कौथुम — सायं सन्ध्या
Kauthuma śākhā evening sandhyā (sāyaṃ sandhyāvandanam) for Sāmavedi smārtas.
1. आचमनं
सूर्यास्तमयात् पूर्वम् उदङ्मुख उपविश्य दक्षिणहस्ते किञ्चिज्जलं गृहीत्वा अधोनिर्दिष्टैर्मन्त्रैस्त्रिराचामेत् ।
(१) ॐ अच्युताय नम:
(२) ॐ अनन्ताय नम:
(३) ॐ गोविन्दाय नम:
जलेन द्विः ओष्ठौ परिमृज्य निर्दिष्टया अङ्गुल्या तत्तदङ्गं स्पृशेत् ।
| नाम | अङ्गुलि | स्पर्श |
|---|---|---|
| ॐ केशव | अङ्गुष्ठ | दक्षिण कपोलम् |
| ॐ नारायण | अङ्गुष्ठ | वाम कपोलम् |
| ॐ माधव | अनामिका | दक्षिण नेत्रम् |
| ॐ गोविन्द | अनामिका | वाम नेत्रम् |
| ॐ विष्णो | तर्जनी | दक्षिण नासिका |
| ॐ मधुसूदन | तर्जनी | वाम नासिका |
| ॐ त्रिविक्रम | कनिष्ठिका | दक्षिण कर्णम् |
| ॐ वामन | कनिष्ठिका | वाम कर्णम् |
| ॐ श्रीधर | मध्यमा | दक्षिण स्कन्धम् |
| ॐ हृषीकेश | मध्यमा | वाम स्कन्धम् |
| ॐ पद्मनाभ | सर्वाङ्गुलि | हृदयम् |
| ॐ दामोदर | सर्वाङ्गुलि | शिर: |
शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ।
प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥
एवं द्विराचम्य ।
2. प्राणायामं
मध्यमातर्जन्यौ संकोच्य अङ्गुष्ठेन दक्षिणनासिकां पिधाय मन्त्रं मनसा उच्चार्य, अनामिकाकनिष्ठिकाभ्यां वामनासिकां पिधाय दक्षिणया रेचयेत् ।
ॐ भू: — ॐ भुव: — ॐ सुव: — ॐ मह: —
ॐ जन: — ॐ तप: — ॐ सत्यम् —
ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न: प्रचोदयात् —
ॐ आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥
3. सङ्कल्पं
वामहस्तम् उत्तानं दक्षिणोरौ निधाय तदुपरि दक्षिणहस्तेन पिधाय सङ्कल्पयेत् ।
ममोपात्त समस्त दुरितक्षयद्वारा श्रीपरमेश्वर प्रीत्यर्थं सायं सन्ध्यां उपासिष्ये
जले ओङ्कारं लिखित्वा अधोनिर्दिष्टं मन्त्रम् उक्त्वा तज्जलं भ्रूमध्ये धारयेत् ।
ॐ श्री केशवाय नम:
4. प्रोक्षणं
अधोनिर्दिष्टानि अङ्गानि अङ्गुलीभिः स्पृष्ट्वा न्यासं कुर्यात् ।
मन्त्रम् उक्त्वा अङ्गुलीभिः शिरसि जलं प्रोक्षेत् ।
(१) आपो हि ष्ठा मयो भुव: ।
(२) ता न ऊर्जे दधातन ।
(३) महे रणाय चक्षसे ।
(४) यो व: शिवतमो रस: ।
(५) तस्य भाजयतेह न: ।
(६) उशतीरिव मातर: ।
(७) तस्मा अरं गमाम व: ।
(८) यस्य क्षयाय जिन्वथ ।
(९) आपो जनयथा च न: ॥
ॐ भूर्भुवस्सुव: ॥
5. प्राशनं
दक्षिणहस्ते किञ्चिज्जलं गृहीत्वा मन्त्रम् उक्त्वा पिबेत् ।
रात्रिश्च मा वरुणश्च पुनातु स्वाहा ॥
ततो द्विराचम्य ।
6. मार्जनं
न्यासं कृत्वा अधोनिर्दिष्टेन मन्त्रेण शिरसि प्रोक्षेत् ।
दधिक्राव्ण्णो अकारिषम् — जिष्णोरश्वस्य वाजिन: ।
सुरभि नो मुखा करत् — प्रण आयूंषि तारिषत् ॥
आपो हिष्ठा मयो भुव: — ता न ऊर्जे दधातन ।
