शुनीमोक्षप्राप्तिर्
श्रुतदेव उवाच
तिथिष्वेतासु पुण्यासु द्वादशी सितपक्षिणी ॥
वैशाखमासे राजेंद्र सर्वाघौघविनाशिनी
॥१॥किं दानैः किं तपोभिश्च किमुपोष्यैर्व्रतैश्च किम् ॥
किमिष्टैश्चैव पूर्तैश्च द्वादशी यैर्न सेविता
॥२॥गंगायामुपरागे तु यो दद्याद्गोसहस्रकम् ॥
तत्फलं समवाप्नोति प्रातः स्नात्वा हरेर्दिने
॥३॥यद्दत्तं चाऽर्हते चाऽन्नं द्वादश्यां च सिते शुभे ॥
सिक्थेसिक्थे भवेत्तस्य कोटिब्राह्मणभोजनम्
॥४॥यो दद्यात्तिलपात्रं तु द्वादश्यां मधुसंयुतम् ॥
निर्धूताऽखिलबंधस्तु विष्णुलोके महीयते
॥५॥एकादश्यां सिते पक्षे कुर्य्याज्जागरणं हरेः ॥
स जीवन्नेव मुक्तः स्यात्तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः
॥६॥कोटींदुसूर्यग्रहणे तीर्थान्युत्प्लाव्य यत्फलम् ॥
तत्फलं समवाप्नोति प्रातः स्नात्वा हरेर्दिने
॥७॥तुलस्याः कोमलैः पत्रैर्द्वादश्यां विष्णुमर्चयेत् ॥
समस्तकुलमुद्धृत्य विष्णुलोकाऽधिपो भवेत्
॥८॥( क्षेपकः-तुलसीपत्रपुष्पैश्च वैशाखेऽश्वत्थपूजनम् ॥
पुष्पाद्यभावे धान्यैर्वा पूजयेन्मधुसूदनम्
॥१॥) यमं पितॄन्गुरून्देवान्विष्णुमुद्दिश्य मानवः ॥
माधवे शुक्लद्वादश्यां सोदकुंभं सदक्षिणम्
॥९॥दध्यन्नं चैव यो दद्यात्तस्य पुण्यफलं शृणु ॥
प्रयागे प्रत्यहं चैव कुर्याद्यः कोटिभोजनम्
॥१०॥यावत्संवत्सरं पुण्यं षड्रसान्नैर्मनोरमैः ॥
तत्फलं समवाप्नोति मधुशासनशासनात्
॥११॥शालिग्रामशिलादानं यः कुर्याद्द्वादशीदिने ॥
वैशाखे शुक्लपक्षे तु सर्वपापैः प्रमुच्यते
॥१२॥द्वादश्यां पयसा यस्तु स्नापयेन्मधुसूदनम् ॥
राजसूयाऽश्वमेधाभ्यां यत्फलं परिजायते
॥१३॥त्रयोदश्यां यजेद्विष्णुं पयोदधिविमिश्रितैः ॥
शर्करामधुभिर्द्रव्यैर्मधुसूदनप्रीतये
॥१४॥तत्फलं समवाप्नोति गंगायां नाऽत्र संशयः ॥
पंचामृतैश्च यो विष्णुं भक्त्या संस्नापयेद्विभुम्
॥१५॥स सर्वकुलमुद्धृत्य विष्णुलोके महीयते ॥
यो दद्यात्पानकं ह्यस्यां सायाह्ने प्रीतये हरेः
॥१६॥जीर्णपापं जहात्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः ॥
सायाह्ने चैव यो दद्यादुर्वारुकरसायनम्
॥१७॥भवेन्मुक्तः कर्मबंधादुर्वारुकरसायनात् ॥
इक्षुदण्डं चूतफलं दद्याद्द्राक्षाफलानि च
॥१८॥न विच्छित्तिः संततेः स्यात्तस्य वै शतपूरुषम् ॥
यो दद्याद्गंधलेपं तु सायाह्ने द्वादशीदिने
॥१९॥बाह्योपघातैः सकलैर्मुच्यते नाऽत्र संशयः ॥
यत्किंचित्कुरुते पुण्यं द्वादश्यां राजसत्तम
