चतुर्थकाण्डे पञ्चमः प्रपाठकः
चतुर्थकाण्डे पञ्चमः प्रपाठकः
अपो वै वृत्रः पर्यशयत् ततो या अत्यमुच्यन्त ता जीवा यज्ञिया गिरिर् वै वृत्रो या अतिमुमुचाना धावन्ति ता जीवा यज्ञिया यद् वहन्तीनां गृह्णाति या एव जीवा यज्ञियास् तासाम् एव गृह्णाति प्रतीपम् उपमारयत्य् अछम्बट्काराय सूर्यस्यावकाशे गृह्णाति सेन्द्रा एव गृह्णाति हविष्मतीर् इमा आपा इति हविष्मतीर् एव गृह्णात्य् आविःसूर्ये गृह्या उत्तरम् एव यज्ञक्रतुम् अभिगृह्णात्य् अनुष्टुभा गृह्णात्य् अनुष्टुब् वै सर्वाणि छन्दांसि सर्वैर् एवैनाश् छन्दोभिर् गृह्णाति वर्ष्म वा एषा छन्दसां वर्ष्मैनं समानानां गमयति चतुर्भिर् गृह्णाति त्रिभिः सादयति तत् सप्त सप्तपदा शक्वरी शाक्वराः पशवः पशून् एवावरुन्द्धे ऽपो वै रात्रिर् दिवा भूते प्रविशति तस्माद् आपो दिवा कृष्णा अपो ऽहर् नक्तं तस्माद् आपो नक्तं शुक्ला यद् दिवा गृह्णात्य् उभे एवाहोरात्रे गृह्णाति दिवा वै मनुष्या यज्ञेन चरन्ति नक्तं देवास् तस्माद् रात्रिभिः श्रवस्यते संस्थाप्य वै मनुष्या यज्ञं निःपद्यन्त आपः खलु वै विश्वे देवा यद् अपः परिहरन्त्य् अद्भ्यो वा एतद् यज्ञं सम्प्रादाद् अन्यस्ते ऽस्य यज्ञे क्रियते यद् वै यज्ञस्यान्तर्यन्ति तच् छिद्रं तद् अनु रक्षांसि यज्ञम् अवयन्त्य् आपो वै रक्षोघ्नीर् अपो रक्षांसि न तरन्ति यद् अपः परिहरन्ति रक्षसाम् अनन्ववायाय या दिवा गृह्णाति या अत्रीः प्रजास् तासाम् एता योनिस् ता एता अनुप्रजायन्ते या नक्तं गृह्णाति या आद्याः प्रजास् तासाम् एता योनिस् ता एता अनुप्रजायन्त उभयीर् एव प्रजाः प्रजनयत्य् अत्रीश् चाद्याश् चाग्नीध्रे सादयत्य् एतद् वा अनभिजितम् अथो अत्र हि तां रात्रिं देवता उपवसन्ति देवा वै यज्ञस्य श्वस्तनं नापश्यंस् ते वा एतद् एव यज्ञस्य श्वस्तनम् अपश्यन् यद् वसतीवरीर् यद् वसतीवरीर् गृहीत्वोपवसन्ति श्वस्तनं वा एतद् यज्ञस्यालभ्योपवसन्त्य् अथो आपो वै विश्वे देवाः सर्वा वा एतद् देवता आलभ्योपवसन्ति यस्यागृहीताः सूर्यो ऽभिनिम्रोचेद् य आहिताग्निः सोमयाजी तस्य कुम्भाद् गृह्यास् तस्य हि गृहीता अग्निम् उपरिष्टाद् धारयेयुर् अथ गृह्णीयाद् ज्योतिष्मतीर् एवैना गृह्णाति हिरण्यं हस्ते भवत्य् अथ गृह्णाति सत्यं वै हिरण्यं सत्येनैवैना गृह्णाति वरो दक्षिणा वरेणैवैना गृह्णाति यत् तत्र धनम् अदास्यन्त् स्यात् तद् देयम्
