अध्ययनम्
२३ गोतमो राहूगणः। सोमः। त्रिष्टुप्, ५-१६ गायत्री, १७ उष्णिक्।
त्वं सो॑म॒ प्र चि॑कितो मनी॒षा त्वं रजि॑ष्ठ॒मनु॑ नेषि॒ पन्था॑म् ।
तव॒ प्रणी॑ती पि॒तरो॑ न इन्दो दे॒वेषु॒ रत्न॑मभजन्त॒ धीरा॑: ॥1.91.1॥
tvaṃ so̍ma̱ pra ci̍kito manī̱ṣā tvaṃ raji̍ṣṭha̱manu̍ neṣi̱ panthā̍m |
tava̱ praṇī̍tī pi̱taro̍ na indo de̱veṣu̱ ratna̍mabhajanta̱ dhīrā̍:
त्वं सो॑म॒ क्रतु॑भिः सु॒क्रतु॑र्भू॒स्त्वं दक्षै॑: सु॒दक्षो॑ वि॒श्ववे॑दाः ।
त्वं वृषा॑ वृष॒त्वेभि॑र्महि॒त्वा द्यु॒म्नेभि॑र्द्यु॒म्न्य॑भवो नृ॒चक्षा॑: ॥1.91.2॥
tvaṃ so̍ma̱ kratu̍bhiḥ su̱kratu̍rbhū̱stvaṃ dakṣai̍: su̱dakṣo̍ vi̱śvave̍dāḥ |
tvaṃ vṛṣā̍ vṛṣa̱tvebhi̍rmahi̱tvā dyu̱mnebhi̍rdyu̱mnya̍bhavo nṛ̱cakṣā̍:
राज्ञो॒ नु ते॒ वरु॑णस्य व्र॒तानि॑ बृ॒हद् ग॑भी॒रं तव॑ सोम॒ धाम॑ ।
शुचि॒ष्ट्वम॑सि प्रि॒यो न मि॒त्रो द॒क्षाय्यो॑ अर्य॒मेवा॑सि सोम ॥1.91.3॥
rājño̱ nu te̱ varu̍ṇasya vra̱tāni̍ bṛ̱had ga̍bhī̱raṃ tava̍ soma̱ dhāma̍ |
śuci̱ṣṭvama̍si pri̱yo na mi̱tro da̱kṣāyyo̍ arya̱mevā̍si soma
या ते॒ धामा॑नि दि॒वि या पृ॑थि॒व्यां या पर्व॑ते॒ष्वोष॑धीष्व॒प्सु ।
तेभि॑र्नो॒ विश्वै॑: सु॒मना॒ अहे॑ळ॒न् राज॑न्त्सोम॒ प्रति॑ ह॒व्या गृ॑भाय ॥1.91.4॥
yā te̱ dhāmā̍ni di̱vi yā pṛ̍thi̱vyāṃ yā parva̍te̱ṣvoṣa̍dhīṣva̱psu |
tebhi̍rno̱ viśvai̍: su̱manā̱ ahe̍l̤a̱n rāja̍ntsoma̱ prati̍ ha̱vyā gṛ̍bhāya
त्वं सो॑मासि॒ सत्प॑ति॒स्त्वं राजो॒त वृ॑त्र॒हा । त्वं भ॒द्रो अ॑सि॒ क्रतु॑: ॥1.91.5॥
tvaṃ so̍māsi̱ satpa̍ti̱stvaṃ rājo̱ta vṛ̍tra̱hā | tvaṃ bha̱dro a̍si̱ kratu̍:
त्वं च॑ सोम नो॒ वशो॑ जी॒वातुं॒ न म॑रामहे । प्रि॒यस्तो॑त्रो॒ वन॒स्पति॑: ॥1.91.6॥
tvaṃ ca̍ soma no̱ vaśo̍ jī̱vātu̱ṃ na ma̍rāmahe | pri̱yasto̍tro̱ vana̱spati̍:
त्वं सो॑म म॒हे भगं॒ त्वं यून॑ ऋताय॒ते । दक्षं॑ दधासि जी॒वसे॑ ॥1.91.7॥
tvaṃ so̍ma ma̱he bhaga̱ṃ tvaṃ yūna̍ ṛtāya̱te | dakṣa̍ṃ dadhāsi jī̱vase̍