॥२०॥माधवे तु सिते पक्षे तदक्षय्यफलं भवेत् ॥
प्रख्यातिमस्या वक्ष्यामि येन जातेति भूमिप
॥२१॥सर्वेषां सर्वपापघ्नीं सर्वमंगलदायिनीम् ॥
पुरा काश्मीरदेशे तु द्विजो देवव्रताऽऽह्वयः
॥२२॥तस्याऽऽसीन्मालिनी नाम तनया चारुरूपिणी ॥
ददौ तां सत्यशीलाय विप्रवर्याय धीमते
॥२३॥तामुद्वाह्य ययौ धीमान्स्वदेशं यवनाऽऽह्वयम् ॥
रूपयौवनसंपन्ना तस्य नैव प्रियाऽभवत्
॥२४॥सदा विद्वेषसंयुक्तस्तस्यां तिष्ठति निष्ठुरः ॥
नाऽन्यस्य कस्यचिद्द्वेष्टि तां विना नृपते पतिः
॥२५॥तस्मिन्सा क्रोधसंयुक्ता वशीकरणलंपटा ॥
अपृच्छत्प्रमदा राजन्यास्त्यक्ताः पतिभिः पुरा
॥२६॥ताभिरुक्ता तु सा भूप वश्यो भर्त्ता भविष्यति ॥
अस्माकं प्रत्ययो जातो भर्तृत्यागावमानिनाम्
॥२७॥प्रयुज्य भेषजं वश्यं नीता हि पतयः पुरा ॥
योगिनीं त्वं तु गच्छाऽद्य दास्यते भेषजं शुभम्
॥२८॥न विकल्पस्त्वया कार्यो भविता दासवत्पतिः ॥
योगिनीमंदिरे गत्वा तासां वाक्येन भूपते
॥२९॥प्रसादमतुलं तस्या लेभे दुश्चारिणी सती ॥
शतस्तंभसमायुक्तां कुटीं भेजे त्वरान्विता
॥३०॥सुविस्तृतां सुवर्चस्कां तथैवाऽयातयामिकाम् ॥
प्रावृता दीर्घवस्त्रेण सन्निधिं तेन योगिनी
॥३१॥दीर्घाभिश्च सटाभिस्तु प्रावृता दीप्तिसंयुता ॥
परिचारसमोपेता वीक्षमाणा शनैःशनैः
॥३२॥अक्षसूत्रकरा सा तु जपंती प्रार्थिता तया ॥
ददौ वश्यकरं मंत्रं क्षोभकं प्रत्ययात्मकम्
॥३३॥ततः सा प्रणता भूत्वा दद्याद्द्रव्यांऽगुलीयकम् ॥
वज्रमाणिक्यसंयुक्तमतिरक्तप्रभान्वितम्
॥३४॥मृदुकांचनसंयुक्तं भानुरश्मिसमद्युति ॥
ततो दृष्ट्वा तु संतुष्टा पादस्थं चांगुलीयकम्
॥३५॥हृदयं च तया ज्ञातं तत्पतेरवमानजम् ॥
तदोक्ता हि तया भूप तापस्याहितयुक्तया
॥३६॥चूर्णो रक्षान्वितो ह्येष सर्वभूतवशंकरः ॥
चूर्णं भर्तरि संयुज्य रक्षां ग्रीवाश्रयां कुरु
॥३७॥भविष्यति पतिर्वश्यो नाऽन्यां यास्यति सुन्दरीम् ॥
नाऽप्रियं वदति क्वाऽपि दुश्चारिण्यास्तवाऽपि च
॥३८॥चूर्णरक्षां गृहीत्वा सा प्राप भर्तृगृहं पुनः ॥
प्रदोषे पयसा युक्तश्चूर्णो भर्तरि योजितः
॥३९॥ग्रीवायां हि कृता रक्षा न विचारः कृतस्तया ॥
तदा स पीतचूर्णस्तु भर्त्ता नृपवरोत्तम
॥४०॥तच्चूर्णात्क्षयरोगोऽभूत्पतिः क्षीणो दिनेदिने ॥
गुह्ये तु कृमयो जाता घोरा दुष्टव्रणोद्भवाः
॥४१॥दिनैः कतिपयै राजन्पत्युर्नैव व्यवस्थितिः ॥
उवास स्वेच्छया साऽपि पुंश्चली दुष्टचारिणी
