सिद्धिर्भवति कीदृशी
sūta uvāca
śraddhaiva sarvadharmasya cātīva hitakāriṇī ||
śraddhayaiva nṛṇāṃ siddhirjāyate lokayordvayoḥ
||3||श्रद्धैव सर्वधर्मस्य चातीव हितकारिणी ॥
श्रद्धयैव नृणां सिद्धिर्जायते लोकयोर्द्वयोः
śraddhayā bhajataḥ puṃsaḥ śilāpi phaladāyinī ||
mūrkho'pi pūjito bhaktyā gururbhavati siddhidaḥ
||4||श्रद्धया भजतः पुंसः शिलापि फलदायिनी ॥
मूर्खोऽपि पूजितो भक्त्या गुरुर्भवति सिद्धिदः
śraddhayā paṭhito mantrastvabaddhopi phalapradaḥ ||
śraddhayā pūjito devo nīcasyāpi phalapradaḥ ||
aśraddhayā kṛtā pūjā dānaṃ yajñastapo vratam ||
sarvaṃ niṣphalatāṃ yāti puṣpaṃ vandhyata roriva
||6||श्रद्धया पठितो मन्त्रस्त्वबद्धोपि फलप्रदः ॥
श्रद्धया पूजितो देवो नीचस्यापि फलप्रदः ॥
अश्रद्धया कृता पूजा दानं यज्ञस्तपो व्रतम् ॥
सर्वं निष्फलतां याति पुष्पं वन्ध्यत रोरिव
sarvatra saṃśayāviṣṭaḥ śraddhāhīno'ticaṃcalaḥ ||
paramārthātparibhraṣṭaḥ saṃsṛterna hi mucyate
||7||सर्वत्र संशयाविष्टः श्रद्धाहीनोऽतिचंचलः ॥
परमार्थात्परिभ्रष्टः संसृतेर्न हि मुच्यते
mantre tīrthe dvije deve daivajñe bheṣaje gurau ||
yādṛśī bhāvanā yatra siddhirbhavati tādṛśī
||8||मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ ॥
यादृशी भावना यत्र सिद्धिर्भवति तादृशी
ato bhāvamayaṃ viśvaṃ puṇyaṃ pāpaṃ ca bhāvataḥ ||
te ubhe bhāvahīnasya na bhavetāṃ kadācana
||9||अतो भावमयं विश्वं पुण्यं पापं च भावतः ॥
ते उभे भावहीनस्य न भवेतां कदाचन
atredaṃ paramāścaryamākhyānamanuvarṇyate ||
aśraddhā sarvamartyānāṃ yena sadyo nivartate
||10||अत्रेदं परमाश्चर्यमाख्यानमनुवर्ण्यते ॥
अश्रद्धा सर्वमर्त्यानां येन सद्यो निवर्तते
āsītpāṃcālarājasya siṃhaketuriti śrutaḥ ||
putraḥ sarvaguṇopetaḥ kṣātradharmarataḥ sadā
||11||आसीत्पांचालराजस्य सिंहकेतुरिति श्रुतः ॥
पुत्रः सर्वगुणोपेतः क्षात्रधर्मरतः सदा
sa ekadā katipayairbhṛtyairyukto mahābalaḥ ||
jagāma mṛgayāhetorbahu sattvānvitaṃ vanam
||12||स एकदा कतिपयैर्भृत्यैर्युक्तो महाबलः ॥
जगाम मृगयाहेतोर्बहु सत्त्वान्वितं वनम्
tadbhṛtyaḥ śabaraḥ kaścidvicaranmṛgayāṃ vane ||
dadarśa jīrṇaṃ sphuṭitaṃ patitaṃ devatālayam
||13||तद्भृत्यः शबरः कश्चिद्विचरन्मृगयां वने ॥
ददर्श जीर्णं स्फुटितं पतितं देवतालयम्
tatrāpaśyadbhinnapīṭhaṃ patitaṃ sthaṃḍilopari ||
śivaliṃṅgamṛjuṃ sūkṣmaṃ mūrtaṃ bhāgyamivātmanaḥ
||14||तत्रापश्यद्भिन्नपीठं पतितं स्थंडिलोपरि ॥
शिवलिंङ्गमृजुं सूक्ष्मं मूर्तं भाग्यमिवात्मनः
sa samādāya vegena pūrvakarmapracoditaḥ ||