त्वं न॑: सोम वि॒श्वतो॒ रक्षा॑ राजन्नघाय॒तः । न रि॑ष्ये॒त् त्वाव॑त॒: सखा॑ ॥1.91.8॥
tvaṃ na̍: soma vi̱śvato̱ rakṣā̍ rājannaghāya̱taḥ | na ri̍ṣye̱t tvāva̍ta̱: sakhā̍
सोम॒ यास्ते॑ मयो॒भुव॑ ऊ॒तय॒: सन्ति॑ दा॒शुषे॑ । ताभि॑र्नोऽवि॒ता भ॑व ॥1.91.9॥
soma̱ yāste̍ mayo̱bhuva̍ ū̱taya̱: santi̍ dā̱śuṣe̍ | tābhi̍rno'vi̱tā bha̍va
इ॒मं य॒ज्ञमि॒दं वचो॑ जुजुषा॒ण उ॒पाग॑हि । सोम॒ त्वं नो॑ वृ॒धे भ॑व ॥1.91.10॥
i̱maṃ ya̱jñami̱daṃ vaco̍ jujuṣā̱ṇa u̱pāga̍hi | soma̱ tvaṃ no̍ vṛ̱dhe bha̍va
सोम॑ गी॒र्भिष्ट्वा॑ व॒यं व॒र्धया॑मो वचो॒विद॑: । सु॒मृ॒ळी॒को न॒ आ वि॑श ॥1.91.11॥
soma̍ gī̱rbhiṣṭvā̍ va̱yaṃ va̱rdhayā̍mo vaco̱vida̍: | su̱mṛ̱l̤ī̱ko na̱ ā vi̍śa
ग॒य॒स्फानो॑ अमीव॒हा व॑सु॒वित् पु॑ष्टि॒वर्ध॑नः । सु॒मि॒त्रः सो॑म नो भव ॥1.91.12॥
ga̱ya̱sphāno̍ amīva̱hā va̍su̱vit pu̍ṣṭi̱vardha̍naḥ | su̱mi̱traḥ so̍ma no bhava
सोम॑ रार॒न्धि नो॑ हृ॒दि गावो॒ न यव॑से॒ष्वा । मर्य॑ इव॒ स्व ओ॒क्ये॑ ॥1.91.13॥
soma̍ rāra̱ndhi no̍ hṛ̱di gāvo̱ na yava̍se̱ṣvā | marya̍ iva̱ sva o̱kye̍
यः सो॑म स॒ख्ये तव॑ रा॒रण॑द् देव॒ मर्त्य॑: । तं दक्ष॑: सचते क॒विः ॥1.91.14॥
yaḥ so̍ma sa̱khye tava̍ rā̱raṇa̍d deva̱ martya̍: | taṃ dakṣa̍: sacate ka̱viḥ
उ॒रु॒ष्या णो॑ अ॒भिश॑स्ते॒: सोम॒ नि पा॒ह्यंह॑सः । सखा॑ सु॒शेव॑ एधि नः ॥1.91.15॥
u̱ru̱ṣyā ṇo̍ a̱bhiśa̍ste̱: soma̱ ni pā̱hyaṃha̍saḥ | sakhā̍ su̱śeva̍ edhi naḥ
आ प्या॑यस्व॒ समे॑तु ते वि॒श्वत॑: सोम॒ वृष्ण्य॑म् । भवा॒ वाज॑स्य संग॒थे ॥1.91.16॥
ā pyā̍yasva̱ same̍tu te vi̱śvata̍: soma̱ vṛṣṇya̍m | bhavā̱ vāja̍sya saṃga̱the
आ प्या॑यस्व मदिन्तम॒ सोम॒ विश्वे॑भिरं॒शुभि॑: । भवा॑ नः सु॒श्रव॑स्तम॒: सखा॑ वृ॒धे ॥1.91.17॥
ā pyā̍yasva madintama̱ soma̱ viśve̍bhira̱ṃśubhi̍: | bhavā̍ naḥ su̱śrava̍stama̱: sakhā̍ vṛ̱dhe