महे रणाय चक्षसे — यो व: शिवतमो रस: ।
तस्य भाजयतेह न: — उशतीरिव मातर: ।
तस्मा अरं गमाम व: ॥
7. अर्घ्य प्रदानं
अञ्जलिना जलं गृहीत्वा सूर्यं पश्यन् मन्त्रेण त्रिरर्घ्यं दद्यात् ।
ॐ भूर्भुवस्सुव: — तत्सवितुर्वरेण्यं —
भर्गो देवस्य धीमहि — धियो यो न: प्रचोदयात् ॥
8. प्रायश्चित्तार्घ्यं
एकं प्राणायामं कृत्वा सङ्कल्प्य न्यासं कृत्वा एकम् अर्घ्यं दद्यात् ।
न तस्य मायया चन — रिपुरीशीत मर्त्य: ।
यो अग्नये ददाश हव्यदातिभि: ॥
दक्षिणहस्ते जलं गृहीत्वा "ॐ भूर्भुवस्सुवः" इति आत्मानं परिषिच्य, सूर्यः परब्रह्म अहमपि तदेव ब्रह्म इति ध्यायेत् ।
असावादित्यो ब्रह्म, ब्रह्मैवाहमस्मि ॥
9. नवग्रह केशवादि तर्पणं
अञ्जलिना जलं गृहीत्वा सूर्यं पश्यन् प्रत्येकं नाम उक्त्वा अङ्गुल्यग्रैः जलं विसृजेत् ।
| आदित्यं तर्पयामि | सोमं तर्पयामि | अङ्गारकं तर्पयामि |
| बुधं तर्पयामि | बृहस्पतिं तर्पयामि | शुक्रं तर्पयामि |
| शनैश्चरं तर्पयामि | राहुं तर्पयामि | केतुं तर्पयामि |
| केशवं तर्पयामि | नारायणं तर्पयामि | माधवं तर्पयामि |
| गोविन्दं तर्पयामि | विष्णुं तर्पयामि | मधुसूदनं तर्पयामि |
| त्रिविक्रमं तर्पयामि | वामनं तर्पयामि | श्रीधरं तर्पयामि |
| हृषीकेशं तर्पयामि | पद्मनाभं तर्पयामि | दामोदरं तर्पयामि |
ततः सकृदाचम्य ।
10. जप विधि
शुचौ देशे प्रत्यङ्मुख उपविश्य पुरतो जलपात्रं निधाय आसनमन्त्रान् उक्त्वा बद्धाञ्जलिः भूमिं प्रार्थयेत् ।
आब्रह्मलोकात् आशेषात् आलोका लोकपर्वतात् ।
ये वसन्ति द्विजा देवा: तेभ्यो नित्यं नमोनम: ॥
यस्याज्ञया जगत्स्रष्टा विरिञ्च: पालको हरि: ।
संहर्ता कालरुद्राख्य: नमस्तस्मै पिनाकिने ॥
पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता ।
त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम् ॥
अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भुवि संस्थिता: ।
ये भूता विघ्नकर्तार: ते कश्यन्तु शिवाज्ञया ॥
पद्मासनाय नम: — कूर्मासनाय नम: —
आसने कूर्म मण्डले — आसनाय ॐ भट् स्वाहा ॥
शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ।
प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥
ॐ भू: — ॐ भुव: — ॐ सुव: — ॐ मह: —
ॐ जन: — ॐ तप: — ॐ सत्यम् —
ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न: प्रचोदयात् —
ॐ आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥
ममोपात्त समस्त दुरितक्षयद्वारा श्रीपरमेश्वर प्रीत्यर्थं सायं सन्ध्या गायत्री महा मन्त्र जपं करिष्ये
11. न्यासं
भूरादि सप्तव्याहृतीनाम् — अत्रि भृगु कुत्स वसिष्ठ गौतम कश्यप आङ्गिरसा: ऋषय: —