॥४२॥हततेजास्ततो भर्ता तामुवाचाऽऽकुलेन्द्रियः ॥
क्रन्दमानो दिवारात्रौ दासोऽस्मि तव शोभने
॥४३॥त्राहि मां शरणं प्राप्तं नेच्छेऽहमपरां स्त्रियम् ॥
तत्तस्य विदितं ज्ञात्वा भीता सा मेदिनीपते
॥४४॥अलंकारकृते पत्युर्जीवनेच्छुर्न वै हिता ॥
योगिनीं च ययौ शीघ्रं तस्यै सर्वं न्यवेदयत्
॥४५॥तया च भेषजं दत्तं द्वितीयं दाहशांतये ॥
दत्ते च भेषजे तस्मिन्स्वस्थोऽभूत्तत्क्षणात्पतिः
॥४६॥तिष्ठत्युपपतिर्गेहे गृहकृत्याऽपदेशतः ॥
सर्ववर्णसमुद्भूता जारास्तिष्ठंति वै गृहे
॥४७॥न किंचिद्वचने शक्तिर्भर्तुर्जाता कथंचन ॥
ततस्तेनैव दोषेण सर्वांगेषु च जज्ञिरे
॥४८॥कृमयश्चास्थिभेत्तारः कालांतकयमोपमाः ॥
तैर्नासाजिह्वयोश्चाऽऽसीच्छेदः कर्णद्वयस्य च
॥४९॥स्तनयोश्चांगुलीनां च पंगुत्वं चाऽपि चाऽऽगतम् ॥
तेन पंचत्वमापन्ना गता नरकयातनाः
॥५०॥ताम्रभांडे च सा दग्धाऽयुतानि दश पंच च ॥
श्वानयोनिषु संजाता शतवारं पुनःपुनः
॥५१॥छिन्ननासा छिन्नकर्णा कृमिमूर्द्धा निरंतरम् ॥
छिन्नपुच्छा भग्नपादा ताडिता च गृहेगृहे
॥५२॥पश्चात्सौवीरदेशेषु पद्मबन्धोर्द्विजस्य च ॥
दास्या गृहे शुनी जाता बहुदुःखसमाकुला
॥५३॥छिन्नकर्णा छिन्ननासा छिन्नपुच्छांघ्रिरातुरा ॥
कृमिपूर्णशिरा नित्यं कृमियोनिश्च तिष्ठति
॥५४॥एवं त्रिंशद्गता वर्षा अस्मिञ्जन्मनि भूमिप ॥
दैवात्कर्मविपाकेन वैशाखे मेषगे रवौ
॥५५॥शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां पद्मबंधोस्तनूद्भवः ॥
नद्यां स्नात्वा शुचिर्भूत्वा सार्द्रवस्त्रो गृहं ययौ
॥५६॥तुलसीवेदिकां प्राप्य पादाववनिजे निजौ ॥
वेदिकायामधो देशे सा शुनी स्वापमागता
॥५७॥प्राक्सूर्योदयवेलायां पादोदकपरिप्लुता ॥
सद्यो ध्वस्ताऽशुभा जाता जातिस्मृतिरभूत्क्षणात्
॥५८॥स्मृत्वा कर्म कृतं पूर्वं सा शुनी तापसं सदा ॥
चुक्रोश करुणा दीना मुने त्राहीति वै पुनः
॥५९॥स्वकर्म च मुनींद्राय स्मृत्वाचख्यौ भयाऽऽकुला ॥
भर्तुर्विषप्रयोगं तु स्वस्य दुश्चरितं तथा
॥६०॥याऽन्यापि युवती ब्रह्मन्भर्तुर्वश्यं समाचरेत् ॥
वृथाधर्मा दुराचारा पच्यते ताम्रभाजने
॥६१॥भर्ता नाथो गुरुर्भर्ता भर्ता दैवतमुत्तमम् ॥
विक्रियां कृत्य साध्वी सा कथं सुखमवाप्नुयात्
॥६२॥तिर्यग्योनिशतं याति कृमिकोटिशतानि च ॥
तस्माद्भूसुर कर्तव्यं स्त्रीभिर्भर्तुर्वचः सदा
॥६३॥साऽहं पश्ये पुनर्योनिं कुत्सितां यातनान्विताम् ॥
यदि नोद्धरसे ब्रह्मन्नद्य त्वद्दृष्टिसंमुखाम्