tasmai saṃdarśayāmāsa rāja putrāya dhīmate
||15||स समादाय वेगेन पूर्वकर्मप्रचोदितः ॥
तस्मै संदर्शयामास राज पुत्राय धीमते
paśyedaṃ ruciraṃ liṃgaṃ mayā dṛṣṭamiha prabho ||
tadetatpūjayiṣyāmi yathāvibhavamādarāt
||16||पश्येदं रुचिरं लिंगं मया दृष्टमिह प्रभो ॥
तदेतत्पूजयिष्यामि यथाविभवमादरात्
asya pūjāvidhiṃ brūhi yathā devo maheśvaraḥ ||
amaṃtrajñaiśca mantrajñaiḥ prīto bhavati pūjitaḥ
||17||अस्य पूजाविधिं ब्रूहि यथा देवो महेश्वरः ॥
अमंत्रज्ञैश्च मन्त्रज्ञैः प्रीतो भवति पूजितः
iti tena niṣādena pṛṣṭaḥ pārthivanaṃdanaḥ ||
pratyuvāca prahasyainaṃ parihāsa vicakṣaṇaḥ
||18||इति तेन निषादेन पृष्टः पार्थिवनंदनः ॥
प्रत्युवाच प्रहस्यैनं परिहास विचक्षणः
saṃkalpena sadā kuryādabhiṣekaṃ navāṃbhasā ||
upaveśyāsane śuddhe śubhairgaṃdhākṣatairnavaiḥ ||
vanyaiḥ patraiśca kusumairdhūpairdīpaiśca pūjayeta
||19||संकल्पेन सदा कुर्यादभिषेकं नवांभसा ॥
उपवेश्यासने शुद्धे शुभैर्गंधाक्षतैर्नवैः ॥
वन्यैः पत्रैश्च कुसुमैर्धूपैर्दीपैश्च पूजयेत
citābhasmopahāraṃ ca prathamaṃ parikalpayet ||
ātmopabhogyenānnena naivadyaṃ kalpayedbudhaḥ
||20||चिताभस्मोपहारं च प्रथमं परिकल्पयेत् ॥
आत्मोपभोग्येनान्नेन नैवद्यं कल्पयेद्बुधः
punaśca dhūpadīpādīnupacārānprakalpet ||
nṛtyavāditragītādīnyathāvatparikalpayet
||21||पुनश्च धूपदीपादीनुपचारान्प्रकल्पेत् ॥
नृत्यवादित्रगीतादीन्यथावत्परिकल्पयेत्
namaskṛtvā tu vidhivatprasādaṃ dhārayedbudhaḥ ||
eṣa sādhāraṇaḥ proktaḥ śivapūjāvidhistava
||22||नमस्कृत्वा तु विधिवत्प्रसादं धारयेद्बुधः ॥
एष साधारणः प्रोक्तः शिवपूजाविधिस्तव
citābhasmopahāreṇa sadyastuṣyati śaṃkaraḥ
||23||चिताभस्मोपहारेण सद्यस्तुष्यति शंकरः
sūta uvāca
parihāsarasenetthaṃ śāsitaḥ svāminā'munā ||
sa caṃḍakākhyaḥ śabaro mūrdhnā jagrāha tadvacaḥ
||24||परिहासरसेनेत्थं शासितः स्वामिनाऽमुना ॥
स चंडकाख्यः शबरो मूर्ध्ना जग्राह तद्वचः
tataḥ svabhavanaṃ prāpya liṃgamūrti maheśvaram ||
pratyahaṃ pūjayāmāsa citābhasmopahārakṛt
||25||ततः स्वभवनं प्राप्य लिंगमूर्ति महेश्वरम् ॥
प्रत्यहं पूजयामास चिताभस्मोपहारकृत्
yaccātmanaḥ priyaṃ vastu gandhapuṣpākṣatādikam ||
nivedya śaṃbhave nityamupāyuṃkta tataḥ svayam
||26||यच्चात्मनः प्रियं वस्तु गन्धपुष्पाक्षतादिकम् ॥
निवेद्य शंभवे नित्यमुपायुंक्त ततः स्वयम्
evaṃ maheśvaraṃ bhaktyā saha patnyābhyapūjayat ||
śabaraḥ sukhamāsādya nināya katicitsamāḥ
||27||एवं महेश्वरं भक्त्या सह पत्न्याभ्यपूजयत् ॥
शबरः सुखमासाद्य निनाय कतिचित्समाः
ekadā śivapūjāyai pravṛttaḥ śabarottamaḥ ||
