अध्ययनम्
१३ दीर्घतमा औचथ्यः। अग्निः। जगती, १२-१३ त्रिष्टुप्।
बळि॒त्था तद् वपु॑षे धायि दर्श॒तं दे॒वस्य॒ भर्ग॒: सह॑सो॒ यतो॒ जनि॑ ।
यदी॒मुप॒ ह्वर॑ते॒ साध॑ते म॒तिर्ऋ॒तस्य॒ धेना॑ अनयन्त स॒स्रुत॑: ॥1.141.1॥
bal̤i̱tthā tad vapu̍ṣe dhāyi darśa̱taṃ de̱vasya̱ bharga̱: saha̍so̱ yato̱ jani̍ |
yadī̱mupa̱ hvara̍te̱ sādha̍te ma̱tirṛ̱tasya̱ dhenā̍ anayanta sa̱sruta̍:
पृ॒क्षो वपु॑: पितु॒मान् नित्य॒ आ श॑ये द्वि॒तीय॒मा स॒प्तशि॑वासु मा॒तृषु॑ ।
तृ॒तीय॑मस्य वृष॒भस्य॑ दो॒हसे॒ दश॑प्रमतिं जनयन्त॒ योष॑णः ॥1.141.2॥
pṛ̱kṣo vapu̍: pitu̱mān nitya̱ ā śa̍ye dvi̱tīya̱mā sa̱ptaśi̍vāsu mā̱tṛṣu̍ |
tṛ̱tīya̍masya vṛṣa̱bhasya̍ do̱hase̱ daśa̍pramatiṃ janayanta̱ yoṣa̍ṇaḥ
निर्यदीं॑ बु॒ध्नान्म॑हि॒षस्य॒ वर्प॑स ईशा॒नास॒: शव॑सा॒ क्रन्त॑ सू॒रय॑: ।
यदी॒मनु॑ प्र॒दिवो॒ मध्व॑ आध॒वे गुहा॒ सन्तं॑ मात॒रिश्वा॑ मथा॒यति॑ ॥1.141.3॥
niryadī̍ṃ bu̱dhnānma̍hi̱ṣasya̱ varpa̍sa īśā̱nāsa̱: śava̍sā̱ kranta̍ sū̱raya̍: |
yadī̱manu̍ pra̱divo̱ madhva̍ ādha̱ve guhā̱ santa̍ṃ māta̱riśvā̍ mathā̱yati̍
प्र यत् पि॒तुः प॑र॒मान्नी॒यते॒ पर्या पृ॒क्षुधो॑ वी॒रुधो॒ दंसु॑ रोहति ।
उ॒भा यद॑स्य ज॒नुषं॒ यदिन्व॑त॒ आदिद् यवि॑ष्ठो अभवद् घृ॒णा शुचि॑: ॥1.141.4॥
pra yat pi̱tuḥ pa̍ra̱mānnī̱yate̱ paryā pṛ̱kṣudho̍ vī̱rudho̱ daṃsu̍ rohati |
u̱bhā yada̍sya ja̱nuṣa̱ṃ yadinva̍ta̱ ādid yavi̍ṣṭho abhavad ghṛ̱ṇā śuci̍:
आदिन्मा॒तॄरावि॑श॒द् यास्वा शुचि॒रहिं॑स्यमान उर्वि॒या वि वा॑वृधे ।
अनु॒ यत् पूर्वा॒ अरु॑हत् सना॒जुवो॒ नि नव्य॑सी॒ष्वव॑रासु धावते ॥1.141.5॥
ādinmā̱tṝrāvi̍śa̱d yāsvā śuci̱rahi̍ṃsyamāna urvi̱yā vi vā̍vṛdhe |
anu̱ yat pūrvā̱ aru̍hat sanā̱juvo̱ ni navya̍sī̱ṣvava̍rāsu dhāvate
आदिद्धोता॑रं वृणते॒ दिवि॑ष्टिषु॒ भग॑मिव पपृचा॒नास॑ ऋञ्जते ।
दे॒वान् यत् क्रत्वा॑ म॒ज्मना॑ पुरुष्टु॒तो मर्तं॒ शंसं॑ वि॒श्वधा॒ वेति॒ धाय॑से ॥1.141.6॥
ādiddhotā̍raṃ vṛṇate̱ divi̍ṣṭiṣu̱ bhaga̍miva papṛcā̱nāsa̍ ṛñjate |
de̱vān yat kratvā̍ ma̱jmanā̍ puruṣṭu̱to marta̱ṃ śaṃsa̍ṃ vi̱śvadhā̱ veti̱ dhāya̍se
वि यदस्था॑द् यज॒तो वात॑चोदितो ह्वा॒रो न वक्वा॑ ज॒रणा॒ अना॑कृतः ।
तस्य॒ पत्म॑न् द॒क्षुष॑: कृ॒ष्णजं॑हस॒: शुचि॑जन्मनो॒ रज॒ आ व्य॑ध्वनः ॥1.141.7॥