॥६४॥तस्मादुद्धर मां ब्रह्मन्दुष्कृतां पापचारिणीम् ॥
सुकृतस्य प्रदानेन वैशाखे शुक्लपक्षके
॥६५॥या कृता तु त्वया ब्रह्मन्द्वादशी पुण्यवर्द्धिनी ॥
तस्यां त्वया कृतं पुण्यं स्नानदानान्नभोजनैः
॥६६॥दुश्चारिण्या अपि ब्रह्मंस्तेन मुक्तिर्भविष्यति ॥
यस्यां तु भूसुरः स्नातः स्वगृहे मनुजः किल
॥६७॥सर्वतीर्थफलावाप्तिं लभते नाऽत्र संशयः ॥
तप्तं दत्तं हुतं यत्र कृतं देवार्चनादि यत्
॥६८॥तदक्षय्यफलं ज्ञेयं यत्कृतं द्वादशीदिने ॥
एवंविधफलं यत्स्यात्तद्देहि सकलं मम
॥६९॥द्वादश्यामुपवासेन त्रयोदश्यां तु पारणात् ॥
यत्फलं स्यात्तदप्यद्धा तेन मुक्तिर्भविष्यति
॥७०॥दयां कुरु महाभाग दीनायां दीनवत्सल ॥
दीननाथो जगन्नाथो युष्मन्नाथो जनार्दनः
॥७१॥तदीयास्तादृशा एव यथा राजा तथा प्रजाः ॥
वैवस्वतपदध्वंसिन्परित्राहि सुदुःखिताम्
॥७२॥त्वद्वारवासिनीं दीनां शुनीं मां दीनवत्सल ॥
ब्रह्महत्यासहस्रं वा गोहत्यानां सहस्रकम्
॥७३॥अगम्यानां च कोटीश्च दहत्येव शुभा तिथिः ॥
तस्यां कृतं महापुण्यं मह्यं दत्त्वा महामुने
॥७४॥मामुद्धर समुद्विग्नां दीनां नाथ समुद्धर ॥
अन्ते तुभ्यं द्विजेद्राय नमउक्तिं वदाम्यहम्
॥७५॥इति तस्या वचः श्रुत्वा शुनीमाह मुनेः सुतः ॥
स्वकृतं जंतवोश्नंति सुखदुःखात्मकं शुनि
॥७६॥तस्मात्किमु त्वया कार्यं क्षुद्रया पापशीलया ॥
यया भर्ता वशं नीतो रक्षाचूर्णादिभिर्द्विजः
॥७७॥साधुभ्यो यत्कृतं पापं स्वस्य दुःखकरं भवेत् ॥
साधुभ्यो यत्कृत पुण्यं स्वस्य दुःखहरं भवेत्
॥७८॥उभयं भ्रंशतामेति पापेभ्यो यत्कृतं भवेत् ॥
शर्करामिश्रितं क्षीरं काद्रवेयनिवेदितम्
॥७९॥विषवृद्धिकरं दृष्टमेवं पापकरं भवेत ॥
वदत्येवं मुनिसुते शुनी दुःखैकरूपिणी
॥८०॥पुनश्चुकोशोर्ध्वस्वरं तत्पित्रे बहुभाषिणी ॥
पद्मबन्धो परित्राहि शुनी तद्द्वारवासिनीम्
॥८१॥त्वदुच्छिष्टाशिनी नित्यं त्वं पाहीति पुनःपुनः ॥
स्त्रपोष्या ये हि वर्तंते गृहस्थस्य महात्मनः
॥८२॥तेषामुद्धरणं कार्यमिति वेदविदां मतम् ॥
चण्डाला वायसाश्चैव सारमेयाश्च नित्यशः
॥८३॥गृहस्थानां दयापात्रं प्रत्यहं बलिभोजिनः ॥
अशक्तं नोद्धरेत्पोष्यं रोगाद्युपहतं यदि
॥८४॥सोऽधः पतेन्न संदेह इति वेदविदां मतम्
॥८५॥कर्तारमेकं जगतां हि कर्ता कृत्वात्मना पाति समस्तजंतून् ॥
दारादिरूपव्यपदेशतो हरिस्तस्मात्तदाज्ञा खलु पोष्यरक्षा
॥८६॥स्वपोष्यरक्षां परिहृत्य जंतुर्देवेन क्लृप्त्या यदि वर्ततेऽन्यधीः ॥
