चतुर्थकाण्डे षष्ठः प्रपाठकः
चतुर्थकाण्डे षष्ठः प्रपाठकः
नवैते प्रातर् ग्रहा गृह्यन्त इमे वा एते गृह्यन्ते नव प्राणा आश्विनो दशमो गृह्यते व्यानो वा एष गृह्यते नाभिर् एव दशमो गृह्यते तृतीयो हूयते तृतीयो ह्य् अयं प्राणः प्राणानां सन्तत्यै सर्वे वा एते ग्रहाः स्तोत्रवन्तः शस्त्रवन्तो निदानवन्तो निदानवान् भवति य एवं वेद होता वा अद्य प्रातर् उपांशुम् अयजत् तेनैत उक्थवन्तो ऽथ यं होता तूष्णींशंसं शंसति तेनैवैत उक्थवन्तो नवैते प्रातर् ग्रहा गृह्यन्ते नवभिर् बहिष्पवमाने स्तुवते तैर् एते सामन्वन्तो हिङ्कारेणाश्विनः सामन्वान् ऐन्द्रवायवेणैन्द्रवायवो मैत्रावरुणेन मैत्रावरुण ऐन्द्रेण शुक्रामन्थिनौ वैश्वदेवेनाग्रयण उक्थायोक्थ्यो गृह्यत उक्थाय ध्रुवः सन्तत्या ऐन्द्राग्नः सन्तत्यै म्रुत्वतीया अध्वर्युर् जुहोति होता वषट्करोति प्राणान् वा एतत् प्रधत्तो येन मन्त्रेणाध्वर्युः प्रयछति तेन होता प्रतिगृह्णाति प्राणानां गोपीथाय प्रजापतिर् वै स्वयं होतासीत् सो ऽताम्यत् तं देवा द्विदेवत्यैर् अभ्यधावन् प्राणा वै द्विदेवत्या यद् अध्वर्युर् द्विदेवत्यान् हुत्वा क्षिप्रं होतारम् अभ्याद्रवति प्राणैर् वा एतद् धोतारम् अभिधिनोति वषट्कारेवषट्कारे वै होता प्राणस्यान्तं गछति प्राणा वै द्विदेवत्या यद् अध्वर्युर् द्विदेवत्यान् हुत्वा क्षिप्रं होतारम् अभ्याद्रवति प्राणैर् वा एतद् धोतारम् अभिधिनोति प्राणा वै द्विदेवत्याः पशवा इडा यद् द्विदेवत्यान् अभक्षयित्वेडाम् उपह्वयेत पशुभिः प्राणान् अन्तरियाद् अथ यद् द्विदेवत्यान् भक्षयित्वेडाम् उपह्वयते प्राणान् वा एतद् आत्मन् धित्वाथ पशून् उपह्वयत इन्द्रियं वै सोमः पशव इन्द्रियं यत् सोमं भक्षयतीन्द्रियम् एवात्मन्धत्ते सर्वत आश्विनं परिहारं भक्षयति तस्मात् सर्वा दिशः शृणोति
॥४.६.१॥प्रातर् : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
यद् वै पात्रं रिक्तम् अनुन्मुक्तं तद् अनु रक्षांसि यज्ञम् अवयन्ति यद् ऐन्द्रवायवे पुरोडाशम् अवदधाति मैत्रावरुणे पयस्याम् आश्विने धानाम् अरिक्तत्वाय वि वा एतद् यज्ञश् छिद्यते यत् सवनानि सन्तिष्ठते यद् एतानि पात्राण्य् आ तृतीयात् सवनात् परिशेरे यज्ञस्य सन्तत्या अविछेदाय वायव्यायां शस्यमानायां पात्राणि विमुञ्चति प्राणो वै वायुः प्राणेन यज्ञः सन्ततः प्राणेनैव यज्ञं सन्तनोति ॥
एकया च दशभिश् च स्वभूते द्वाभ्याम् इष्टये विंशत्या च तिसृभिश् च वहसे त्रिंशता च नियुद्भिर् वाय इह ता विमुञ्च ॥ इत्य् आह विमुक्त्या एवावगतं वा अध्वर्युपात्रं निरुद्धं प्रतिप्रस्थानं यदि कामयेत यो बहिस् तं ग्रामे कुर्यां यो ग्रामे तं बहिर् इति ॥ इदम् अहम् अमुम् आमुष्यायणम् अमुष्याः पुत्रम् अमुष्या विशो निरूहामि ॥ इत्य् अध्वर्युपात्रं निरुह्य ॥ इदम् अहम् अमुम् आमुष्यायणम् अमुष्याः पुत्रम् अमुष्यां विशि सादयामि ॥ इति प्रातिप्रस्थानं सादयेद् यो बहिस् तं ग्रामे करोति यो ग्रामे तं बहिर् अध्वर्युपात्रं वै यजमानस्य पात्रं प्रतिप्रस्थानं भ्रातृव्यस्य यदि कामयेत समावद्वीर्यम् एनं भ्रातृव्येण कुर्याम् इति प्रबाहुग् गृह्णीयातां प्रबाहुक् सादयेतां प्रबाहुग् जुहुयातां समावद्वीर्यम् एवैनं भ्रातृव्येण करोत्य् अध्वर्युपात्रं वै पात्रं पापीयः प्रतिप्रस्थानं यदि कामयेत पापवसीयसं स्याद् इति पूर्वो गृह्णीयात् पूर्वः सादयेत् पूर्वो जुहुयाद् एतेन वै विपूजनः सौराकिः पापवसीयसं चकार तत् पापवसीयसम् एवैतेन करोति यज्ञस्य वै सृष्टस्य शिरो ऽछिद्यत तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिम् ऐछन्न् अथ वा एतौ तर्हि देवानां भिषजा आस्ताम् अश्विना असोमपौ ता उपाधावन् यथा भिषजम् उपधावन्त्य् एवम् इदं यज्ञस्य शिरः प्रतिधत्तम् इति ता अब्रूतां भागो ना अस्त्व् इति वृणाथाम् इत्य् अब्रुवंस् ता अब्रूतां ग्रहं नौ गृह्णन्तु सोमपीथम् अश्नवावहा इति तद् वा अश्विनौ प्रत्यधत्तां तस्माद् आश्विनीभिर् अभिष्टुवन्त्य् अश्विनौ हि प्रत्यधत्तां तौ वै बहिष्पवमानेनैव पावयित्वा ताभ्यां पूताभ्यां यज्ञियाभ्यां भूताभ्यां ग्रहम् अगृह्णंस् तस्माद् बहिष्पवमाने स्तुत आश्विनौ गृह्येते तस्माद् ब्राह्मणेन बहिष्पवमानम् अभिसृप्यं पवित्रं हि तत् तस्माद् यं द्विष्यात् तं परिबाधेत तद् वै भेषजं त्रेधा विन्यदधुर् अग्नौ तृतीयं ब्राह्मणे तृतीयम् अप्सु तृतीयं तद् य एवं विद्वान् अग्नेर् अन्ते ब्राह्मणाय प्रोच्याप्सु भेषजं करोति समर्धुकं ह भवति यावद् धि भेषजं तत् क्रियते वास्तुहानि वा एतत् पात्राणि भवन्ति यद् ग्रहान् गृहीत्वा बहिष्पवमानं सर्पन्ति वैष्णव्य ऋचा पुनर् एत्य सम्मृशति विष्णुर् वै यज्ञो विष्णुनैवैनानि यज्ञेन स्वर्गं लोकं समारोहयति
॥४.६.२॥प्रजापतेर् वा एते चक्षुषी यञ् शुक्रामन्थिनव् असा आदित्यः शुक्रश् चन्द्रमा मन्थी तस्य वै प्रजापतेः सव्यं चक्षुर् अश्वयत् ततो ये स्तोका अवापद्यन्त तैर् इदं वर्षत्य् एकविंशतिर् वै ते ऽवपेदुस् तान् वायुर् अमुतो विसृजति प्रजानां कॢप्त्यै तस्य या कनीनिका परापतत् स यवो ऽभवद् यन् मन्थिनं सक्तुभिः श्रीणाति चक्षुर् एवास्य सम्भावयति मिथुनं वै सोमश् च सक्तवश् च यन् मन्थिनं सक्तुभिः श्रीणाति मिथुनत्वायार्तं वा एतत् पात्रं यन् मन्थिपात्रं यं द्विष्याद् ऋत्विजां तस्मै हरेद् आर्तिम् आर्छति षण्डामर्कौ वा असुराणां पुरोहिता आस्तां तान् देवा नाशक्नुवन् हन्तुं ब्राह्मणवन्तो ह्य् आसंस् तौ देवा अपाशासुर् उप ना आवर्तेथाम् इति ता अब्रूतां भागो ना अस्त्व् इति वृणाथाम् इत्य् अब्रुवंस् ता एतौ शुक्रामन्थिना अवृणातां ते देवा अमन्यन्त यद् इमा असुर्यौ सोमौ होष्यामस् तद् अन्व् असुरा आभविष्यन्ति यन् न होष्यामस् तद् अन्व् आभविष्यन्तीति ता अपनुद्याथेन्द्रायाजुहुवुस् तस्माद् एता अन्यदेवत्यौ गृह्येते अथेन्द्राय हूयेते अपनुत्तौ षण्डामर्कौ सह तेन यं द्विष्म इति षण्डामर्कयोर् एवैनं सहापनोदेनापनुदते ॥