na dadarśa citābhasma pātre pūritamaṇvapi
||28||एकदा शिवपूजायै प्रवृत्तः शबरोत्तमः ॥
न ददर्श चिताभस्म पात्रे पूरितमण्वपि
athāsau tvarito dūramanviṣyanparito bhraman ||
na labdhavāṃścitābhasma śrāṃto gṛhamagātpunaḥ
||29||अथासौ त्वरितो दूरमन्विष्यन्परितो भ्रमन् ॥
न लब्धवांश्चिताभस्म श्रांतो गृहमगात्पुनः
tata āhūya patnīṃ svāṃ śabaro vākyamabravīt ||
na labdhaṃ me citābhasma kiṃ karomi vada priye
||30||तत आहूय पत्नीं स्वां शबरो वाक्यमब्रवीत् ॥
न लब्धं मे चिताभस्म किं करोमि वद प्रिये
śivapūjāṃtarāyo me jātodya bata pāpmanaḥ ||
pūjāṃ vinā kṣaṇamapi nāhaṃ jīvitumutsahe
||31||शिवपूजांतरायो मे जातोद्य बत पाप्मनः ॥
पूजां विना क्षणमपि नाहं जीवितुमुत्सहे
upāyaṃ nātra paśyāmi pūjopakaraṇe hate ||
na gurośca vihanyeta śāsanaṃ sakalārthadam
||32||उपायं नात्र पश्यामि पूजोपकरणे हते ॥
न गुरोश्च विहन्येत शासनं सकलार्थदम्
iti vyākulitaṃ dṛṣṭvā bharttāraṃ śabarāṃganā ||
pratyabhāṣata mā bhaistvamupāyaṃ pravadāmi te
||33||इति व्याकुलितं दृष्ट्वा भर्त्तारं शबरांगना ॥
प्रत्यभाषत मा भैस्त्वमुपायं प्रवदामि ते
idameva gṛhaṃ dagdhvā bahukālopabṛṃhitam ||
ahamagniṃ pravekṣyāmi citābhasma bhavettataḥ
||34||इदमेव गृहं दग्ध्वा बहुकालोपबृंहितम् ॥
अहमग्निं प्रवेक्ष्यामि चिताभस्म भवेत्ततः
śabara uvāca
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ dehaḥ paramasādhanam ||
kathaṃ tyajasi taṃ dehaṃ sukhārthaṃ navayauvanam
||35||धर्मार्थकाममोक्षाणां देहः परमसाधनम् ॥
कथं त्यजसि तं देहं सुखार्थं नवयौवनम्
adhunā tvanapatyā tvamabhuktaviṣayāsavā ||
bhogayogyamimaṃ dehaṃ kathaṃ dagdhumihecchasi
||36||अधुना त्वनपत्या त्वमभुक्तविषयासवा ॥
भोगयोग्यमिमं देहं कथं दग्धुमिहेच्छसि
śabaryuvāca
etāvadeva sāphalyaṃ jīvitasya ca janmanaḥ ||
parārthe yastyajetprāṇāñchivārthe kimuta svayam
||37||एतावदेव साफल्यं जीवितस्य च जन्मनः ॥
परार्थे यस्त्यजेत्प्राणाञ्छिवार्थे किमुत स्वयम्
kiṃ nu taptaṃ tapo ghoraṃ kiṃ vā dattaṃ mayā purā ||
kiṃ vārcanaṃ kṛtaṃ śaṃbhoḥ pūrvajanmaśatāṃtare
||38||किं नु तप्तं तपो घोरं किं वा दत्तं मया पुरा ॥
किं वार्चनं कृतं शंभोः पूर्वजन्मशतांतरे
kiṃ vā puṇyaṃ mama pituḥ kā vā mātuḥ kṛtārthatā ||
yacchivārthe samiddhe'gnau tyajāmyetatkalevaram
||39||किं वा पुण्यं मम पितुः का वा मातुः कृतार्थता ॥
यच्छिवार्थे समिद्धेऽग्नौ त्यजाम्येतत्कलेवरम्
itthaṃ sthirāṃ matiṃ dṛṣṭvā tasyā bhaktiṃ ca śaṃkare ||
tatheti dṛḍhasaṃkalpaḥ śabaraḥ pratyapūjayat