स देवद्रोग्धा सकलस्य हंता कीनाशलोकाननु संप्रयाति
॥८७॥कर्तव्यत्वाद्दयालुत्वादेतामुद्धर दुर्मतिम् ॥
इति तस्या वचः श्रुत्वा दुःखार्ताया गृहे सुतः ॥
निश्चक्राम गृहात्तूर्णं पद्मबंधुर्दयानिधिः
॥८८॥किमेतदिति तां प्राह पुत्रः सर्वं न्यवेदयत् ॥
स तु पुत्रवचः श्रुत्वा तमेवं प्राह विस्मितः
॥८९॥पद्मबन्धुरुवाच
ममात्मज कथं वाक्यमीदृशं व्याहृतं त्वया ॥
न साधूनामिदं वाक्यं भवतीह वरानन
॥९०॥आत्मसौख्यकराः पापा भवंति परिभाविता ॥
पश्य पुत्र जनाः सर्वे परोपकरणाय वै
॥९१॥शशी सूर्योऽथ पवनो रजनी हुतभुग्जलम् ॥
चंदनं पादपाः संतः परोपकरणे स्थिताः
॥९२॥अस्थिदानं कृतं पुत्र कृपया हि दधीचिना ॥
देवानामुपकाराय ज्ञात्वा दैत्यान्महाबलान्
॥९३॥कपोताऽर्थे स्वमांसानि शिबिना भूभुजा पुरा ॥
प्रदत्तानि महाभाग श्येनाय क्षुधितानि वै
॥९४॥जीमूतवाहनो राजा पुराऽऽसीत्क्षितिमंडले ॥
तेनाऽपि जीवितं दत्तं गरुडाय महात्मने
॥९५॥तस्माद्दयालुना भाव्यं भूसुरेण विपश्चिता ॥
शुद्धे वर्षति देवस्तु किमशुद्धे न वर्षति
॥९६॥किन्न दीपयते चन्द्रश्चंडालानां गृहे सदा ॥
तस्मादहं शुनीमेतां याचंतीं च पुनः पुनः
॥९७॥उद्धरिष्ये निजैः पुण्यैः पंकमग्नां च गां यथा ॥
इति पुत्रं निराकृत्य प्रतिजज्ञे महामतिः
॥९८॥दत्तं दत्तं महापुण्यं द्वादशीदिनसंभवम् ॥
शुनि गच्छ हरेर्धाम निर्धूताऽखिलकल्मषा
॥९९॥तद्वाक्यात्सहसा भूप दिव्याऽऽभरणभूषिता ॥
विमुच्य देहं जीर्णं तु दिव्यरूपधरा शुभा
॥१००॥शताऽऽदित्यप्रभा जाता सावित्रीप्रतिमा यथा ॥
जगामाऽऽमंत्र्य तं विप्रं द्योतयन्ती दिशो दश
॥१॥भुक्त्वा दिवि महाभोगान्पश्चाजाता महीतले ॥
नरनारायणाद्देवादुर्वशीनाम नामतः
॥२॥वैशाखशुद्धद्वादश्याः प्रभावेण वरांगना ॥
देवानां च प्रिया जाता अप्सरस्त्वं च सा ययौ
॥३॥यद्योगिगम्यं हुतभुक्प्रकाशं वरं वरेण्यं परमार्थरूपम् ॥
यत्प्राप्य सन्तोऽपि हि यांति मोहं तत्प्राप रूपं च शुनी हि देवी
॥४॥पश्चात्स पद्मबंधुर्हि तां तिथिं पुण्यवर्द्धिनीम् ॥
लोवेटीं ख्यापयामास मधुद्विट्प्राणवल्लभाम्
॥५॥कोटींदुसूर्यग्रहणाधिका सा समस्तरूपाधिकपुण्यरूपा ॥
यज्ञैः समस्तैरतिरिच्यमाना द्विजेन ख्याता भुवनत्रये च
॥१०६॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे वैशाखमासमाहात्म्ये नारदाम्बरीषसंवादे शुनीमोक्षप्राप्तिर्नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