गायत्री उष्णिक् अनुष्टुप् बृहती पङ्क्ति त्रिष्टुप् जगत्य: छन्दांसि —
अग्नि वायु अर्क वागीश वरुण इन्द्र विश्वेदेवा: देवता: ॥
इति मन्त्रम् उक्त्वा दश प्राणायामान् कुर्यात् ।
ॐ भू: — ॐ भुव: — ॐ सुव: — ॐ मह: —
ॐ जन: — ॐ तप: — ॐ सत्यम् —
ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न: प्रचोदयात् —
ॐ आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥
आयातु वरदा देवी अक्षरं ब्रह्मसम्मितम् ।
गायत्रीं छन्दसां मातेदं ब्रह्म जुषस्व न: ॥
ओजोसि सहोसि बलमसि भ्राजोसि —
देवानां नामनामासि — विश्वमसि विश्वायु: —
सर्वमसि सर्वायु: — अभिभूरोम् गायत्रीम् आवाहयामि ॥
मुक्ताविद्रुम हेम नीलधवलच्छायैर्मुखैस्त्रीक्षणै: ।
युक्तामिन्दुकलानिबद्धमकुटां तत्त्वार्थवर्णात्मिकाम् ।
गायत्रीं वरदाभयाङ्कुशकशा: शुभ्रं कपालं गुणम् ।
शङ्खं चक्रमथारविन्दयुगलं हस्तैर्वहन्तीं भजे ॥
यो देव: सवितास्माकं धियो धर्माधिगोचरा: ।
प्रेरयेत् तस्य यद्भर्ग: तद्वरेण्यमुपास्महे ॥
गायत्री जपं
ॐ भूर्भुवस्सुव: — तत्सवितुर्वरेण्यं —
भर्गो देवस्य धीमहि — धियो यो न: प्रचोदयात् ॥
गायत्रीम् अष्टोत्तरशतवारम्, अशक्तौ अष्टाविंशतिवारं जपेत् ।
अनामिकामध्यपर्वण आरभ्य अङ्गुलिपर्वभिः दशसङ्ख्यया गणयेत् ।
12. उपस्थानं
त्रीन् प्राणायामान् कृत्वा उत्थाय सङ्कल्पयेत् ।
ममोपात्त समस्त दुरितक्षयद्वारा श्रीपरमेश्वर प्रीत्यर्थं सायं सन्ध्या गायत्री उपस्थानं करिष्ये
उत्तमे शिखरे देवि भूम्यां पर्वतमूर्धनि ।
ब्राह्मणेभ्योऽभ्यनुज्ञानं गच्छ देवि यथासुखम् ॥
यशोहं भवामि ब्राह्मणानां — यशो राज्ञाम् — यशो विशाम् —
यश: सत्यस्य भवामि — भवामि यशसाम् यश: —
पुनर्मायन्तु द्रविणा — या मत्प सक्षुरु: —
महस्वन्तो महान्तो भवामि — अस्मिन् पात्रे हरिते सोम पृष्ठे —
रूपंरूपं मे दिश लय मन्त्रशास्तेजस: ॥
पाठः मुद्रितग्रन्थेन परीक्षणीयः — प्रतिबिम्बम् अस्पष्टम्।
अहं मुग्रस्य प्राशिषम् — अस्तु त्वयि मयि त्वयि —
अस्तु त्वयि मयि तत् — यत् तं पश्यामि सक्षुषा —
त्वया दत्तं प्रभासया — तेनम भुञ्ज — तेन पुष्येय —
तेन मा वाजिनो राति: — नो अत्यभिप्रत —
रात्रिर्नो अतिपरायत् ॥
पाठः मुद्रितग्रन्थेन परीक्षणीयः — प्रतिबिम्बम् अस्पष्टम्।
आदित्य नावमारोक्षुम् — पूर्णां अपरिपाधीम् —
अच्छिद्रां — पारयिष्णवीम् — सुतारितां स्वस्तये ।
ॐ नम आदित्याय — नम आदित्याय — नम आदित्याय ।
उद्यन्तं त्वादित्य अनुप्रतिदिष्टासाम् ॥
13. दिग्देवता वन्दनं
बद्धाञ्जलिः प्रदक्षिणं परिवर्तमानः दिग्देवताः नमस्कुर्यात् ।
| सन्ध्यायै नम: | पश्चिमदिशि |
| सावित्र्यै नम: | उत्तरदिशि |
| गायत्र्यै नम: | पूर्वदिशि |
| सरस्वत्यै नम: | दक्षिणदिशि |