॥४.५.१॥प्रचरण्याम् अग्रे गृह्णात्य् एषा ह्य् अग्रे प्रचरत्य् अपो वै सोमस्य रसः प्रविष्टो ऽग्निः सर्वा देवता वैश्वदेवीर् आपो यज्ञमुखं ग्रावाणः सवितृप्रसूतो वा एतत् सर्वाभिर् देवताभिर् अपां सोमस्य रसम् अछैति शृणोत्व् अग्निः समिधा हवं मा इति यस्मिन्न् एवाग्नौ जुहोति तम् एतद् आह शृण्वन्त्व् आपा इति या एवापो ऽछैति ता एतद् आह धिषणा च देवीति वाग् वै धिषणा देवी वाचं वा एतद् आह शृणोत ग्रावाणो विदुषो नु यज्ञम् इति यज्ञमुखं हि ग्रावाणः शृणोतु देवः सविता हवं मा इत्य् आह प्रसूत्या एव ॥
अप इष्य होतः ॥ इति यज्ञं प्रेष्येति वा एतद् आह ॥
प्र ब्रह्मणा इति ब्रह्मणैव यज्ञम् अछैति मैत्रावरुणस्य चमसेनाछैत्य् एष ह्य् अग्रे प्रचरत्य् अथो मित्रावरुणौ ह्य् अपाम् ईशाते यज्ञमुखं वै मित्रावरुणौ यज्ञमुखम् आपो यज्ञमुखेनैव यज्ञमुखम् अछैति यत्र होतुः प्रातरनुवाकम् अनुब्रुवत उपशृणुयात् तद् अपो ऽध्वर्युर् गृह्णीयाद् यन् नोपशृणुयाद् बधिरः स्याद् वाचो हि छिद्यते ऽथ यज् जुहोति हविर् भूता एवैना गृह्णात्य् अथो अभिघृता एव तृणं प्रास्य जुहोत्य् अग्निमत्य् एव जुहोत्य् आयतनवत्य् अन्धो ऽध्वर्युः स्याद् यद् अनायतने जुहुयाद् घृतं वै देवा वज्रं कृत्वा सोमम् अघ्नन्न् अभि खलु वा एता घारयन्ति तस्माद् आहुतिम् अपप्लावयत्य् अथो आहुतिं नेद् धराणीति कार्ष्य् असीत्य् आहुतिम् अपप्लावयति समुद्रस्य वो ऽक्षित्या उन्नया इत्य् उपसारयत्य् अपाम् एवाक्षित्यय् अपो वै सोमस्य रसः प्रविष्टः सोमम् अपां रसो ऽपाच् च खलु वै नपाच् चापां सोमस्य रसस्येशाते तौ वा एतद् आहुत्या भागधेयेनापां सोमस्य रसं निरयाचिष्टोभे अहोरात्रे वसतीवरीषु ग्रहीतव्ये इत्य् आहुः पूर्वेद्युर् अन्या गृह्णाति पुरान्याः सूर्यस्योदेतोस् तथास्योभे अहोरात्रे वसतीवरीषु गृहीते भवतः पूर्वेद्युर् अन्या गृह्णाति पुरान्याः सूर्यस्योदेतोर् उभयीर् एवैनाः सद्योगृहीता अकर् भ्रातृव्या वा एता गृह्यन्ते या मैत्रावरुणस्य चमसे याश् च निग्राभ्यास् ता उभयीर् उपरिष्टाच् चात्वालस्य समनक्ति सञ्ज्ञानम् आभ्यः करोति मित्रम् आभ्यो ददाति चात्वालान् निर्गृह्यन्त एष वा अपां योनिः स्वाद् एव योनेर् निर्गृह्यन्ते ऽस्कन्नत्वाय ॥
प्र : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: प्र।
अवेर् अपो ऽध्वर्या३ओम् ॥ इत्य् अविदो यज्ञा३म् इति वा एतद् आह ॥
उतेम् अनम्नमुर् उतेमं पश्य ॥