आयुः पाहि प्रजां पाह्य् अमुष्य वीरतां पाहि ॥ इति सादयेद् यो ऽस्य प्रियः स्यात् तस्य शुक्रं वै प्रति राष्ट्रं मन्थिनं निरुद्धं मथ्यता इति ह्य् एतद् राष्ट्रम् आहुर् यन् निरुद्धं भवति यदि कामयेत यो बहिस् तं ग्रामे कुर्यां यो ग्रामे तं बहिर् इति ॥ इदम् अहम् अमुम् आमुष्यायणम् अमुष्याः पुत्रम् अमुष्या विशो निरूहामि ॥ इति शुक्रपात्रं निरुह्य ॥ इदम् अहम् अमुम् आमुष्यायणम् अमुष्याः पुत्रम् अमुष्यां विशि सादयामि ॥ इति मन्थिपात्रं सादयेद् यो बहिस् तं ग्रामे करोति यो ग्रामे तं बहिर् आर्तं वा एतत् पात्रं यन् मन्थिपात्रं यञ् शुक्रपात्रं पुनः प्रयुज्यते तस्माद् इमे समावद्वीर्ये तस्माद् आभ्यां समावत् पश्यत्य् असौ वा आदित्यः शुक्रश् चन्द्रमा मन्थी यद् अपिधाय प्राञ्चा इतस् तस्माद् एतौ प्राञ्चौ यन्तौ न पश्यन्त्य् अथ यद् अनपिधाय प्रत्यञ्चौ तिष्ठन्तौ जुहुतस् तस्मात् प्रत्यञ्चौ यन्तौ पश्यन्ति यद् अपिधाय प्राञ्चा इतस् तस्मात् पराङ् प्राणो ऽथ यद् अनपिधाय प्रत्यञ्चौ तिष्ठन्तु जुहुतस् तस्मात् पुनर् अपानो यद् अपिधाय प्राञ्चा इतस् तस्मात् पराञ्चो गर्भा धीयन्ते ऽथ यद् अनपिधाय प्रत्यञ्चौ तिष्ठन्तौ जुहुतस् तस्मात् प्रत्यञ्चः प्रजायन्ते चक्षुषी वै शुक्रामन्थिनौ नासिकोत्तरवेदिर् यद् अङ्गुष्ठाभ्याम् आक्रमेते चक्षुषी वा एतत् प्रधत्तो ऽथ यद् उपरिष्टाद् आक्रमेते तस्माद् इमे उपरिष्टाच् चक्षुषी तुथो ऽसि जनधाया देवास् त्वा शुक्रपाः प्रणयन्त्व् इति या अत्रीः प्रजास् तासाम् एष योनिस् ता एतम् अनुप्रजायन्ते तुथो ऽसि जनधाया देवास् त्वा मन्थिपाः प्रणयन्त्व् इति या आद्याः प्रजास् तासाम् एष योनिस् ता एतम् अनुप्रजायन्त उभयीर् एव प्रजाः प्रजनयत्य् अत्रीश् चाद्याश् च शुक्रम् अन्वारभन्ते तेजो वै शुक्रो ब्रह्मवर्चसं तेज एव ब्रह्मवर्चसम् अन्वारभन्त इन्द्रेण मन्युना युजेति शुक्रेण परियन्ति मन्युना वै युजेन्द्रो ऽसुरान् अवाबाधत मन्युना वा एतद् युजा यजमानो भ्रातृव्यम् अवबाधते सञ्जग्मानौ दिवा पृथिव्येत्य् अरत्नी सन्धत्त इमानि वा एतत् सन्धत्ते यत् पात्रे सन्दध्यातां नेदम् अन्तरा स्याद् अथ यद् अरत्नी सन्धत्तस् तस्माद् इदम् अन्तरा चक्षुषोर् विधृत्यै पुमांसं गर्भम् आधत्तं गवीन्योर् इति तद् अनु स्त्रीष्वो यजमानस्य गावो भवन्ति वीरं पत्नी जनयति शुक्रस्याधिष्ठानम् असि मन्थिनो ऽधिष्ठानम् असीति शकलौ प्रास्यतः समिद् वा एषैतयोर् अथो आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै निरस्तः षण्डो निरस्तो मर्कः सह तेन यं द्विष्म इति शकलौ निरस्यत एतावांल् लोको यावद् उद्धतं यावान् एव लोकस् तस्माद् यजमानो भ्रातृव्यं निर्भजति श्रीणन्त्य् अन्यान्त् सोमान् नान्यांस् तत् सोमानां मिथुनं याञ् श्रीणन्ति तान् अनुवर्षति यान् न श्रीणन्ति तान् अनुवीध्रति दारुमयान्य् अन्यानि पात्राणि मृन्मयान्य् अन्यानि तत् पात्राणां मिथुनं यो वै सोमस्य च पात्राणां च मिथुनं वेद मिथुना एनं पशवा उपतिष्ठन्ते
॥४.६.३॥प्रजापतिर् वा आग्रायणो ये देवा दिव्य् एकादश स्थेत्य् एतावन्तो वै देवा यावन्त एव देवास् तेभ्यो गृह्यत आग्रायणं वै गृहीत्वा देवाः स्वर्गं लोकम् आयन्न् अपासुरा अभ्रंशन्त ततो देवा अभवन् परासुरास् तद् य एवं विद्वान् आग्रायणं गृह्णीते भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति य आनुजावरः स्यात् स आग्रायणाग्रान् ग्रहान् गृह्णीताग्रं ह्य् आग्रायणो यद्य् अभिचरेत् ॥
