caturthakāṇḍe ekādaśaḥ prapāṭhakaḥ
caturthakāṇḍe ekādaśaḥ prapāṭhakaḥ
dyāvāpṛthivī varuṇasya dharmaṇā viṣkabhite ajare bhūriretasā
||4.11.1||pṛthupājās taṃ sabādhaḥ ||
īḍe agniṃ vipaścitaṃ girā yajñasya sādhanam |
śruṣṭīvānaṃ dhitāvānam ||
agne śakema te vayaṃ yamaṃ devasya vājinaḥ |
ati dveṣāṃsi tarema ||
upa tvā raṇvasandṛśaṃ prayasvantaḥ sahaskṛta |
agne saṃsṛjmahe giraḥ ||
upa chāyām iva ghṛṇer aganma śarma te vayam |
agne hiraṇyasandṛśaḥ ||
agnir vṛtrāṇi jaṅghanat tvaṃ somāsi satpatir agnīṣomā yuvam etāni śrīṇām udāraḥ ||
somasya mā tavasaṃ vakṣy agne vahniṃ cakartha vidathe yajadhyai |
devaṃ achā dīdyad yuñje adriṃ śamāye agne tanvaṃ juṣasva ||
somāpūṣaṇā jananā rayīṇāṃ jananā divo jananā pṛthivyāḥ |
jātau viśvasya bhuvanasya gopau devā akṛṇvann amṛtasya nābhim ||
imau devau jāyamānau juṣantemau tamāṃsi gūhatām ajuṣṭā |
ābhyām indraḥ pakvam āmāsv antaḥ somāpūṣabhyāṃ janad usriyāsu ||
uta no brahman haviṣa uktheṣu devahūtamaḥ |
śaṃ naḥ śocā marudvṛdho 'gne sahasrasātamaḥ ||
nū no rāsva sahasravat tokavat puṣṭimad vasu |
dyumad agne suvīryaṃ varṣiṣṭham anupakṣitam ||
tvā yujā tava tat soma sakhya indro apo manave sasrutas kaḥ |
ahann ahim ariṇāt sapta sindhūn apāvṛṇod apihiteva khāni ||
ṛdūdareṇa sakhyā saceya yo mā na riṣyed dharyaśva pītaḥ |
ayaṃ yaḥ somo nyadhāyy asme tasmā indraṃ pratiram emy āyuḥ ||
tvaṃ no agne sa tvaṃ no agne 'gniṃ vaḥ pūrvyaṃ girā ||
makṣū devavato rathaḥ śūro vā pṛtsu kāsucit |
devānāṃ ya in mano yajamānā iyakṣaty abhīd ayajvano bhuvat ||
nakiṣ ṭaṃ karmaṇā naśan na prayoṣan na yoṣati |
devānāṃ ya in mano yajamānā iyakṣaty abhīd ayajvano bhuvat ||
asad atra suvīryam uta tyad āśvaśvyam |
devānāṃ ya in mano yajamānā iyakṣaty abhīd ayajvano bhuvat ||
upakṣaranti sindhavo mayobhuva ījānaṃ ca yakṣyamāṇaṃ ca dhenavaḥ |
pṛṇantaṃ ca papuriṃ ca śravasyavo ghṛtasya dhārā upayanti viśvataḥ ||
somārudrā yuvam etāny asme viśvā tanūṣu bheṣajāni dhattam |
avasyataṃ muñcataṃ yan no asti tanūṣu baddhaṃ kṛtam eno asmat ||
somārudrā dhārayethām asuryaṃ pra vām iṣṭayo 'ram aśnuvantu |
damedame sapta ratnā dadhānā śaṃ no bhūtaṃ dvipade śaṃ catuṣpade ||
somārudrā vivṛhataṃ viṣūcīm amīvā yā no gayam āviveśa |
āre bādhethāṃ nirṛtiṃ parācair asme bhadrā sauśravasāni santu ||
tigmāyudhau tigmahetī suśevau somārudrā iha su mṛḍataṃ naḥ |
mumuktam asmān grasitān abhīke prayachataṃ vṛṣaṇā śantamāni ||
agnāviṣṇū sajoṣasāgnāviṣṇū mahi dhāma priyaṃ vām ||
agnāviṣṇū mahi tad vāṃ mahitvaṃ vītho ghṛtasya guhyā juṣāṇā |
damedame suṣṭutī vāvṛdhānā nu vāṃ jihvā ghṛtam ācaraṇyat ||