अयं मे रद्ध इति वा एतद् आह यद्य् अग्निष्टोमो जुहोति न वा अग्निम् अग्निष्टोमस्य स्तोत्रेण न शस्त्रेणातियन्त्य् अग्निष्टोमम् एव यज्ञक्रतुम् अनुसन्तनोति यद्य् उक्थ्यः परिधिम् अनकति परे वा अग्नेः परिधयः पराणि परिधिभ्य उक्थान्य् उक्थान्य् एव यज्ञक्रतुम् अनुसन्तनोति यद्य् अतिरात्र एतद् एव यजुर् वदन् हविर्धानं प्रपद्येत परं वै परिधिभ्यो हविर्धानं परोक्थेभ्यो रात्री रात्रीम् एव यज्ञक्रतुम् अनुसन्तनोति स्तेनं मनो ऽनृतवादिनी वाग् अथ केन सोमा गृह्यन्ते केन हूयन्ता इति पृछेद् ऋतं वै सत्यं हिरण्यम् ऋतेनैव सत्येन गृह्यन्त ऋतेन हूयन्ते
॥४.५.२॥देवेभ्यो वै मनुष्येभ्यः स्वर्गाय लोकाय यज्ञ आह्रियते यद् धृदे त्वेति तेन देवेभ्यो यन् मनसे त्वेति तेन मनुष्येभ्यो यद् आह दिवे त्वा सूर्याय त्वेति तद् अनु यज्ञं स्वर्गं लोकं समारोहयति वि वा एतद् यज्ञश् छिद्यते यस्मै कम् आह्रियते तद् ध्य् एनम् अनु स्वर्गं लोकं समारोहयति यद् आह दिवि देवेषु होत्रा यछेति होत्राभिर् वै यज्ञः सन्ततो होत्राभिर् एव यज्ञं सन्तनोति ॥
देवेभ्यः प्रातर्यावभ्यो ऽनुब्रूहि ॥ इति छन्दांसि वै देवाः प्रातर्यावाणश् छन्दोभ्यो वा एतद् अनुवाच आह पुरा वाचः प्रवदितोः प्रातरनुवाकम् अन्वाह यजमानायैव वाचं गृह्णाति न वा एतर्हि यजमानो हस्ता अवनेनिक्ते यद् अप्सुमतीं प्रथमाम् अन्वाह प्रातरवनेगो वा एष यजमानस्य यत्र वा अदो ऽपः परिहरन्त्य् अद्भ्यो वा एतद् यज्ञं सम्प्रादाद् यद् अप्सुमतीं प्रथमाम् अन्वाहाद्भ्यो वा एतद् यज्ञं पुनर् आलभते सर्वेषां वै देवानां प्रातरनुवाक आपः खलु वै विश्वे देवा यद् अप्सुमतीं प्रथमाम् अन्वाह सर्वा वा एतद् देवता अप्नोति सर्वा व्यश्नोति यथा वै सामिधेनीर् एवं प्रातरनुवाक आसाद्य वै हविः सामिधेनीर् अन्वाहुर् एतत् खलु वा एतर्हि हविर् यत् सोमस् तस्मात् सोमम् उपावहृत्यान्वाह गायत्रीं च सम्पादयति जगतीं च तद् द्वे छन्दसी एकं छन्दो ऽभिसम्पादयति बृहतीं त्रिष्टुभं च ककुभं च तद् द्वे छन्दसी एकं छन्दो ऽभिसम्पादयति बृहतीम् अनुष्टुभं च पङ्क्तिं च तत् षट् छन्दांस्य् एकं छन्दो ऽभिसम्पादयति बृहतीम् अनुष्टुप्प्रतिपत्कानि छन्दांसि कुर्याद् यज्ञावकीर्णस्य वाग् वा अनुष्टुब् वाचैवैनं भिषज्यति समया त्रिष्टुभं च जगतीं चानुब्रूयात् पशुकामस्य पशवो वै जगती पशुमान् भवति सर्वाणि छन्दांश्य् अन्वाह प्रजापतिर् वै छन्दांसि प्रजापतिम् एवाप्नोति प्रजापतेर् वा एतद् उक्थं यत् प्रातरनुवाको व्युष्टायां पुरा सूर्यस्योदेतोर् अनुब्रूयाद् एष हि प्रजापतेर् लोकः पवित्रं