dānanirūpaṇam
nārada uvāca
na mādhavasamo māso na kṛtena yugaṃ samam ||
na ca vedasamaṃ śāstraṃ na tīrthaṃ gaṃgayā samam
||1||न माधवसमो मासो न कृतेन युगं समम् ॥
न च वेदसमं शास्त्रं न तीर्थं गंगया समम्
na jalena samaṃ dānaṃ na sukhaṃ bhāryayā samam ||
na kṛṣestu samaṃ vittaṃ na lābho jīvitātparaḥ
||2||न जलेन समं दानं न सुखं भार्यया समम् ॥
न कृषेस्तु समं वित्तं न लाभो जीवितात्परः
na tapo'naśanāttulyaṃ na dānātparamaṃ sukham ||
na dharmastu dayātulyo na jyotiścakṣuṣā samam
||3||न तपोऽनशनात्तुल्यं न दानात्परमं सुखम् ॥
न धर्मस्तु दयातुल्यो न ज्योतिश्चक्षुषा समम्
na tṛptiraśanāttulyā na vāṇijyaṃ kṛṣeḥ samam ||
na dharmeṇa samaṃ mitraṃ na satyena samaṃ yaśaḥ
||4||न तृप्तिरशनात्तुल्या न वाणिज्यं कृषेः समम् ॥
न धर्मेण समं मित्रं न सत्येन समं यशः
nārogyasamamutthānaṃ na trātā keśavātparaḥ ||
na mādhavasamaṃ loke pavitraṃ kavayo viduḥ
||5||नारोग्यसममुत्थानं न त्राता केशवात्परः ॥
न माधवसमं लोके पवित्रं कवयो विदुः
mādhavaḥ paramo māsaḥ śeṣaśāyipriyaḥ sadā ||
avratena kṣipedyastu māsaṃ mādhavavallabham
||6||माधवः परमो मासः शेषशायिप्रियः सदा ॥
अव्रतेन क्षिपेद्यस्तु मासं माधववल्लभम्
tiryagyoniṃ sa yātyāśu sarvadharmabahiṣkṛtaḥ ||
avratena gato yeṣāṃ mādhavo martyadharmiṇām
||7||तिर्यग्योनिं स यात्याशु सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥
अव्रतेन गतो येषां माधवो मर्त्यधर्मिणाम्
iṣṭāpūrte vṛthā teṣāṃ dharmodharmabhṛtāṃ varaḥ ||
pravṛttānāṃ tu bhakṣyāṇāṃ mādhave'niyame kṛte
||8||इष्टापूर्ते वृथा तेषां धर्मोधर्मभृतां वरः ॥
प्रवृत्तानां तु भक्ष्याणां माधवेऽनियमे कृते
avaśyaṃ viṣṇusāyujyaṃ prāpnotyeva na saṃśayaḥ ||
saṃtīha bahuvittāni vratāni vividhāni ca
||9||अवश्यं विष्णुसायुज्यं प्राप्नोत्येव न संशयः ॥
संतीह बहुवित्तानि व्रतानि विविधानि च
dehā''yāsakarāṇyeva punarjanmapradāni ca ||
vaiśākhasnānamātreṇa na punarjāyate bhuvi
||10||देहाऽऽयासकराण्येव पुनर्जन्मप्रदानि च ॥
वैशाखस्नानमात्रेण न पुनर्जायते भुवि
sarva dāneṣu yatpuṇyaṃ sarvatīrtheṣu yatphalam ||
tatphalaṃ samavāpnoti mādhave jaladānataḥ
||11||सर्व दानेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ॥
तत्फलं समवाप्नोति माधवे जलदानतः
jaladānāsamarthena parasyāpi prabodhanam ||
kartavyaṃ bhūtikāmena sarvadānādhikaṃ hitam
||12||जलदानासमर्थेन परस्यापि प्रबोधनम् ॥
कर्तव्यं भूतिकामेन सर्वदानाधिकं हितम्
ekataḥ sarvadānāni jaladānaṃ hi caikataḥ ||
tulāmāropitaṃ pūrvaṃ jaladānaṃ viśiṣyate
||13||एकतः सर्वदानानि जलदानं हि चैकतः ॥
तुलामारोपितं पूर्वं जलदानं विशिष्यते
mārge'dhvagānāṃ yo martyaḥ prapādānaṃ karoti hi ||
sa koṭikulamuddhṛtya viṣṇuloke mahīyate
