अध्ययनम्
- अनुक्रमणिका
- तै॰ब्रा॰ २.४.१ · तै॰ब्रा॰ ३.२.७ · ऋ॰सं॰ १.८९.१ · तै॰सं॰ ५.७.८
- अन्यत्र ग्रन्थे
- मूलम्
- तैत्तिरीय-ऋग्वेदपाठः याजुषमन्त्ररत्नाकरानुसारेण। स्वरः गुरोः समीपे एव।
तै॰ब्रा॰ २.४.१
जुष्टो॒ दमू॑ना॒ अति॑थिर्दुरो॒णे।
इ॒मं नो॑ य॒ज्ञमुप॑ याहि वि॒द्वान्।
विश्वा॑ अग्नेऽभि॒युजो॑ वि॒हत्य॑।
श॒त्रू॒य॒तामा भ॑रा॒ भोज॑नानि।
अग्ने॒ शर्ध॑ मह॒ते सौभ॑गाय।
तव॑ द्यु॒म्नान्यु॑त्त॒मानि॑ सन्तु।
सञ्जा᳚स्प॒त्यꣳ सु॒यम॒मा कृ॑णुष्व।
श॒त्रू॒य॒ताम॒भि ति॑ष्ठा॒ महाꣳ॑सि।
अग्ने॒ यो नो॒ऽभितो॒ जनः॑।
वृको॒ वारो॒ जिघाꣳ॑सति॥१॥
ताꣴस्त्वं वृ॑त्रहं जहि।
वस्व॒स्मभ्य॒मा भ॑र।
अग्ने॒ यो नो॑ऽभि॒दास॑ति।
स॒मा॒नो यश्च॒ निष्ट्यः॑।
इ॒ध्मस्ये॑व प्र॒क्षाय॑तः।
मा तस्योच्छे॑षि॒ किञ्च॒न।
त्वमि॑न्द्राभि॒भूर॑सि।
दे॒वो विज्ञा॑तवीर्यः।
वृ॒त्र॒हा पु॑रु॒चेत॑नः।
अप॒ प्राच॑ इन्द्र॒ विश्वाꣳ॑ अ॒मित्रान्॑॥२॥
अपापा॑चो अभिभूते नुदस्व।
अपोदी॑चो॒ अप॑शूराध॒रा च॑ ऊ॒रौ।
यथा॒ तव॒ शर्म॒न्मदे॑म।
तमिन्द्रं॑ वाजयामसि।
म॒हे वृ॒त्राय॒ हन्त॑वे।
स वृषा॑ वृष॒भो भु॑वत्।
यु॒जे रथं॑ ग॒वेष॑ण॒ꣳ॒ हरि॑भ्याम्।
उप॒ ब्रह्मा॑णि जुजुषा॒णम॑स्थुः।
विबा॑धिष्टा॒स्य रोद॑सी महि॒त्वा।
इन्द्रो॑ वृ॒त्राण्य॑प्र॒तीज॑घ॒न्वान्॥३॥
ह॒व्य॒वाह॑मभिमाति॒षाहम्᳚।
र॒क्षो॒हणं॒ पृत॑नासु जि॒ष्णुम्।
ज्योति॑ष्मन्तं॒ दीद्य॑तं॒ पुर॑न्धिम्।
अ॒ग्निꣴ स्वि॑ष्ट॒कृत॒मा हु॑वेम।
स्वि॑ष्टमग्ने अ॒भि तत्पृ॑णाहि।
विश्वा॑ देव॒ पृत॑ना अ॒भि ष्य।
उ॒रुं नः॒ पन्थां᳚ प्रदि॒शन्विभा॑हि।
ज्योति॑ष्मद्धेह्य॒जरं॑ न॒ आयुः॑।
त्वाम॑ग्ने ह॒विष्म॑न्तः।
दे॒वं मर्ता॑स ईडते॥४॥
मन्ये᳚ त्वा जा॒तवे॑दसम्।
स ह॒व्या व॑क्ष्यानु॒षक्।
विश्वा॑नि नो दु॒र्गहा॑ जातवेदः।
सिन्धुं॒ न ना॒वा दु॑रि॒ताऽति॑ पर्षि।
अग्ने॑ अत्रि॒वन्मन॑सा गृणा॒नः।
अ॒स्माकं॑ बोध्यवि॒ता त॒नूना᳚म्।
पू॒षा गा अन्वे॑तु नः।
पू॒षा र॑क्ष॒त्वर्व॑तः।
पू॒षा वाजꣳ॑ सनोतु नः।