वै प्रातरनुवाको यजमानम् एवैतेन पुनाति शतम् अनुब्रूयाद् आयुःकामस्य शतायुर् वै पुरुषः शतवीर्य आयुर् एव वीर्यम् आप्नोति सप्त च शतानि विंशतिं चानुब्रूयात् पशुकामस्यैतावन्ति वै संवत्सरस्याहोरात्राणि संवत्सरेणैवास्मै पशून् अवरुन्द्धे सहस्रम् अनुब्रूयात् स्वर्गकामस्य यावद् वै सहस्रं तावद् इते ऽसौ लोकः स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यय् अपरिमिता अन्वाहापरिमितस्यावरुद्ध्यै पङ्क्त्या परिदधात्य् उत्तरम् एव यज्ञक्रतुम् अभिगृह्णाति
॥४.५.३॥यज्ञस्य वा एताः पन्नेजनीः पुंसाम् अग्नीत् स्त्रीणां नेष्टा यद् अग्नीन् नेष्टुर् उपस्थम् आसीदति मिथुनं वा एतत् सम्भवतो यत् तर्ह्य् अप उपप्रवर्तयति तस्मिन्न् एव मिथुने रेतो दधाति पत्न्य् उपप्रवर्तयति पत्न्या हि प्रजाः प्रजायन्त ऊरुणोपप्रवर्तयत्य् ऊरुं ह्य् अनु प्रजाः प्रजायन्ते दक्षिणेनोरुणोपप्रवर्तयति दक्षिणं ह्य् ·रुम् अनु प्रजाः प्रजायन्ते ऽन्तरत उपप्रवर्तयत्य् अन्तरतो हि प्रजाः प्रजायन्ते यद् दक्षिणा प्रवर्तयेत् पितृलोक एना निधुवेद् अथ यद् उदीचीर् उपप्रवर्तयति मनुष्यलोकम् एवैना उपप्रजनयति प्राजापत्यो वा उद्गाता सङ्क्शाप्यमानो वा उद्गाता पत्न्या रेता आदत्ते यद् आह वामी ते सन्दृशि विश्वं रेतो धेषीयेति तथा ह नादत्ते द्वादशे स्तोत्र उपप्रवर्तयति द्वादश मासाः संवत्सरो द्वादशाग्निष्टोमे स्तोत्राण्य् आपः शान्तिर् यत् तर्ह्य् अप उपप्रवर्तयति शमयत्य् एव देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति सवितृप्रसूत एवैनम् आदत्ते ऽश्विनोर् बाहुभ्याम् इत्य् अश्विनौ वै देवानाम् अध्वर्यू पूष्णो हस्ताभ्याम् इति देवताभिर् एव ग्रावासीति राते ह्य् एष देवेभ्यः सोमम् अध्वरकृद् देवेभ्या इत्य् अद्वरं ह्य् एष देवेभ्यः करोतीन्द्राय त्वा सुषुत्तमं मधुमन्तं पयस्वन्तम् इत्य् ऐन्द्रो हि यज्ञ इन्द्रं खलु वा एतर्ह्य् अन्या देवता अन्व् इन्द्राय त्वा वसुमते रुद्रवता इति वसवश् च ह्य् एनम् एतर्हि रुद्राश् चान्व् इन्द्राय त्वादित्यवता इत्य् आदित्या ह्य् एनम् एतर्ह्य् अन्व् अग्नये त्वा रायस्पोषद इत्य् अग्निर् वै सर्वा देवता एता ह्य् एनम् एतर्हि देवता अनु विष्णवे त्वेति विष्णुर् हि यज्ञो व्यानो वा उपांशुसवनः प्रजा अंशवो व्यानं वा एतत् प्रजासु दधाति श्वात्राः स्थ वृत्रतुरा इत्य् एष वा अपां सोमपीथ एतं वै विश्वामित्रो ऽपां सोमपीथं विदाञ्चकार तस्मै सिन्धवो