देवा : फ़्न् ⟨ देवास्
देवा : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: दवा।
विदद् यदि सरमा रुग्णम् अद्रेर् महि पाथः पूर्व्यं सध्र्यक् कः ।
अग्रं नयत् सुपद्य् अक्षराणाम् अछा रवं प्रहमा जानती गात् ॥
रुग्णम् : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
इति पुरोरुचं कुर्याद् रुजति हैवाथो वाग् वै सरमा वाचम् एवैषां वृङ्क्ते सरा वा एषा यज्ञस्य तस्माद् यत् किञ्च प्राचीनम् आग्रायणात् तद् उपांशु चरन्त्य् अथ वा एतद् आग्रायणं प्रति वाचं विसृजन्ते यज्ञम् एवाप्त्वा वचं विसृजन्ते वाग् वै देवेभ्यो ऽपाक्रामत् ते देवास् तूष्णीं यज्ञम् अतन्वत सा वाग् अमन्यतान्तर् वै मा यज्ञाद् यन्तीति साग्रायणं प्रति न्याद्रवत् तस्माद् आग्रायणं प्रति वाचं विसृजन्ते हिङ्कृत्य वाचं विसृजन्ते प्राणो वै हिङ्कारो वाक् प्राणस् तद् वाच एवैष युक्तिस् त्रिर् हिङ्करोति त्रेधा हीयं वाग् वदति शनैर् उच्चैर् अथ सूच्चैर् यावत्य् एव वाक् सास्य युज्यते त्रयो वै प्राजापत्या ऋत्विज उद्गाता प्रस्तोता प्रतिहर्ता ते वा अस्यैतर्ह्य् अवृत्ता अयुक्ता यद् धिङ्करोति तेनैवास्य ते वृत्ता युक्ता भवन्ति वाक् च मनश् चावदेताम् अहं श्रेयान् अस्म्य् अहं श्रेयान् अस्मीति तौ प्रजापतिं प्रश्नम् ऐतां सा वाग् अब्रवीन् नैव मया किं चनानभ्युदितं क्रियता इत्य् अथ मनो ऽब्रवीन् नैव मया किं चनानभिगतं क्रियता इति स मनसे ऽन्वब्रवीत् सा वाग् अब्रवीद् अहव्यवाड् एवाहं तुभ्यम् असानीति तस्माद् एषा प्रजापतये ऽहव्यवाट् तस्माद् यत् किञ्चोपांशु क्रियते तद् आहुः कृतम् एतत् क्रियता इति प्रजापतये हि क्रियते द्वाभ्यां धाराभ्यां प्रातःसवने गृह्णाति तिसृभ्यो माध्यन्दिने सवने चतसृभ्यस् तृतीयसवने तन् नव नव प्राणा आत्माग्रायणः प्राणान् एवात्मन् धत्ते वि वा एतद् यज्ञश् छिद्यते यत् सवनानि सन्तिष्ठन्ते ये देवा दिव्य् एकादश स्थ पृथिव्याम् अध्य् एकादश स्थाप्सुक्षितो महिनैकादश स्थेति देवताभिर् वै यज्ञः सन्ततो देवताभिर् एव यज्ञं सन्तनोति प्रजापतिर् वा आग्रायणो यत् सर्वेषु सवनेष्व् अभिप्रस्कन्दयति प्रजापतिर् वा एतत् प्रजा अभिजिघ्रति प्रजापतिर् वा आग्रायणो यत् सर्वेषु सवनेषु गृह्णात्य् आत्मनैव यज्ञं सन्तनोति प्रजापतिर् वा आग्रायणो यद् एषो ऽतिरिच्यते तस्मात् पुरुषः पशूनां दविष्ठम् एत्य् आग्रायणो वै गायत्र्या वत्सरस् तं वा एतद् आ तृतीयात् सवनाद् अभिप्रतिधावति गायत्र्या वा एते लोके सर्वे सोमा गृह्यन्ते तां वा एतत् सर्वाणि सवनान्य् अभिप्रतिधावन्त्य् अथ यत् स्थाल्या गृहीतो विज्ञातस्थाल्या होष्यन्ती३ दारुमयेणा३ इति तस्माद् अविज्ञातेन गर्भेण भ्रूणहाथ यत् स्थालीं रिञ्चन्ति न दारुमयं तस्मात् पुमान् दायादः स्त्र्य् अदायाद् अथ यत् स्थालीं परास्यन्ति न दारुमयं तस्मात् स्त्रियं जातां परास्यन्ति न पुमांसम् अथ स्त्रिय एवातिरिच्यन्ते
॥४.६.४॥सरा : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
अदायात् : फ़्न् अदायादा?