सं ते॒ पयां॑सि॒ समु॑ यन्तु॒ वाजा॒: सं वृष्ण्या॑न्यभिमाति॒षाह॑: ।
आ॒प्याय॑मानो अ॒मृता॑य सोम दि॒वि श्रवां॑स्युत्त॒मानि॑ धिष्व ॥1.91.18॥
saṃ te̱ payā̍ṃsi̱ samu̍ yantu̱ vājā̱: saṃ vṛṣṇyā̍nyabhimāti̱ṣāha̍: |
ā̱pyāya̍māno a̱mṛtā̍ya soma di̱vi śravā̍ṃsyutta̱māni̍ dhiṣva
या ते॒ धामा॑नि ह॒विषा॒ यज॑न्ति॒ ता ते॒ विश्वा॑ परि॒भूर॑स्तु य॒ज्ञम् ।
ग॒य॒स्फान॑: प्र॒तर॑णः सु॒वीरो ऽवी॑रहा॒ प्र च॑रा सोम॒ दुर्या॑न् ॥1.91.19॥
yā te̱ dhāmā̍ni ha̱viṣā̱ yaja̍nti̱ tā te̱ viśvā̍ pari̱bhūra̍stu ya̱jñam |
ga̱ya̱sphāna̍: pra̱tara̍ṇaḥ su̱vīro 'vī̍rahā̱ pra ca̍rā soma̱ duryā̍n
सोमो॑ धे॒नुं सोमो॒ अर्व॑न्तमा॒शुं सोमो॑ वी॒रं क॑र्म॒ण्यं॑ ददाति ।
सा॒द॒न्यं॑ विद॒थ्यं॑ स॒भेयं॑ पितृ॒श्रव॑णं॒ यो ददा॑शदस्मै ॥1.91.20॥
somo̍ dhe̱nuṃ somo̱ arva̍ntamā̱śuṃ somo̍ vī̱raṃ ka̍rma̱ṇya̍ṃ dadāti |
sā̱da̱nya̍ṃ vida̱thya̍ṃ sa̱bheya̍ṃ pitṛ̱śrava̍ṇa̱ṃ yo dadā̍śadasmai
अषा॑ह्लं यु॒त्सु पृत॑नासु॒ पप्रिं॑ स्व॒र्षाम॒प्सां वृ॒जन॑स्य गो॒पाम् ।
भ॒रे॒षु॒जां सु॑क्षि॒तिं सु॒श्रव॑सं॒ जय॑न्तं॒ त्वामनु॑ मदेम सोम ॥1.91.21॥
aṣā̍hlaṃ yu̱tsu pṛta̍nāsu̱ papri̍ṃ sva̱rṣāma̱psāṃ vṛ̱jana̍sya go̱pām |
bha̱re̱ṣu̱jāṃ su̍kṣi̱tiṃ su̱śrava̍sa̱ṃ jaya̍nta̱ṃ tvāmanu̍ madema soma
त्वमि॒मा ओष॑धीः सोम॒ विश्वा॒स्त्वम॒पो अ॑जनय॒स्त्वं गाः ।
त्वमा त॑तन्थो॒र्व १ न्तरि॑क्षं॒ त्वं ज्योति॑षा॒ वि तमो॑ ववर्थ ॥1.91.22॥
tvami̱mā oṣa̍dhīḥ soma̱ viśvā̱stvama̱po a̍janaya̱stvaṃ gāḥ |
tvamā ta̍tantho̱rva 1 ntari̍kṣa̱ṃ tvaṃ jyoti̍ṣā̱ vi tamo̍ vavartha
दे॒वेन॑ नो॒ मन॑सा देव सोम रा॒यो भा॒गं स॑हसावन्न॒भि यु॑ध्य ।
मा त्वा त॑न॒दीशि॑षे वी॒र्य॑स्यो॒भये॑भ्य॒: प्र चि॑कित्सा॒ गवि॑ष्टौ ॥1.91.23॥
de̱vena̍ no̱ mana̍sā deva soma rā̱yo bhā̱gaṃ sa̍hasāvanna̱bhi yu̍dhya |
mā tvā ta̍na̱dīśi̍ṣe vī̱rya̍syo̱bhaye̍bhya̱: pra ci̍kitsā̱ gavi̍ṣṭau