धोक्षम् अनमन्तापां वा एष सोमपीथो ऽपो वा एतत् सोमपीथेन समर्धयति यो वा अपां सोमपीथं वेद न ह वा आस्व् आर्तिम् आर्छति करोत्य् आसु वीर्यं यत् ते सोम दिवि ज्योतिर् इति सोमो वै वाजस् तस्य चन्द्रमास् तृतीयम् अयं यः पवते स तृतीयं येन यजन्ते स तृतीयं गर्भान् अमुना दाधार प्राणान् अनेन यछत्य् अयं यः पवते ऽन्नम् अनेन दाधार येन यजन्ते तस्य वै वाजस्य सत्यं वाजिनम् अन्नं वाजिनं दक्षिणा वाजिनं ता वा अस्यैतत् तन्वः सम्भृत्य तं सर्वं सतनुं भूतम् आप्याययन्ति वज्रो वै ग्रावा हनू अधिषवणे क्रूरम् इव वा एतद् यज्ञे क्रियते यद् आह धिषणे ईडिते ईडेथाम् इति शमयत्य् एव
॥४.५.४॥वसतीवरीभिः सोमम् आप्याययन्ति न हि सोमेन सोम आप्यायते ऽद्भिर् हि सोम आप्यायते निग्राभ्याभिर् उपांशुम् अतो हीतरे सोमा गृह्यन्ते प्राणो वा उपांशुर् अङ्गानीतरे ग्रहा यद् अन्यत आप्याययेयुः प्राणेन यज्ञं विछिन्द्युर् अष्टौ कृत्वः प्रातर् अभिषुणोत्य् अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रीं वा एतत् प्रातःसवने व्यायातयन्ति देवाश् च वा असुराश् चास्पर्धन्त ते देवा उपांशौ यज्ञं संस्थाप्यम् अपश्यंस् तम् उपांशौ समस्थापयंस् तद् उपांशा एव यज्ञः संस्थाप्यो ऽष्टौ कृत्वः प्रातर् अभिषुणोत्य् अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रीम् एवाप्नोति यद् एकादश त्रिष्टुभं तेन यद् द्वादश जगतीं तेन त्रिर् विगृह्णाति त्रीणि वै सवनानि सवनान्य् एवाप्नोत्य् एतद् वा उपांशौ यज्ञं समतिष्ठिपंस् तेन संस्थितेनारिष्टेन भूतेन प्रचरन्ति त्रिर् विगृह्णाति त्रयो हीमे प्राणाः प्राणो ऽपानो व्यानो ऽथो त्रयो वा इमे लोका इमान् एव लोकान् आप्नोत्य् असौ वा उपांशुर् अन्तरिक्षम् अन्तर्याम इयम् उपयामो यद् उपयामगृहीता गृह्यन्ते ऽनया वा एतद् गृह्यन्ते तद् अस्कन्ना वा एते ऽनया हि गृह्यन्ते यत् स्थाल्या गृह्यन्ते ऽनया वा एतद् गृह्यन्ते ऽस्या वा एषाधिक्रियते तद् अस्कन्ना वा एते ऽनया हि गृह्यन्ते यद् दारुमयेण गृह्यन्ते ऽनया वा एतद् गृह्यन्त इयं हि वनस्पतीनां योनिस् तद् अस्कन्ना वा एते ऽनया हि गृह्यन्त एष ते योनिर् इति सादयतीयं वै सोमस्य योनिर् अस्याः सोमो ऽधि जायते स्व एवैनं योनौ दधातीयं वै देवपात्रं तद् य एवं वेद प्र वसीयसः पात्रम् आप्नोति ब्रामणं तु पात्रे न मीमांसेत यः पात्रिय इव स्याद् अनुपयामगृहीतो गृह्यते ऽनुपयामगृहीतं हि प्रजाः प्राणम् उपजीवन्त्य् अपवित्रपूतो