पू॒षेमा आशा॒ अनु॑वेद॒ सर्वाः᳚॥५॥
सो अ॒स्माꣳ अभ॑यतमेन नेषत्।
स्व॒स्ति॒दा अघृ॑णिः॒ सर्व॑वीरः।
अप्र॑युच्छन्पु॒र ए॑तु॒ प्रजा॒नन्।
त्वम॑ग्ने स॒प्रथा॑ असि।
जुष्टो॒ होता॒ वरे᳚ण्यः।
त्वया॑ य॒ज्ञं वित॑न्वते।
अ॒ग्नी रक्षाꣳ॑सि सेधति।
शु॒क्रशो॑चि॒रम॑र्त्यः।
शुचिः॑ पाव॒क ईड्यः॑।
अग्ने॒ रक्षा॑ णो॒ अꣳह॑सः॥६॥
प्रति॑ ष्म देव॒ रीष॑तः।
तपि॑ष्ठैर॒जरो॑ दह।
अग्ने॒ हꣳसि॒ न्य॑त्रिणम्᳚।
दीद्य॒न्मर्त्ये॒ष्वा।
स्वे क्षये॑ शुचिव्रत।
आ वा॑त वाहि भेष॒जम्।
वि वा॑त वाहि॒ यद्रपः॑।
त्वꣳ हि वि॒श्वभे॑षजः।
दे॒वानां᳚ दू॒त ईय॑से।
द्वावि॒मौ वातौ॑ वातः॥७॥
आ सिन्धो॒रा प॑रा॒वतः॑।
दक्षं॑ मे अ॒न्य आ॒वातु॑।
परा॒न्यो वा॑तु॒ यद्रपः॑।
यद॒दो वा॑त ते गृ॒हे।
अ॒मृत॑स्य नि॒धिर्हि॒तः।
ततो॑ नो देहि जी॒वसे᳚।
ततो॑ नो धेहि भेष॒जम्।
ततो॑ नो॒ मह॒ आव॑ह।
वात॒ आवा॑तु भेष॒जम्।
श॒म्भूर्म॑यो॒भूर्नो॑ हृ॒दे॥८॥
प्र ण॒ आयूꣳ॑षि तारिषत्।
त्वम॑ग्ने अ॒यासि॑।
अ॒या सन्मन॑सा हि॒तः।
अ॒या सन् ह॒व्यमू॑हिषे।
अ॒या नो॑ धेहि भेष॒जम्।
इ॒ष्टो अ॒ग्निराहु॑तः।
स्वाहा॑कृतः पिपर्तु नः।
स्व॒गा दे॒वेभ्य॑ इ॒दं नमः॑।
कामो॑ भू॒तस्य॒ भव्य॑स्य।
स॒म्राडेको॒ विरा॑जति॥९॥
स इ॒दं प्रति॑ पप्रथे।
ऋ॒तूनुथ्सृ॑जते व॒शी।
काम॒स्तदग्रे॒ सम॑वर्त॒ताधि॑।
मन॑सो॒ रेतः॑ प्रथ॒मं यदासी᳚त्।
स॒तो बन्धु॒मस॑ति॒ निर॑विन्दन्।
हृ॒दि प्र॒तीष्या॑ क॒वयो॑ मनी॒षा।
त्वया॑ मन्यो स॒रथ॑मारु॒जन्तः॑।
हर्ष॑माणासो धृष॒ता म॑रुत्वः।
ति॒ग्मेष॑व॒ आयु॑धा स॒ꣳ॒शिशा॑नाः।
उप॒ प्रय॑न्ति॒ नरो॑ अ॒ग्निरू॑पाः॥१०॥
म॒न्युर्भगो॑ म॒न्युरे॒वास॑ दे॒वः।
म॒न्युर्होता॒ वरु॑णो वि॒श्ववे॑दाः।
म॒न्युं विश॑ ईडते देव॒यन्तीः᳚।
पा॒हि नो॑ मन्यो॒ तप॑सा॒ श्रमे॑ण।
त्वम॑ग्ने व्रत॒भृच्छुचिः॑।
दे॒वाꣳ आसा॑दया इ॒ह।
अग्ने॑ ह॒व्याय॒ वोढ॑वे।
व्र॒तानुबिभ्र॑द्व्रत॒पा अदा᳚भ्यः।
यजा॑ नो दे॒वाꣳ अ॒जरः॑ सु॒वीरः॑।
दध॒द्रत्ना॑नि सुविदा॒नो अ॑ग्ने।
गो॒पा॒य नो॑ जी॒वसे॑ जातवेदः॥११॥ ॥TB 2.4.1॥