||40||इत्थं स्थिरां मतिं दृष्ट्वा तस्या भक्तिं च शंकरे ॥
तथेति दृढसंकल्पः शबरः प्रत्यपूजयत्
sā bharttāramanuprāpya snātvā śuciralaṃkṛtā ||
gṛhamādīpya taṃ vahniṃ bhaktyā cakre pradakṣiṇam
||41||सा भर्त्तारमनुप्राप्य स्नात्वा शुचिरलंकृता ॥
गृहमादीप्य तं वह्निं भक्त्या चक्रे प्रदक्षिणम्
namaskṛtvātmagurave dhyātvā hṛdi sadāśivam ||
agnipraveśābhimukhī kṛtāṃjaliridaṃ jagau
||42||नमस्कृत्वात्मगुरवे ध्यात्वा हृदि सदाशिवम् ॥
अग्निप्रवेशाभिमुखी कृतांजलिरिदं जगौ
śabaryuvāca
puṣpāṇi saṃtu tava deva mameṃdriyāṇi dhūpo'gururvapuridaṃ hṛdayaṃ pradīpaḥ ||
prāṇā havīṃṣi karaṇāni tavākṣatāśca pūjāphalaṃ vrajatu sāṃpratameṣa jīvaḥ
||43||पुष्पाणि संतु तव देव ममेंद्रियाणि धूपोऽगुरुर्वपुरिदं हृदयं प्रदीपः ॥
प्राणा हवींषि करणानि तवाक्षताश्च पूजाफलं व्रजतु सांप्रतमेष जीवः
vāṃchāmi nāhamapi sarvadhanādhipatyaṃ na svargabhūmimacalāṃ na padaṃ vidhātuḥ ||
bhūyo bhavāmi yadi janmanijanmani syāṃ tvatpādapaṃkajalasanmakaraṃdabhṛṃgī
||44||वांछामि नाहमपि सर्वधनाधिपत्यं न स्वर्गभूमिमचलां न पदं विधातुः ॥
भूयो भवामि यदि जन्मनिजन्मनि स्यां त्वत्पादपंकजलसन्मकरंदभृंगी
janmāni saṃtu mama deva śatādhikāni māyā na me vi śatu cittamabodhahetuḥ ||
kiṃcitkṣaṇārdhamapi te caraṇāravindānnāpaitu me hṛdayamīśa namonamaste
||45||जन्मानि संतु मम देव शताधिकानि माया न मे वि शतु चित्तमबोधहेतुः ॥
किंचित्क्षणार्धमपि ते चरणारविन्दान्नापैतु मे हृदयमीश नमोनमस्ते
iti prasādya deveśaṃ śabarī dṛḍhaniścayā ||
viveśa jvalitaṃ vahniṃ bhasmasādabhavatkṣaṇāt
||46||इति प्रसाद्य देवेशं शबरी दृढनिश्चया ॥
विवेश ज्वलितं वह्निं भस्मसादभवत्क्षणात्
śabaropi ca tadbhasma yatnena parigṛhya saḥ ||
cakre dagdhagṛhopānte śivapūjāṃ samāhitaḥ
||46||शबरोपि च तद्भस्म यत्नेन परिगृह्य सः ॥
चक्रे दग्धगृहोपान्ते शिवपूजां समाहितः
atha sasmāra pūjāṃte prasādagrahaṇocitām ||
dayitāṃ nityamāyāṃtīṃ prāṃjaliṃ vinayānvitām
||48||अथ सस्मार पूजांते प्रसादग्रहणोचिताम् ॥
दयितां नित्यमायांतीं प्रांजलिं विनयान्विताम्
smṛtamātrāṃ tadāpaśyadāgatāṃ pṛṣṭhataḥ sthitām ||
pūrveṇāvayavenaiva bhaktinamrāṃ śucismitām
||49||स्मृतमात्रां तदापश्यदागतां पृष्ठतः स्थिताम् ॥
पूर्वेणावयवेनैव भक्तिनम्रां शुचिस्मिताम्
tāṃ vīkṣya śabaraḥ patnīṃ pūrvavatprāṃjaliṃ sthitām ||
bhasmāvaśeṣitagṛhaṃ yathāpūrvamavasthitam
||50||तां वीक्ष्य शबरः पत्नीं पूर्ववत्प्रांजलिं स्थिताम् ॥
भस्मावशेषितगृहं यथापूर्वमवस्थितम्
agnirdahati tejobhiḥ sūryo dahati raśmibhiḥ ||