गृह्यते ऽपवित्रपूतं हि प्रजाः प्राणम् उपजीवन्त्य् असन्नो हूयते ऽसन्नं हि प्रजाः प्राणम् उपजीवन्ति पवित्रपूता वा अन्ये सोमा अथ वा एष वाक्पूतो यद् उपांशुस् तस्माद् वाचस्पतये पवस्वेत्य् आह वाक्पूतो ह्य् एषो ऽंशुभिः पावयति प्राणा वा अंशवः प्राणैर् एवैनं पावयति द्वाभ्यान्द्वाभ्यां पावयति द्वौद्वौ हीमे प्राणा देवो देवानां पवित्रम् असीति यत् स्वित् सोमं सोमेन पुनाति स्वाङ्कृतो ऽसीति प्राणम् एव स्वम् अकृत मनस् त्वाष्ट्व् इति मनसैव प्राणम् आप्नोति स्वाहा त्वा सुभव सूर्यायेति सूर्यदेवत्या हि सर्वे सोमा हूयन्ते ऽथो अत्र वै देवानां प्रियास् तन्वस् ता एवावरुन्द्धे देवेभ्यस् त्वा मरीचिपेभ्या इति रश्मयो वै देवा मरीचिपाः परिधयो रश्मयो ऽसा आदित्य आहवनीयस् तान् एव प्रीणात्य् ऊर्ध्वस् तिष्ठन् जुहोत्य् ऊर्ध्वो हि तिष्ठन् वीर्यवत्तरो यं द्विष्यात् तस्य जिह्मस् तिष्ठन् जुहुयात् प्राणान् अस्य व्लिनाति विह्वारुको भवति यद्य् अभिचरेद् आ तमितोस् तिष्ठेद् अग्निर् आहुतिम् अभित्वरमाणस् ताजग् अनुगछति यदि कामयेत वर्षेत् पर्जन्या इति परिमृज्योर्ध्वम् उन्मृज्याद् ओषधीभ्यो वा एषो ऽमुतो वर्षत्य् ओषधीर् एव नेदीयो वृष्ट्या अकर् यदि कामयेत वर्षेत् पर्जन्या इति परिमृज्यावाचीनम् अवमृज्याद् वैश्वानरेणैव वृष्टिम् अपि हन्ति नापिधेयो यद् अपिदध्यात् प्राणम् अस्यापिदध्यात् प्रमायुकः स्याद् यं द्विष्यात् तस्यापिदध्यात् प्राणम् एवास्यापिदधाति यद्य् अभिचरेत् ॥ इदम् अहम् अमुष्यामुष्यायणस्य प्राणम् अपिदधामि ॥ इत्य् अपिदध्यात् प्राणम् एवास्यापिदधाति ॥
इति : फ़्न् ओएर्तेल्, ज़ुर् कपिष्ठल-कठ-संहिता, प्। ११४
इदम् अहम् अमुष्यामुष्यायणस्य प्राणे सादयामि ॥ इत्य् अभिचरन्त् सादयेत् प्राण एवास्य सादयति प्रमायुको भवति प्राणाय त्वेत्य् अनभिचरन्त् सादयेत्
॥४.५.५॥पवित्रं वितन्वन्ति प्राणापानयोर् विधृत्यय् उपयामगृहीतो गृह्यते ऽपानेन वै प्राणो धृतः प्राणस्य धृत्यय् अन्तरिक्षं वा अन्तर्यामो ऽन्तरिक्षम् इमाः प्रजा यद् एतद् पात्रं सूदवत् सादयति प्रजास्व् एव रसं दधाति देवाश् च वा असुराश् चास्पर्धन्त ते देवा उपांशुम् अपश्यंस् तम् अगृह्णत तं पुरा स्तोत्रात् पुरा शस्त्राद् धोतुम् उपोदतिष्ठंस् ते ऽसुरा अचिकयुर् जुह्वति वा इति ते वज्रम् आदायाभ्यपतंस् ते देवा अन्तर्यामम् अपश्यंस् तम् अगृह्णत तेनासुरान् एभ्यो लोकेभ्यो ऽन्तरदधत ततो देवा अभवन् परासुरास् तद् य