| सर्वाभ्यो देवताभ्यो नमो नम: | पश्चिमदिशि |
| कामोकार्षीन् मन्युरकार्षीन् नमो नम: |
अभिवादनं
स्वगोत्रप्रवरसूत्रशाखानामानि अधोनिर्दिष्टक्रमेण उक्त्वा अभिवादयेत् ।
अभिवादये — ...गोत्र: — ...सूत्र: — ...शाखाध्यायी —
श्री ...शर्मा नामाहम् अस्मि भो: ॥
दिङ्नमस्कारं
बद्धाञ्जलिः अधोनिर्दिष्टैर्नामभिः दिशो नमस्कुर्यात् ।
| प्राच्यै दिशे नम: | दक्षिणायै दिशे नम: |
| प्रतीच्यै दिशे नम: | उदीच्यै दिशे नम: |
| ऊर्ध्वाय नम: | अधराय नम: |
| अन्तरिक्षाय नम: | भूम्यै नम: |
| ब्रह्मणे नम: | विष्णवे नम: |
| रुद्राय नम: | यमाय नम: |
यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ।
वैवस्वताय कालाय सर्वभूत क्षयाय च ॥
औदुम्बराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने ।
वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नम: ॥
चित्रगुप्ताय वै नम ॐ नम इति ।
ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् ।
ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नम: ॥
विश्वरूपाय वै नम ॐ नम इति ।
नमो नमाय नम: प्रात: नमोनमाय नमो निशि ।
नमोस्तु नर्मदे तुभ्यं त्राहि मां विषसर्पत: ॥
अपसर्प सर्प भद्रं ते दूरं गच्छ महायशा: ।
जनमेजयस्य यज्ञान्ते आस्तीकवचनं स्मरन् ॥
जरत्कारो जरत्कारवं समुद्रं गच्छ महायशा: ।
आस्तीक: सत्यसन्धो मां पन्नगेभ्यो बिभ्रक्षतु ॥
पन्नगेभ्य: अभिरक्षितोऽहं नम इति ।
पाठः मुद्रितग्रन्थेन परीक्षणीयः — प्रतिबिम्बम् अस्पष्टम्।
नमस्सवित्रे जगदेक चक्षुषे
जगत्प्रसूति स्थिति नाशहेतवे ।
त्रयीमयाय त्रिगुणात्म धारिणे
विरिञ्चि नारायण शङ्करात्मने ॥
ध्येयस्सदा सवितृ मण्डल मध्यवर्ती
नारायण: सरसिजासन सन्निविष्ट: ।
केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी
हारी हिरण्मयवपु: धृतशङ्खचक्र: ॥
शङ्खचक्र गदापाणे द्वारका निलयाच्युत ।
गोविन्द पुण्डरीकाक्ष रक्ष मां शरणागतम् ॥
आकाशात् पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम् ।
सर्वदेव नमस्कार: केशवं प्रति गच्छति ॥
श्रीकेशवं प्रति गच्छत्योम् नम इति ।
समर्पणं
हस्ते किञ्चिज्जलं गृहीत्वा अधोनिर्दिष्टम् उक्त्वा भूमौ विसृजेत् ।
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा
बुद्ध्यात्मना वा प्रकृते: स्वभावात् ।
करोमि यद्यत् सकलं परस्मै
नारायणायेति समर्पयामि ॥
ॐ तत्सत् ब्रह्मार्पणमस्तु ॥
जपस्थानात् जलं गृहीत्वा अधोनिर्दिष्टं मन्त्रम् उक्त्वा ललाटे धारयेत् ।
अद्या नो देव सवित: — प्रजावत्सावी: —
सौभगं — परा दुष्वप्नियं सुव — विश्वानि देव सवित: —
दुरितानि परासुव — यद्भद्रं तन्म आसुव ॥
इति सामवेदीय सायंसन्ध्यावन्दनं समाप्तम् ।