rājā dahati daṃḍena brāhmaṇo manasā dahet
||51||अग्निर्दहति तेजोभिः सूर्यो दहति रश्मिभिः ॥
राजा दहति दंडेन ब्राह्मणो मनसा दहेत्
kimayaṃ svapna āhosvitkiṃ vā māyā bhramātmikā ||
iti vismayasaṃbhrātastāṃ bhūyaḥ paryapṛcchata
||52||किमयं स्वप्न आहोस्वित्किं वा माया भ्रमात्मिका ॥
इति विस्मयसंभ्रातस्तां भूयः पर्यपृच्छत
api tvaṃ ca kathaṃ prāptā bhasmabhūtāsi pāvake ||
dagdhaṃ ca bhavanaṃ bhūyaḥ kathaṃ pūrva vadāsthitam
||53||अपि त्वं च कथं प्राप्ता भस्मभूतासि पावके ॥
दग्धं च भवनं भूयः कथं पूर्व वदास्थितम्
śabaryuvāca
yadā gṛhaṃ samuddīpya praviṣṭāhaṃ hutāśane ||
tadātmānaṃ na jānāmi na paśyāmi hutāśanam
||54||यदा गृहं समुद्दीप्य प्रविष्टाहं हुताशने ॥
तदात्मानं न जानामि न पश्यामि हुताशनम्
na tāpaleśopyāsīnme praviṣṭāyā ivodakam ||
suṣupteva kṣaṇārdhena prabuddhāsmi punaḥ kṣaṇāt
||55||न तापलेशोप्यासीन्मे प्रविष्टाया इवोदकम् ॥
सुषुप्तेव क्षणार्धेन प्रबुद्धास्मि पुनः क्षणात्
tāvadbhavanamadrākṣamadagdhamiva susthitam ||
adhunā devapūjāṃte prasādaṃ labdhumāgatā
||56||तावद्भवनमद्राक्षमदग्धमिव सुस्थितम् ॥
अधुना देवपूजांते प्रसादं लब्धुमागता
evaṃ parasparaṃ premṇā daṃpatyorbhāṣamāṇayoḥ ||
prādurāsīttayoragre vimānaṃ divyamadbhutam
||57||एवं परस्परं प्रेम्णा दंपत्योर्भाषमाणयोः ॥
प्रादुरासीत्तयोरग्रे विमानं दिव्यमद्भुतम्
tasminvimāne śatacandrabhāsvare catvāra īśānucarāḥ puraḥsarāḥ ||
haste gṛhītvātha niṣādadaṃpatī āropayāmāsuramuktavigrahau
||58||तस्मिन्विमाने शतचन्द्रभास्वरे चत्वार ईशानुचराः पुरःसराः ॥
हस्ते गृहीत्वाथ निषाददंपती आरोपयामासुरमुक्तविग्रहौ
tayorniṣādadaṃpatyostatkṣaṇādeva tadvapuḥ ||
śivadūtakarasparśāttatsārūpyamavāpa ha
||59||तयोर्निषाददंपत्योस्तत्क्षणादेव तद्वपुः ॥
शिवदूतकरस्पर्शात्तत्सारूप्यमवाप ह
tasmācchraddhaiva sarveṣu vidheyā puṇyakarmasu ||
nīcopi śabaraḥ prāpa śraddhayā yogināṃ gatim
||60||तस्माच्छ्रद्धैव सर्वेषु विधेया पुण्यकर्मसु ॥
नीचोपि शबरः प्राप श्रद्धया योगिनां गतिम्
kiṃ janmanā sakalavarṇajanottamena kiṃ vidyayā sakalaśāstravicāravatyā ||
yasyāsti cetasi sadā parameśabhaktiḥ ko'nyastatastribhuvane puruṣosti dhanyaḥ
||61||किं जन्मना सकलवर्णजनोत्तमेन किं विद्यया सकलशास्त्रविचारवत्या ॥
यस्यास्ति चेतसि सदा परमेशभक्तिः कोऽन्यस्ततस्त्रिभुवने पुरुषोस्ति धन्यः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmottarakhaṇḍe bhasmamāhātmyavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||