॥१॥तै॰ब्रा॰ ३.२.७
धृष्टि॑रसि॒ ब्रह्म॑ य॒च्छेत्या॑ह॒ धृत्यै᳚।
अपा᳚ग्ने॒ऽग्निमा॒मादं॑ जहि॒ निष्क्र॒व्यादꣳ॑ से॒धा दे॑व॒यजं॑ व॒हेत्या॑ह।
य ए॒वाऽऽमात्क्र॒व्यात्।
तम॑प॒हत्य॑।
मेध्ये॒ऽग्नौ क॒पाल॒मुप॑दधाति।
निर्द॑ग्ध॒ꣳ॒ रक्षो॒ निर्द॑ग्धा॒ अरा॑तय॒ इत्या॑ह।
रक्षाꣴ॑स्ये॒व निर्द॑हति।
अ॒ग्नि॒वत्युप॑दधाति।
अ॒स्मिन्ने॒व लो॒के ज्योति॑र्धत्ते।
अङ्गा॑र॒मधि॑ वर्तयति॥५०॥
अ॒न्तरि॑क्ष ए॒व ज्योति॑र्धत्ते।
आ॒दि॒त्यमे॒वामुष्मिँ॑ल्लो॒के ज्योति॑र्धत्ते।
ज्योति॑ष्मन्तोऽस्मा इ॒मे लो॒का भ॑वन्ति।
य ए॒वं वेद॑।
ध्रु॒वम॑सि पृथि॒वीं दृ॒ꣳ॒हेत्या॑ह।
पृ॒थि॒वीमे॒वैतेन॑ दृꣳहति।
ध॒र्त्रम॑स्य॒न्तरि॑क्षं दृ॒ꣳ॒हेत्या॑ह।
अ॒न्तरि॑क्षमे॒वैतेन॑ दृꣳहति।
ध॒रुण॑मसि॒ दिवं॑ दृ॒ꣳ॒हेत्या॑ह।
दिव॑मे॒वैतेन॑ दृꣳहति॥५१॥
धर्मा॑सि॒ दिशो॑ दृ॒ꣳ॒हेत्या॑ह।
दिश॑ ए॒वैतेन॑ दृꣳहति।
इ॒माने॒वैतैर्लो॒कान्दृꣳ॑हति।
दृꣳह॑न्तेऽस्मा इ॒मे लो॒काः प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑।
य ए॒वं वेद॑।
त्रीण्यग्रे॑ क॒पाला॒न्युप॑दधाति।
त्रय॑ इ॒मे लो॒काः।
ए॒षां लो॒काना॒माप्त्यै᳚।
एक॒मग्रे॑ क॒पाल॒मुप॑ दधाति।
एकं॒ वा अग्रे॑ क॒पालं॒ पुरु॑षस्य स॒म्भव॑ति॥५२॥
अथ॒ द्वे।
अथ॒ त्रीणि॑।
अथ॑ च॒त्वारि॑।
अथा॒ष्टौ।
तस्मा॑द॒ष्टाक॑पालं॒ पुरु॑षस्य॒ शिरः॑।
यदे॒वं क॒पाला᳚न्युप॒दधा॑ति।
य॒ज्ञो वै प्र॒जाप॑तिः।
य॒ज्ञमे॒व प्र॒जाप॑ति॒ꣳ॒ सꣴस्क॑रोति।
आ॒त्मान॑मे॒व तथ्सꣴस्क॑रोति।
तꣳ सꣴस्कृ॑तमा॒त्मानम्᳚॥५३॥
अ॒मुष्मिँ॑ल्लो॒केऽनु॒ परै॑ति।
यद॒ष्टावु॑प॒दधा॑ति।
गा॒य॒त्रि॒या तथ्सम्मि॑तम्।
यन्नव॑।
त्रि॒वृता॒ तत्।
यद्दश॑।
वि॒राजा॒ तत्।
यदेका॑दश।
त्रि॒ष्टुभा॒ तत्।
यद्द्वाद॑श॥५४॥
जग॑त्या॒ तत्।
छन्दः॑ सम्मितानि॒ स उ॑प॒दध॑त्क॒पाला॑नि।
इ॒माँल्लो॒कान॑नुपू॒र्वं दिशो॒ विधृ॑त्यै दृꣳहति।
अथाऽऽयुः॑ प्रा॒णान्प्र॒जां प॒शून् यज॑माने दधाति।
स॒जा॒तान॑स्मा अ॒भितो॑ बहु॒लान्क॑रोति।
चितः॒ स्थेत्या॑ह।
य॒था॒य॒जुरे॒वैतत्।