इन्द्रो वै वृत्राय वज्रम् उदयछत् स वज्रम् उद्यतं दृष्ट्वाबिभेत् सो ऽब्रवीद् अस्ति वा इदं त्यस्मिन्न् अन्तर् वीर्यं तत् ते प्रदास्यामि मा मा वधीर् इति तद् वा अस्मै प्रायछद् यज्ञं वा अस्मै तत् प्रायछत् पशून् उक्थ्यम् एव यद् उक्थ्यो गृह्यते यज्ञस्य च पशूनां चावरुद्ध्यय् एतावान् वै यज्ञो यावान् उक्थ्यो ऽन्तःश्लेषणम् एवान्ये ग्रहाः प्लवो वा एष यज्ञस्य यद् उक्थ्यो यथा वा इदं प्लवं सन्नह्य प्रस्नात्य् एवं वा एतद् उक्थ्यम् आलभ्य प्रस्नाति स एनम् आ यज्ञस्योदृचः सम्पारयत्य् अङ्गानि वा उक्थ्यो यज्ञस्य सन्तत्यै गृह्यते तस्मै त्वा विष्णवे त्वेति विष्णुर् वै यज्ञो विष्णुना यज्ञः सन्ततो विष्णुनैव यज्ञेन यज्ञं सन्तनोत्य् एतेन वा इदम् उक्थानि सन्ततानि तस्मात् पुरुषः स्नावभिर् अनुसन्ततः सद आलभ्यावनयति यज्ञं वा एतत् सन्तत्य सम्प्राप्यावनयति चक्षुर् वै शुक्रश् चक्षुर् उक्थ्यश् चक्षुर् वा एतत् पुरस्ताद् ध्रियते ऽथो यथेदं पुरस्तात् पश्चात् पश्यन्न् अन्वेत्य् एवं तद् अथ यद् एकः संस् त्रेधा क्रियते तस्माद् एकः श्रेष्ठः पूर्वार्धे ऽवस्यति यद् एतौ ग्रहौ भूयिष्ठाः सोमा अनु हूयन्ते पापवसीयसस्य व्यावृत्त्यै यद् एतत् पात्रं भूयिष्ठाः सोमा अन्वायन्ति तस्माद् एकं श्रेष्ठं यन्तं बहवः पश्चाद् अनुयन्ति पात्राणि वा अध्वर्युं पुरो विदुह्र उक्थामदानि पश्चैन्द्र्या सदा उपचरत्य् आग्नेय्याग्नीध्रं वैष्णव्या हविर्धानं यथादेवतम् एवैनान्य् उपचरति तथा हैनं न विदुह्रे ऽन्तराहवनीयं च हविर्धानं चाध्वर्योर् लोको ऽन्तरा हविर्धानं च सदश् च यजमानस्य सदः सदस्यानां यदि कामयेताध्वर्युं यश ऋछेद् इत्य् अन्तराहवनीयं च हविर्धानं चावनयेत् सोमो वै यश एषो ऽध्वर्योर् लोको ऽध्वर्युम् एव यशसार्पयति यदि कामयेत यजमानं यश ऋछेद् इत्य् अन्तरा हविर्धानं च सदश् चावनयेत् सोमो वै यश एष यजमानस्य लोको यजमानम् एव यशसार्पयति यदि कामयेत सदस्यान् यश ऋछेद् इत्य् अन्तः सदस्यावनयेत् सोमो वै यश एष सदस्यानां लोकः सदयान् एव यशसार्पयति सद आलभ्यावनयत्य् ऐन्द्रं वै सद ऐन्द्राण्य् उक्थान्य् उक्थानां सन्तत्यय् उक्थानाम् अनपछेदाय ॥
उक्थामदानि : फ़्न् व्Wच्। एद्।: उक्थामदानि।
उपयामगृहीतो ऽसि मित्रावरुणाभ्यां त्वा ॥
इति गृह्णाति प्रातःसवने मैत्रावरुणाय ॥
इन्द्राय त्वा ॥
इति ब्राह्मणाञ्शंसिने ॥
इन्द्राग्निभ्यां त्वा ॥
इत्य् अछावाकाय ॥
उपयामगृहीतो ऽसीन्द्राय त्वेन्द्राय त्वा ॥
इति गृह्णाति सर्वेभ्यो माध्यन्दिने सवने ॥
उपयामगृहीतो ऽसीन्द्रावरुणाभ्यां त्वा ॥
इति गृह्णाति तृतीयसवने मैत्रावरुणाय ॥
इन्द्राबृहस्पतिभ्यां त्वा ॥
इति ब्राह्मणाञ्शंसिने ॥
इन्द्राविष्णुभ्यां त्वा इत्य् अछावाकायैवम् अस्य यथोक्थं यथादेवतं गृहीता भवन्ति
॥४.६.५॥आयुर् वै ध्रुवस् तम् उत्तमं गृह्णात्य् उत्तमं ह्य् आयुः स्थाल्या गृह्णात्य् आयुषो धृत्यै पूर्णं गृह्णाति सर्वम् आयुर् एति प्राणो वै गायत्र्य् आयुर् ध्रुवो यद् एष आ तृतीयात् सवनात् परिशये तस्माद् यावद् आयुस् तावान् प्राण आयुर् वै ध्रुवो यद् अग्निष्टोमम् आस्त आयुर् एवाप्त्वा निःसर्पत्य् आयुर् वै ध्रुवो यत् केवलं जुहुयाद् आयुः प्रजानां प्रदध्यात् परिधानीयायां शस्यमानायाम् अवनयति स ह्य् अन्तो होतुश् चमसे ऽवनयति वैश्वदेवो वै होता वैश्वदेवीर् इमाः प्रजाः सर्वासु वा एतत् प्रजास्व् आयुर् दधाति जनानाम् इत्य् आहुः सर्वासां वा