pāvakā naḥ sarasvatī ||
sarasvaty abhi no neṣi vasyo māpa spharīḥ payasā mā nā ādhak |
juṣasva naḥ sakhyā veśyā ca mā tvat kṣetrāṇy araṇyāni ganma ||
ā no divaḥ ||
bṛhaspate juṣasva no havyāni viśvadevya |
rāsva ratnāni dāśuṣe ||
evā pitre viśvadevāya vṛṣṇe yajñair vidhema namasā havirbhiḥ |
bṛhaspate suprajā vīravanto vayaṃ syāma patayo rayīṇām ||
ā no mitrāvaruṇā ghṛtair gavyūtim ukṣatam |
madhvā rajāṃsi sukratū ||
pra bāhavā sisṛtaṃ jīvase nā ā no gavyūtim ukṣataṃ ghṛtena |
ā no jane śravayataṃ yuvānā śrutaṃ me mitrāvaruṇā havemā ||
aurvabhṛguvañ śucim apnavānavad āhuve |
agniṃ samudravāsasam ||
ā savaṃ savitur yathā bhagasyeva bhujiṃ huve |
agniṃ samudravāsasam ||
huve vātasvanaṃ kaviṃ parjanyakradyaṃ sahaḥ |
agniṃ samudravāsasam ||
vṛṣā soma dyumaṃ asi ||
ā ye tanvanti raśmibhis tiraḥ samudram arṇavam |
marudbhir agnā āgahi ||
ā vo yantūdavāhāso adya vṛṣṭiṃ ye viśve maruto junanti |
ayaṃ yo agnirmarutaḥ samiddha etaṃ juṣadhvaṃ kavayo yuvānaḥ ||
yaṃ tvā devāpiḥ śuśucāno agna ārṣṭiṣeṇo manuṣyaḥ samīdhe |
viśvebhir devair anumadyamānaḥ pra parjanyam īrayā vṛṣṭimantam ||
agne bādhasva vi mṛdho vi durgahāpāmīvām apa rakṣāṃsi sedha |
asmāt samudrād bṛhato divo no 'pāṃ bhūmānam upa naḥ sṛjeha ||
priyā vo nāma huve turāṇām ā yat tṛpan maruto vāvaśānaḥ ||
śriyase kaṃ bhānubhiḥ sammimikṣire te raśmmibhis ta ṛkvabhiḥ sukhādayaḥ |
te vāśīmanta iṣmiṇo abhīravo vidre priyasya mārutasya dhāmnaḥ ||
maruto yad dha vo divaḥ ||
praiṣām ajmeṣu vithureva rejate bhūmir yāmeṣu yad dha yuñjate śubhe |
te krīḍayo dhunayo bhrājadṛṣṭyaḥ svayaṃ mahitvaṃ panayanta dhūtayaḥ
||4.11.2||kayā śubhā savayasaḥ sanīḍāḥ samānyā marutaḥ sammimikṣuḥ |
kayā matī kutā etāsa ete 'rcanti śuṣmaṃ vṛṣaṇo vasūyā ||
kasya brahmāṇi jujuṣur yuvānaḥ ko adhvare marutā āvavarta |
śyenaṃ iva dhrajato antarikṣe kena mahā manasā rīramāma ||
kutas tvam indra māhinaḥ sann eko yāsi satpate kiṃ ta itthā |
sampṛchase samarāṇaḥ śubhānair voces tan no harivo yat te asme ||
brahmāṇi me matayaḥ śaṃ sutāsaḥ śuṣma iyarti prabhṛto me adriḥ |
āśāsate pratiharyanty ukthemā harī vahatas tā no acha ||
ato vayam antamebhir yujānāḥ svakṣatrebhis tanvaḥ śumbhamānāḥ |
mahobhir ekam upayujmahe nv indraḥ svadhām anu hi no babhūtha ||
kva syā vo marutaḥ svadhāsīd yan mām ekaṃ samadhattāhihatye |
ahaṃ hy ugras taviṣas tuviṣmān viśvasya śatror anamaṃ vadhasnaiḥ ||
bhūri cakartha yujyebhir asme samānebhir vṛṣabha pauṃsyebhiḥ |
bhūrīṇi hi kṛṇavāmā śaviṣṭhendraḥ kṛtvā maruto yad vaśāma ||
vadhīṃ vṛtraṃ maruta indriyeṇa svena bhāmena taviṣo babhūvān |