भृगू॑णा॒मङ्गि॑रसां॒ तप॑सा तप्यध्व॒मित्या॑ह।
दे॒वता॑नामे॒वैना॑नि॒ तप॑सा तपति।
तानि॒ ततः॒ सꣴस्थि॑ते।
यानि॑ घ॒र्मे क॒पाला᳚न्युपचि॒न्वन्ति॑ वे॒धस॒ इति॒ चतु॑ष्पदय॒र्चा वि मु॑ञ्चति।
चतु॑ष्पादः प॒शवः॑।
प॒शुष्वे॒वोपरि॑ष्टा॒त्प्रति॑ तिष्ठति॥५५॥ ॥TB 3.2.7॥
॥२॥ऋ॰सं॰ १.८९.१
आ नो॑ भ॒द्राः क्रत॑वो यन्तु वि॒श्वतो ऽद॑ब्धासो॒ अप॑रीतास उ॒द्भिद॑: ।
दे॒वा नो॒ यथा॒ सद॒मिद् वृ॒धे अस॒न्नप्रा॑युवो रक्षि॒तारो॑ दि॒वेदि॑वे ॥RV 1.89.1॥
॥३॥तै॰सं॰ ५.७.८
३३ यास्ते॑ अग्ने स॒मिधो॒ यानि॒ धाम॒ या जि॒ह्वा जा॑तवेदो॒ यो अ॒र्चिः
। ये ते॑ अग्ने मे॒डयो॒ य इन्द॑व॒स्तेभि॑रा॒त्मानं॑ चिनुहि प्रजा॒नन् ॥
उ॒थ्स॒न्न॒य॒ज्ञो वा ए॒ष यद॒ग्निः किं वाहै॒तस्य॑ क्रि॒यते॒ किं वा॒ न यद्वा
अ॑ध्व॒र्युर॒ग्नेश्चि॒न्वन्न॑न्त॒रेत्या॒त्मनो॒ वै तद॒न्तरे॑ति॒ यास्ते॑ अग्ने
स॒मिधो॒ यानि॒
३४ धामेत्या॑है॒षा वा अ॒ग्नेः स्व॑यं चि॒तिर॒ग्निरे॒व तद॒ग्निं चि॑नोति॒
नाध्व॒र्युरा॒त्मनो॒ऽन्तरे॑ति॒ चत॑स्र॒ आशाः॒ प्र च॑रन्त्व॒ग्नय॑ इ॒मं
नो॑ य॒ज्ञं न॑यतु प्रजा॒नन् । घृ॒तं पिन्व॑न्न॒जरꣳ॑ सु॒वीरं॒
ब्रह्म॑ स॒मिद्भ॑व॒त्याहु॑तीनाम् ॥ सु॒व॒र्गाय॒ वा ए॒ष लो॒कायोप॑ धीयते॒
यत्कू॒र्मश्चत॑स्र॒ आशाः॒ प्र च॑रन्त्व॒ग्नय॒ इत्या॑ह॒
३५ दिश॑ ए॒वैतेन॒ प्र जा॑नाती॒मं नो॑ य॒ज्ञं न॑यतु प्रजा॒नन्नित्या॑ह
सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्या॒भिनी᳚त्यै॒ ब्रह्म॑ स॒मिद्भ॑व॒त्याहु॑तीना॒मित्या॑ह॒
ब्रह्म॑णा॒ वै दे॒वाः सु॑व॒र्गं लो॒कमा॑य॒न्॒ यद्ब्रह्म॑ण्वत्योप॒दधा॑ति॒
ब्रह्म॑णै॒व तद्यज॑मानः सुव॒र्गं लो॒कमे॑ति प्र॒जाप॑ति॒र्वा ए॒ष यद॒ग्निस्तस्य॑
प्र॒जाः प॒शव॒श्छन्दाꣳ॑सि रू॒पꣳ सर्वा॒न्॒ वर्णा॒निष्ट॑कानां
कुर्याद्रू॒पेणै॒व प्र॒जां प॒शूञ्छन्दा॒ग्॒स्यव॑ रुं॒धेऽथो᳚ प्र॒जाभ्य॑
ए॒वैनं॑ प॒शुभ्य॒श्छन्दो᳚भ्योऽव॒रुद्ध्य॑ चिनुते ॥ ५। ७। ८॥ यान्य॒ग्नय॒
इत्या॒हेष्ट॑काना॒ꣳ॒ षोड॑श च ॥TS 5.7.8॥
॥४॥