एतत् प्रजानाम् आयुः सर्वाभ्यः प्रजाभ्यो गृह्यत उभयतोवैश्वानरो गृह्यत उभयतोवैश्वानरो ह्य् अयं प्राणो ऽयं वाव वैश्वानरो यो ऽयम् अवाङ् प्राणो यद् एष केवला उत्तरे हविर्धाने साद्यते तस्माद् एषो ऽर्धभाक् प्राणानाम् अर्धभाजा इतरे हिरण्ये ऽधि सादयेद् आयुःकामस्यामृतं वै हिरण्यम् आयुर् ध्रुवो ऽमृत एवास्यायुर् दधात्य् उपोप्ते ऽन्ये ग्रहाः साद्यन्ते ऽनुपोप्ते ध्रुवस् तस्माद् अस्थ्नान्ये पशवः प्रतितिष्ठन्ति मांसेन पुरुषः प्राणा वा उपरवा यद् एत उपोप्ते ग्रहाः साद्यन्ते स्वे वा एतद् योनौ साद्यन्ते पूर्वार्धे वा इमे मुखस्य प्राणा एतत् खलु वै हविर्धानस्य पूर्वार्धं यद् दक्षिणं हविर्धानं तस्माद् दक्षिणे हविर्धाने प्राणा वा एत इतरे ग्रहा आयुर् ध्रुवो नव वै प्राणा आयुर् दशमं तस्माद् एष दशमो गृह्यते दशमं ह्य् आयुर् राजपुत्रो ध्रुवं गोपायति सर्वासां वा एतत् प्रजानाम् आयुर् गोपायति तस्माद् राजपुत्रो वीर्यवत्तमो यद्य् अभिचरेत ॥
परिशये : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: परिशयेत्
इदम् अहम् अमुष्यामुष्यायणस्यायुः प्रवर्तयामि ॥ इति ध्रुवं प्रवर्तयेद् आयुर् एवास्य प्रवर्तयति यत् प्रवर्तयेत् सर्वासां प्रजानाम् आयुः प्रवर्तयेच् छुक् प्रजा ऋछेद् अवर्तिर् यजमानं गृह्णीयात् क्षोधुको ऽध्वर्युः स्यात् तद् व्यङ्ग्य एव ॥
ध्रुवं त्वा ध्रुवक्षितिम् अमुम् आस्थानाच् च्यावयामि ॥ इत्य् आस्थानाद् एवैनं च्यावयति प्रमायुको भवति ध्रुवं वै प्रच्यवमानं विश्वा भूतानु प्रच्यवन्ते प्र यजमान आस्थानाच् च्यवते तद् अभिमृश्यो दिवि दिव्यान् दृंहान्तरिक्षे अन्तरिक्ष्यान् पृथिव्यां पार्थिवान् इति यथास्थाम वा एतत् प्रजा दृंहति स्व आयतने यजमानम् आयुषा वा एष वीर्येण व्यृध्यते यस्य ध्रुवः स्कन्दत्य् आयुर् वीर्यं ध्रुवस् तद् अभिमृश्यः ॥
आयुर्धा असि ध्रुवायुर् मे धेहि ॥ इत्य् आयुर् एवास्मिन् दधाति वरो दक्षिणा वरेणैव वरं स्पृणोत्य् आत्मा हि वरः पुत्रसेनस्य ह वै भैमसेने ध्रुव उपददास तं शृण्वानः स्थैरब्रह्मण ऋतेनैभ्यो लोकेभ्य आप्याययाञ्चकार ॥
स्वाहा दिव आप्यायस्व ॥ इति स तृतीयं बभूव ॥
स्वाहान्तरिक्षाद् आप्यायस्व ॥ इति स द्विभागं बभूव ॥
स्वाहा पृथिव्या आप्यायस्व ॥ इति स पुपूरे तद् ऋतेनैवैभ्यो लोकेभ्यो ध्रुव आप्याययितव्यो द्वादशे स्तोत्रे ऽवनयति ॥
द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरो यज्ञो यज्ञः प्रजापतिः प्राजापत्यः पुरुषो यावान् एव पुरुषस् तस्मिन्न् आयुर् दधाति यत् स्तूयमाने ऽवनयेद् गर्भाः प्रपादुकाः स्युर् यञ् शस्यमाने युवानः प्रमीयेरन् यञ् शस्ते बहिः प्राणान् दध्यात् सकृञ् शस्तायां मध्यतो ऽवनीयो मध्यतो वा एतत् प्रजानाम् आयुर् दधाति ॥
स्वयम्भूर् असि श्रेष्ठो रश्मिः प्रियो देवानां संसदनीयः ॥
तं त्वा सुभव देवा अभिसंविशन्तु ॥
आयुर्धा असि ध्रुवायुर् मे धेहि ॥
इत्य् आयुर् एवास्मिन् दधाति ॥
वर्चोधा असि ध्रुव वर्चो मे धेहि ॥
इति वर्च एवास्मिन् दधाति ॥
इषो ऽसि त्वेषो ऽसि नृम्णो ऽसि व्रतो ऽसि दक्षो ऽसि तस्य त इषस्य त्वेषस्य नृम्णस्य व्रतस्य दक्षस्य भक्षीय स्वस्य चारणस्य च शूद्रस्य चार्यस्य च यथा त्वं सूर्यासि विश्वदर्शत एवम् अहं विश्वदर्शतो भूयासम् ॥
इति विश्वदर्शतो ह भवत्य् असौ वा आदित्यः स्वयम्भूः श्रेष्ठो रश्मिर् यथैष स्वयम् अभवद् एवं स्वयं भवति य एवं वेद