||14||मार्गेऽध्वगानां यो मर्त्यः प्रपादानं करोति हि ॥
स कोटिकुलमुद्धृत्य विष्णुलोके महीयते
devānāṃ ca pitṝṇāṃ ca ṛṣīṇāṃ rājasattama ||
atyaṃta prītidaṃ satyaṃ prapādānaṃ na saṃśayaḥ
||15||देवानां च पितॄणां च ऋषीणां राजसत्तम ॥
अत्यंत प्रीतिदं सत्यं प्रपादानं न संशयः
prapādānena saṃtuṣṭā yenā'dhvaśramakarṣitāḥ ||
toṣitāstena devāśca brahmaviṣṇuśivādaya
||16||प्रपादानेन संतुष्टा येनाऽध्वश्रमकर्षिताः ॥
तोषितास्तेन देवाश्च ब्रह्मविष्णुशिवादय
salilaṃ salilecchūnāṃ chatraṃ chāyāmapīcchatām ||
vyajanaṃ vyajanecchūnā vaiśākhe māsi bhūmipa
||17||सलिलं सलिलेच्छूनां छत्रं छायामपीच्छताम् ॥
व्यजनं व्यजनेच्छूना वैशाखे मासि भूमिप
jalaṃ chatraṃ ca vyajanaṃ dānaṃ yeṣāṃ viśiṣyate ||
mādhave māsi saṃprāpte brāhmaṇāya kuṭumbine
||18||जलं छत्रं च व्यजनं दानं येषां विशिष्यते ॥
माधवे मासि संप्राप्ते ब्राह्मणाय कुटुम्बिने
adattvodakakumbhaṃ ca cātako jāyate bhuvi
||19||अदत्त्वोदककुम्भं च चातको जायते भुवि
yo dadyācchītalaṃ toyaṃ tṛṣārtāya mahātmane ||
tāvanmātreṇa rājeṃdra rājasūyāyutaṃ labhet
||20||यो दद्याच्छीतलं तोयं तृषार्ताय महात्मने ॥
तावन्मात्रेण राजेंद्र राजसूयायुतं लभेत्
gharmaśramārtaviprāya vījayedvyajanena yaḥ ||
tāvanmātreṇa niṣpāpo vihagādhipatirbhaveta
||21||घर्मश्रमार्तविप्राय वीजयेद्व्यजनेन यः ॥
तावन्मात्रेण निष्पापो विहगाधिपतिर्भवेत
adattvā vyajanaṃ bhūpa vaiśākhe tu dvijātaye ||
vātarogaśatākīrṇo narakāneva viṃdati
||22||अदत्त्वा व्यजनं भूप वैशाखे तु द्विजातये ॥
वातरोगशताकीर्णो नरकानेव विंदति
yo vījayetpaṭenā'pi pathi śrāṃtaṃ dvijottamam ||
tāvatātha vimukto'sau viṣṇusāyujyamāpnuyāt
||23||यो वीजयेत्पटेनाऽपि पथि श्रांतं द्विजोत्तमम् ॥
तावताथ विमुक्तोऽसौ विष्णुसायुज्यमाप्नुयात्
yāstālavyajanaṃ vā'pi dattvā śuddhena cetasā ||
vidhūya sarvapāpāni brahmalokaṃ sa gacchati
||24||यास्तालव्यजनं वाऽपि दत्त्वा शुद्धेन चेतसा ॥
विधूय सर्वपापानि ब्रह्मलोकं स गच्छति
sadyaḥ śramaharaṃ puṇyaṃ na dadyādvyajanaṃ naraḥ ||
nārakīṃ yātanāṃ bhuktvā kaśmalo jāyate bhuvi
||25||सद्यः श्रमहरं पुण्यं न दद्याद्व्यजनं नरः ॥
नारकीं यातनां भुक्त्वा कश्मलो जायते भुवि
ādhyātmikādiduḥkhānāṃ śāṃtaye manujeśvara ||
chatraṃ dadyātprayatnena vaiśākhe māsi vāsakṛt
||26||आध्यात्मिकादिदुःखानां शांतये मनुजेश्वर ॥
छत्रं दद्यात्प्रयत्नेन वैशाखे मासि वासकृत्
acchatrado naro yastu vaiśākhe mādhavapriye ||
chāyāhīno mahākrūraḥ piśāco bhuvi jāyate
||27||अच्छत्रदो नरो यस्तु वैशाखे माधवप्रिये ॥
छायाहीनो महाक्रूरः पिशाचो भुवि जायते
yo dadyātpāduke divye mādhave mādhavapriye ||
yamadūtau tiraskṛtya viṣṇulokaṃ sa gacchati