vi yadasthā̍d yaja̱to vāta̍codito hvā̱ro na vakvā̍ ja̱raṇā̱ anā̍kṛtaḥ |
tasya̱ patma̍n da̱kṣuṣa̍: kṛ̱ṣṇaja̍ṃhasa̱: śuci̍janmano̱ raja̱ ā vya̍dhvanaḥ
रथो॒ न या॒तः शिक्व॑भिः कृ॒तो द्यामङ्गे॑भिररु॒षेभि॑रीयते ।
आद॑स्य॒ ते कृ॒ष्णासो॑ दक्षि सू॒रय॒: शूर॑स्येव त्वे॒षथा॑दीषते॒ वय॑: ॥1.141.8॥
ratho̱ na yā̱taḥ śikva̍bhiḥ kṛ̱to dyāmaṅge̍bhiraru̱ṣebhi̍rīyate |
āda̍sya̱ te kṛ̱ṣṇāso̍ dakṣi sū̱raya̱: śūra̍syeva tve̱ṣathā̍dīṣate̱ vaya̍:
त्वया॒ ह्य॑ग्ने॒ वरु॑णो धृ॒तव्र॑तो मि॒त्रः शा॑श॒द्रे अ॑र्य॒मा सु॒दान॑वः ।
यत् सी॒मनु॒ क्रतु॑ना वि॒श्वथा॑ वि॒भुर॒रान्न ने॒मिः प॑रि॒भूरजा॑यथाः ॥1.141.9॥
tvayā̱ hya̍gne̱ varu̍ṇo dhṛ̱tavra̍to mi̱traḥ śā̍śa̱dre a̍rya̱mā su̱dāna̍vaḥ |
yat sī̱manu̱ kratu̍nā vi̱śvathā̍ vi̱bhura̱rānna ne̱miḥ pa̍ri̱bhūrajā̍yathāḥ
त्वम॑ग्ने शशमा॒नाय॑ सुन्व॒ते रत्नं॑ यविष्ठ दे॒वता॑तिमिन्वसि ।
तं त्वा॒ नु नव्यं॑ सहसो युवन् व॒यं भगं॒ न का॒रे म॑हिरत्न धीमहि ॥1.141.10॥
tvama̍gne śaśamā̱nāya̍ sunva̱te ratna̍ṃ yaviṣṭha de̱vatā̍timinvasi |
taṃ tvā̱ nu navya̍ṃ sahaso yuvan va̱yaṃ bhaga̱ṃ na kā̱re ma̍hiratna dhīmahi
अ॒स्मे र॒यिं न स्वर्थं॒ दमू॑नसं॒ भगं॒ दक्षं॒ न प॑पृचासि धर्ण॒सिम् ।
र॒श्मीँरि॑व॒ यो यम॑ति॒ जन्म॑नी उ॒भे दे॒वानां॒ शंस॑मृ॒त आ च॑ सु॒क्रतु॑: ॥1.141.11॥
a̱sme ra̱yiṃ na svartha̱ṃ damū̍nasa̱ṃ bhaga̱ṃ dakṣa̱ṃ na pa̍pṛcāsi dharṇa̱sim |
ra̱śmīm̐ri̍va̱ yo yama̍ti̱ janma̍nī u̱bhe de̱vānā̱ṃ śaṃsa̍mṛ̱ta ā ca̍ su̱kratu̍:
उ॒त न॑: सु॒द्योत्मा॑ जी॒राश्वो॒ होता॑ म॒न्द्रः शृ॑णवच्च॒न्द्रर॑थः ।
स नो॑ नेष॒न्नेष॑तमै॒रमू॑रो॒ ऽग्निर्वा॒मं सु॑वि॒तं वस्यो॒ अच्छ॑ ॥1.141.12॥
u̱ta na̍: su̱dyotmā̍ jī̱rāśvo̱ hotā̍ ma̱ndraḥ śṛ̍ṇavacca̱ndrara̍thaḥ |
sa no̍ neṣa̱nneṣa̍tamai̱ramū̍ro̱ 'gnirvā̱maṃ su̍vi̱taṃ vasyo̱ accha̍
अस्ता॑व्य॒ग्निः शिमी॑वद्भिर॒र्कैः साम्रा॑ज्याय प्रत॒रं दधा॑नः ।
अ॒मी च॒ ये म॒घवा॑नो व॒यं च॒ मिहं॒ न सूरो॒ अति॒ निष्ट॑तन्युः ॥1.141.13॥
astā̍vya̱gniḥ śimī̍vadbhira̱rkaiḥ sāmrā̍jyāya prata̱raṃ dadhā̍naḥ |
a̱mī ca̱ ye ma̱ghavā̍no va̱yaṃ ca̱ miha̱ṃ na sūro̱ ati̱ niṣṭa̍tanyuḥ