॥४.६.६॥अथैत ऋतुग्रहाः संवत्सरस्य वा एते विधृत्यै गृह्यन्ते द्वादश मासाः संवत्सरस् तस्माद् द्वादश ऋतुग्रहा मधुश् च माधवश् च वासन्तिका ऋतू असन्ना हूयन्ते ऽसन्ना हीम ऋतवो नान्योऽन्यम् अभिप्रपद्यते यद् अन्योऽन्यम् अभिप्रपद्येत ऋता ऋतुर् अभीयाद् अथ यद् अन्योऽन्यः प्रपद्यते तस्माद् इदम् ऋता ऋतुर् अनुनिहिताः परिप्लवन्त उभयतोमुखम् ऋतुपात्रम् उभयतोमुखा हीम ऋतवो न वै तद् विद्म यत ऋतूनां मुखं सह प्रथमं गृह्णाते सहोत्तमं सह युज्येते सह विमुच्येते चतुर्दश वा एतत् कुरुतो ऽति वा एतद् रेचयतो ऽस्ति मासस् त्रयोदशस् तम् एवैतेनाप्त्वावरुन्द्ध ऋतुभ्यो वै प्रजाः प्रजायन्ते यत् षड् ऋतुना चतुर् ऋतुभिर् ऋतुभ्यो वावास्मा एतच् चतुष्पदः पशून् प्रजनयतो ऽथ यच् चतुर् ऋतुभिर् द्विर् ऋतुनर्तुभ्यो वावास्मा एतद् द्विपदः पशून् प्रजनयतो यद् द्विर् ऋतुना द्वौ हीमा ऋतू अथ यद् द्वे ऋतुपात्रे द्वौद्वौ हीम ऋतवो नानुयजति वैश्वानरो वषट्कारो यद् अनुयजेद् वैश्वानरम् ऋतुष्व् अन्ववसृजेद् अन्धो वा इदम् आसीद् अव्यावृत्तम् अहर् आसीन् न रात्रिस् तद् देवा ऋतुग्रहैर् व्यावर्तयन् यद् ऋतुग्रहा गृह्यन्ते ऽहोरात्रयोर् व्यावृत्त्यै संवत्सरो वै स्वर्गो लोकस् तस्य वा एत आक्रमा यद् ऋतुग्रहा यद् ऋतुग्रहा गृह्यन्ते स्वर्गस्य लोकस्याक्रान्त्यै
॥४.६.७॥नान्योऽन्यम् : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: नान्योऽन्यम्
अभिप्रपद्येत : फ़्न् म्। एद्।: अभिप्रपद्यत
अन्योऽन्यः : फ़्न् ह्। अन्द् ब्ब्। एद्।: अन्योऽन्यः
आदित्या वा इत उत्तमाः स्वर्गं लोकम् आयंस् ते वा इतः प्रतिसंहिताः पुरस्ताद् एवान्यत् सर्वं संवत्सरो वै स्वर्गो लोकः संवत्सरम् एतौ कल्पयितुं प्लायेते यद् अध्वर्यू यद् ऐन्द्राग्नम् ऋतुपात्रेण गृह्णाति संवत्सरं वा एतद् अन्वारभते स्वर्गाय लोकायाथो ज्योतिर् उपरिष्टाद् दधाति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यय् असौ वा आदित्यः शुक्रः पुरुषो वैश्वदेवो यञ् शुक्रपात्रेण वैश्वदेवं गृह्णाति तस्मात् पुरुष एवामुं प्रत्यक् सर्वे ऽन्ये न्यञ्चः पशवो देवाश् च वा असुराश् चास्पर्धन्त ते देवाः प्रातःसवने वैश्वदेवे यज्ञं संस्थाप्यम् अपश्यंस् तं प्रातःसवने समस्थापयन् यद् वैश्वदेवः प्रातःसवने गृह्यते प्रातःसवने वा एतद् वैश्वदेवे यज्ञं संस्थापयति तेन संस्थितेनारिष्टेन भूतेन प्रचरन्ति देवा वै सर्वे प्रातःसवनम् अभ्यायछन् नोत्तराभ्यां सवनाभ्याम् अतिष्ठन्त यद् वैश्वदेवः प्रातःसवने हूयते प्रातःसवने वा एतद् वैश्वदेवे देवतास् तर्पयन्ति तास् तृप्ता उत्तरे सवने अभिसृज्यमाना यन्ति वज्रो वै मरुत्वतीया वज्र एव प्रथमो ऽपगूर्तिर् द्वितीयः स्तृतिर् उत्तमो वज्रो वै धनुर् धनुर् एव प्रथमः प्रतिहितिर् द्वितीयो विसृष्टस् तृतीयश् चक्रियौ वा एते यज्ञस्य यन् मरुत्वतीया अक्षो मध्यमः पक्षसी अभितो मरुद्भिर् वै वीर्येणेन्द्रो वृत्रम् अहन् न ऋते मरुद्भ्यो ऽशक्नोद् वीर्यं कर्तुं यन् मरुत्वतीयो ग्रहो गृह्यते मरुत्वतीयं शस्यते तेन माध्यन्दिनं सवनं वीर्यवत् कथं सवनान्य् ऋतुमन्ति वेत्थेति पृछेद् ऋतुग्रहैः प्रातःसवनम् ऋतुमन् मरुत्वतीयैर् माध्यन्दिनं सवनं सावित्रेण तृतीयसवनं मरुत्वतीययोः सन्नयोर् दक्षिणा दीयन्ते स्वे वा एतद् योनौ दक्षिणा दीयन्ते परिधयो वा एते यज्ञस्य यन् मरुत्वतीयास् तस्मान् मरुत्वतीयान् दक्षिणा नातिदीयन्ते यद् अतिदद्याद् यथा बहिष्परिधि स्कन्नम् एवं स्याद् यदि