||28||यो दद्यात्पादुके दिव्ये माधवे माधवप्रिये ॥
यमदूतौ तिरस्कृत्य विष्णुलोकं स गच्छति
pādatrāṇaṃ tu yo dadyādvaiśākhe mādhavāgame ||
na tasya nārako loko na kleśā aihikāśca ye
||29||पादत्राणं तु यो दद्याद्वैशाखे माधवागमे ॥
न तस्य नारको लोको न क्लेशा ऐहिकाश्च ये
pāduke yācamānāya yo dadyādbrāhmaṇāya ca ||
sa bhūpālo bhavedbhūmau koṭijanmasvasaṃśayam
||30||पादुके याचमानाय यो दद्याद्ब्राह्मणाय च ॥
स भूपालो भवेद्भूमौ कोटिजन्मस्वसंशयम्
anāthamaṃḍapaṃ mārge śramahāri karoti yaḥ ||
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ brahmaṇā'pi na śakyate
||31||अनाथमंडपं मार्गे श्रमहारि करोति यः ॥
तस्य पुण्यफलं वक्तुं ब्रह्मणाऽपि न शक्यते
madhyāhne brāhmaṇaṃ prāptamatithiṃ bhojayedyadi ||
na tasya phalaviśrāṃtirbrahmaṇā'pi nirūpitā
||32||मध्याह्ने ब्राह्मणं प्राप्तमतिथिं भोजयेद्यदि ॥
न तस्य फलविश्रांतिर्ब्रह्मणाऽपि निरूपिता
sadyaḥ svāpyāyanaṃ nṛṇāmannadānaṃ narādhipa ||
tasmānnānnena sadṛśaṃ dānaṃ lokeṣu vidyate
||33||सद्यः स्वाप्यायनं नृणामन्नदानं नराधिप ॥
तस्मान्नान्नेन सदृशं दानं लोकेषु विद्यते
mārgaśrāṃtāya viprāya praśrayaṃ pradadāti yaḥ ||
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ brahmaṇā'pi na śakyate
||34||मार्गश्रांताय विप्राय प्रश्रयं प्रददाति यः ॥
तस्य पुण्यफलं वक्तुं ब्रह्मणाऽपि न शक्यते
dārāpatyagṛhādīni vāso'laṃkārabhūṣaṇam ||
asahyaṃ nāśnataḥ puṃsaḥ sahyaṃ bhuktavato dhruvam
||35||दारापत्यगृहादीनि वासोऽलंकारभूषणम् ॥
असह्यं नाश्नतः पुंसः सह्यं भुक्तवतो ध्रुवम्
tasmādannasamaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati ||
vaiśākhe yena cādattaṃ mārgaśrāṃte ca bhūsure
||36||तस्मादन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति ॥
वैशाखे येन चादत्तं मार्गश्रांते च भूसुरे
sa piśāco bhavedbhūmau svamāṃsānyeva khādati ||
yathāvibhūti dātavyaṃ tasmādannaṃ dvijātaye
||37||स पिशाचो भवेद्भूमौ स्वमांसान्येव खादति ॥
यथाविभूति दातव्यं तस्मादन्नं द्विजातये
annado mātṛpitrādīnvismārayati bhūmipa ||
tasmādannaṃ praśaṃsaṃti lokāstrailokyavartinaḥ
||38||अन्नदो मातृपित्रादीन्विस्मारयति भूमिप ॥
तस्मादन्नं प्रशंसंति लोकास्त्रैलोक्यवर्तिनः
mātaraḥ pitaraścāpi kevalaṃ janmahetavaḥ ||
annadaṃ pitaraṃ loke vadanti ca manīṣiṇaḥ
||39||मातरः पितरश्चापि केवलं जन्महेतवः ॥
अन्नदं पितरं लोके वदन्ति च मनीषिणः
annade sarvatīrthāni annade sarvadevatāḥ ||
annade sarvadharmāśca tiṣṭhaṃtyaridharājaya
||40||अन्नदे सर्वतीर्थानि अन्नदे सर्वदेवताः ॥
अन्नदे सर्वधर्माश्च तिष्ठंत्यरिधराजय
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmbarīṣasaṃvāde dānanirūpaṇaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||