aham etā manave viśvaścandrāḥ sugā apaś cakara vajrabāhuḥ ||
anuttam ā te maghavan nakir ṇu na tvāvaṃ asti devatā vidānaḥ |
na jāyamāno naśate na jāto yāni kariṣyā kṛṇuhi pravṛddha ||
ekasya cin me vibhv astv ojo yā nu dadhṛṣvān kṛṇavai manīṣā ||
ahaṃ hy ugro maruto vidāno yāni cyavam indrā id īśa eṣām ||
amandan mā marutaḥ stomo atra yan me naraḥ śrutyaṃ brahma cakra |
indrāya vṛṣṇe sumakhāya mahyaṃ sakhye sakhāyas tanve tanūbhiḥ ||
eved ete prati mā rocamānā anedyaḥ śravā eṣo dadhānāḥ |
sañcakṣyā marutaś candravarṇā achānta me chadayāthā ca nūnam ||
ko nv atra maruto māmahe vaḥ prayātana sakhīṃr achā sakhāyaḥ |
manmāni citrā apivātayanta eṣāṃ bhūta navedā ma ṛtānām ||
ā yad duvasyād duvase na kārur asmāṃś cakre mānyasya medhā |
o ṣū varta maruto vipram achemā brahmāṇi jaritā vo arcat ||
eṣa vaḥ stomo maruta iyaṃ gīr māndāryasya mānyasya kāroḥ |
eṣā yāsīṣṭa tanve vayāṃ vidyāmeṣaṃ vṛjanaṃ jīradānum
||4.11.3||indraṃ vo viśvatas pari havāmahe janebhyaḥ |
asmākam astu kevalaḥ ||
ā te śuṣmo vṛṣabha etu paścād ottarād adharād ā purastāt |
ā viśvato abhi sametv arvāṅ indra dyumnaṃ svarvad dhehy asme ||
maruto yad dha vo divo yā vaḥ śarma ||
ā tū na indra vṛtrahann asmākam ardham āgahi |
mahān mahībhir ūtibhiḥ ||
tvaṃ mahaṃ indra tubhyaṃ ha kṣā anu kṣatraṃ maṃhanā manyata dyauḥ |
tvaṃ vṛtraṃ śavasā jaghanvānt sṛjaḥ sindhūṃr ahinā jagrasānān ||
maruto yad dha vo balaṃ janaṃ acucyavītana |
girīṃr acucyavītana ||
ṛṣṭayo vo maruto aṃsayor adhi sahā ojo bāhvor vo balaṃ hitam |
nṛmṇā śīrṣasv āyudhā ratheṣu no viśvā vaḥ śrīr adhi tanūṣu pipiśe ||
purutrā hi sadṛṅṅ asi viśo viśvā anu prabhuḥ |
samatsu tvā havāmahe ||
samatsv agnim avase vājayanto havāmahe |
vājeṣu citrarādhasam ||
agne nayā devānāṃ tvam agne vratapā asi yad vo vayam ||
tvam agne vratabhṛñ śucir agne devaṃ ihāvaha |
upa yajñaṃ haviś ca naḥ ||
vratā nu bibhrad vratapā adabdho yajāno devo ajaraḥ suvīraḥ |
dadhad ratnāni sumṛḍīko agne gopāya no jīvase jātavedaḥ ||
śreṣṭhaṃ yaviṣṭha bhāratāgne dyumantam ābhara |
vaso puruspṛhaṃ rayim ||
tubhyaṃ bharanti kṣitayo yaviṣṭha balim agne antitā ota dūrāt |
ā bhandiṣṭhasya sumatiṃ cikiddhi mahat te agne mahi śarma bhadram ||
tvām agne vājasātamaṃ viprā vardhanti suṣṭutam |
sa no rāsva suvīryam ||
ayaṃ no agnir anīkair dveṣo ardaya sainānīkenedaṃ viṣṇuḥ pra tad viṣṇuḥ ||
ā vo rājānam adhvarasya rudraṃ hotāraṃ satyayajaṃ rodasyoḥ |
agniṃ purā tanayitnor acittād dhiraṇyarūpam avase kṛṇudhvam ||
kad dhiṣṇyāsu vṛdhasāno agne kad vātāya pratavase śubhaṃye |