कामयेत विड् ओजीयसी स्याद् अबलीयः क्षत्रम् इति यस्या मरुत्वतीयः पूर्वो ऽर्धऋचस् तां पुरोरुचं कुर्याद् विशं वा एतद् ओजीयसीम् अकर् अबलीयः क्षत्रं यदि कामयेत क्षत्रम् ओजीयः स्याद् अबलीयसी विड् इति यस्या ऐन्द्रः पूर्वो ऽर्धऋचस् तां पुरोरुचं कुर्यात् क्षत्रं वा एतद् ओजीयो ऽकर् अबलीयसीं विशं जामि वा एतद् यज्ञे क्रियते यन् मरुत्वतीयो ग्रहो गृह्यते मरुत्वतीयं शस्यते पशवो वै मरुतो ऽजामि पशवस् तेन तद् अजाम्य् ऋतुपात्रम् आलभ्य प्रतिगृह्णात्य् ऋतवो वै मरुतः संवत्सर ऋतव आयुः संवत्सर आयुषि वा एतद् अध्वर्युः श्रयते वृत्रं वा एष हन्ति यो मरुत्वतीयान् ग्रहान् गृह्णीते माहेन्द्रे सर्वे कामाः सर्वान् वा एतत् कामान् आप्नोति सर्वान् व्यश्नोतीन्द्रो वै वृत्रम् अहन् सो ऽन्यान् देवान् अत्यमन्यत स महेन्द्रो ऽभवत् स एतम् उद्धारम् उदहरत वृत्रं हत्वा तद् उद्धार एवास्यैष भाग एव तस्माद् राजा सङ्ग्रामं जित्वोदाजम् उदजते शुक्रपात्रेण माहेन्द्रं गृह्णाति वदन्ति ग्रावाणो वदन्त्य् औलूखला मन्थन्त्य् आशिरम् इन्द्रे वा एतद् अग्रा आगते घोषम् अकुर्वताथो यजमान एव तेजो दधति
॥४.६.८॥वा : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: वा।
वेत्थेति : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
एतद् वा एषाभ्यनूक्ता ॥
अष्टौ पुत्रासो अदितेर् ये जातास् तन्वस् परि ।
देवं उप प्रैत् सप्तभिः परा मार्ताण्डम् आस्यत् ॥
इत्य् एष वाव स उपांशुसवनो ग्रावा तस्य वा एष सोमपीथो यद् आदित्यं मेक्षयन्ति ॥
विवस्वन्न् आदित्यैष ते सोमपीथः ॥ इति सोमपीथेनैवैनं समर्धयति व्यानो वा उपांशुसवनः प्रजा आदित्यो व्यानं वा एतत् प्रजासु दधाति पशवो वा आदित्यो यद् दध्ना मध्यतः श्रीणाति मध्यतो वा एतत् पशूनां पयो दधात्य् अथ यत् तप्तातङ्क्यं तस्माद् आमा सती पक्वं दुहे यदि कामयेत वर्षेत् पर्जन्या इति ॥ या दिव्या वृष्टिस् तया त्वा श्रीणामि ॥ इति दध्नोपरिष्टाद् आदित्यं श्रीणीयात् पशवो वा आदित्यः पशुभ्य एषो ऽमुतो वर्षति पशून् एव वृष्ट्याभिजिघर्ति यदि कामयेत गर्भाः श्रीव्येयुर् इत्य् उद्गृह्यादित्यम् अवेक्षेत गर्भा ह श्रेवुका भवन्ति शुक्रवती वै पूर्वे सवने अशुक्रं तृतीयं सवनं यद् द्विदेवत्यानां संस्रवान् अवनयत्य् आग्रायणम् अभिप्रस्कन्दयति तेन तृतीयसवनं शुक्रवद् देवा असुरान् हत्वा मृत्योर् अबिभयुस् ते नाथैषिणो न्यञ्चनैषिण एता देवता भूयिष्ठाः प्राविशन् यद् द्विदेवत्यांस् तस्माद् द्विदेवत्येभ्य आदित्यो निर्गृह्यते बृहतीभ्यां गृह्णाति पशवो वै बृहतीः प्रजा आदित्य एतावांल् लोको यावद् उद्धतं यत् सम्प्रसारयित्वा गृह्णाति लोकं वा एतद् अन्नाद्यं यजमानो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते ऽथो इमा एव प्रजा अन्नाद्यायावरुन्द्धे यद्य् अस्य भ्रातृव्यो यजेत बहिर्वेदि तिष्ठेत् तथा हैनं नावरुन्द्धे पशवो वा आदित्यो ऽग्नी रुद्रो ऽग्नेर् एतास् तन्वो यद् धिष्ण्या यत् सम्प्रसारयित्वा गृह्णाति रुद्राद् वा एतत् पशून् अन्तर्दधात्य् अपिधायोप निष्क्रामति पशूनां गोपीथायादित्यो वै द्विदेवत्यानाम् अनुयाजस् तस्मात् तान् नानुयजति द्विदेवत्या वा आदित्यस्य प्रयाजास् तस्मात् तान् नानुयजति पशवो वा आदित्यो ऽग्नी रुद्रो ब्राह्मण उपद्रष्टा यद् ईक्षमाणो जुहुयात् प्रधीयमानानाम् एषाम् उपद्रष्टा स्याद् अन्यत्रेक्षमाणेन होतव्यम् अनुपद्रष्टैषां भवति
॥४.६.९॥