parijmane nāsatyāya kṣe bravaḥ kad agne rudrāya nṛghne ||
ukṣānnāya vaśānnāya ||
vātopadhūta iṣito vaśaṃ anu triṣu yad annā veviṣad vitiṣṭhase |
ā te yatante rathyo yathā pṛthak śardhāṃsy agne ajarāṇi dhakṣataḥ
||4.11.4||kṛṇuṣva pājā iti pañca ||
sa te jānāti sumatiṃ yaviṣṭha ya īvate brahmaṇe gātum airat |
viśvāny asmai sudināni rāyo dyumnāny aryo vi duro abhidyaut ||
sed agne astu subhagaḥ sudānur yas tvā nityena haviṣā ya ukthaiḥ |
piprīṣati sva āyuṣi duroṇe viśved asmai sudinā sāsad iṣṭiḥ ||
arcāmi te sumatiṃ ghoṣy arvāk saṃ te vāvātā jaratām iyaṃ gīḥ |
svaśvās tvā surathā marjayemāsme kṣatrāṇi dhārayer anu dyūn ||
iha tvā bhūry ācared upa tman doṣāvastar dīdivāṃsam anu dyūn |
krīḍantas tvā sumanasaḥ sapemābhi dyumnā tasthivāṃso janānām ||
yas tvā svaśvaḥ suhiraṇyo agna upayāti vasumatā rathena |
tasya trātā bhavasi tasya sakhā yas ta ātithyam ānuṣag jujoṣat ||
maho rujāmi bandhutā vacobhis tan mā pitur gotamād anviyāya |
tvaṃ no asya vacasaś cikiddhi hotar yaviṣṭha sukrato damūnāḥ ||
asvapnajas taraṇayaḥ suśevā atandrāso 'vṛkā aśramiṣṭhāḥ |
te pāyavaḥ sadhryañco niṣadyāgne tava naḥ pāntv amūra ||
ye pāyavo māmateyaṃ te agne paśyanto andhaṃ duritād arakṣan |
rarakṣa tānt sukṛto viśvavedā dipsantā id ripavo nāha debhuḥ ||
tvayā vayaṃ sadhanyas tvotās tava praṇīty aśyāma vājān |
ubhā śaṃsā sūdaya satyatāte 'nuṣṭhuyā kṛṇuhy ahrayāṇa ||
ayā te agne samidhā vidhema prati stomaṃ śasyamānaṃ gṛbhāya |
dahāśaso rakṣasaḥ pāhy asmān druho nido mitramaho avadyāt ||
agnī rakṣāṃsi sedhati śukraśocir amartyaḥ |
śuciḥ pāvaka īḍyaḥ ||
tvaṃ naḥ soma viśvataḥ
||4.11.5||yukṣvā hi devahūtamān ||
uta no deva devaṃ achā voco viduṣṭaraḥ |
śrad viśvā vāryā kṛdhi ||
tvaṃ ha yad yaviṣṭhya sahasaḥ sūna āhuta |
ṛtāvā yajñiyo bhuvaḥ ||
ayam agniḥ sahasriṇaḥ ||
taṃ nemim ṛbhavo yathā namasva sahūtibhiḥ |
nedīyo yajñam aṅgiraḥ ||
tasmai nūnam abhidyave vācā virūpa nityayā |
vṛṣṇe codasva suṣṭutim ||
kam u ṣvid asya senayāgner apākacakṣasaḥ |
paṇiṃ goṣu starāmahe ||
mā no devānāṃ viśaḥ prasnātīr ivosrāḥ |
kṛśaṃ na hāsur aghnyāḥ ||
mā naḥ samasya dūḍhyaḥ paridveṣaso aṃhatiḥ |
ūrmir na nāvam āvadhīt ||
namas te agnā ojase gṛṇanti deva kṛṣṭayaḥ |
amair amitram ardaya ||
imaṃ yajñam idaṃ vaco jujuṣāṇa upāgahi |
soma tvaṃ no vṛdhe bhava ||
kuvit su no gaiṣṭaye 'gne saṃveṣiṣo rayim |
urukṛd uru ṇas kṛdhi ||
mā no asmin mahādhane parā varg bhārabhṛd yathā |
saṃvargaṃ saṃ rayiṃ jaya ||
yasyājuṣan namasvinaḥ śamīm adurmakhasya vā |
taṃ hed agnir vidhāvati ||
anyam asmad bhiyā iyam agne siṣaktu duchunā |
vardhā no amavañ śavaḥ
||4.11.6||