एवं विद्वान् अन्तर्यामं गृह्णीते ऽन्तर्यामेनैव भ्रातृव्यम् एभ्यो लोकेभ्यो ऽन्तर्धत्ते भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति प्राणापानौ वा उपांश्वन्तर्यामौ व्यान उपांशुसवनो यद् एष ग्रावान्तरैते पात्रे साद्यते प्राणापानयोर् विधृत्यै यो वा एता ईजते येनैतौ विधृता एष वाव स उपांशुसवनो ग्रावा प्राणापानौ वा उपांश्वन्तर्यामौ व्यान उपांशुसवनो यद् एते पात्रे एतं ग्रावाणम् आ तृतीयात् सवनान् न जहीतस् तस्मात् सुप्तस्य सर्वाण्य् अन्यानि श्रोत्राण्य् अपक्रामन्ति प्राणापानौ त्व् एनं न जहीतो ऽथ यत् पुनर् अर्दयति तस्मात् सुप्त्वा पुनः प्रबुध्यन्ते प्राणापानौ वा उपांश्वन्तर्यामौ व्यान उपांशुसवनो यद् एते पात्रे एतं ग्रावाणम् आ तृतीयात् सवनान् न जहीतस् तस्मात् पक्षिणो वियत्य पक्षान् ईरयन्तो नावपद्यन्ते ऽथ यत् पुनर् अर्दयति तस्मात् पुनर् अभ्यायुवते प्राणापानौ वा उपांश्वन्तर्यामौ व्यान उपांशुसवनो यद् एते पात्रे पुनः प्रयुज्येते तस्माद् इमौ द्वा अधस्तात् प्राणौ घ्नन्ति वा एतत् सोमं यद् अभिषुण्वन्त्य् अद्वर्युः प्रथमो ऽभिषुणोति व्यर्धुको भवति यत्र मूलं तद् अभिषुत्य एतद् वा अस्य विदेवतमं तथा हाव्यर्धुको ह भवति यो वै देवक्षेत्रं विद्वां समर्पयत्य् आर्तिम् आर्छति पात्राणि वाव देवक्षेत्रं यत्र वा अग्रे ऽध्वर्युः सोमं जुहोति तद् एनं देवताः प्रत्यासत इह नो परमा ह रिष्यतीति यत् ततो ऽन्यत्र जुहुयाद् यद् अस्य स्वं तद् अन्येभ्यः प्रयछेद् अस्वो ह भवत्य् एतद् वा अध्वर्योः स्वं यद् आश्रावयति यद् आश्राव्याहुत्वा प्रच्यवेत यद् अस्य स्वं तस्मात् प्रच्यवेतास्वो ह भवत्य् एतद् वा अध्वर्योः स्वं यद् वायव्यं यद् वायव्यम् अनालभ्याश्रावयेद् यद् अस्य स्वं तस्माच् छिद्येतास्वो ह भवति तद् य एवं विद्वान् आश्राव्य हुत्वा वाहुत्वा वा प्रच्यवते बह्व् अस्य स्वं भवति न स्वाच् छिद्यते वायव्यम् आलभ्याश्रावयति स्ववान् एव भवति
॥४.५.६॥ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं तद् यज्ञे क्रियते यस्माद् धस्तादाना अन्ये पशवो मुखादाना अन्य इति यद् उपांशुर् हस्तेन गृह्यते तस्मान् मर्कटः पुरुषो हस्ती ते हस्तादाना मुखं वै वायव्यं यद् वायव्ये नेतरे ग्रहा गृह्यन्ते तस्माद् इतरे पशवो मुखादाना ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं तद् यज्ञे क्रियते यस्मात् सद्यो जाताः पशवः प्रतितिष्ठन्ति संवत्सरे पुरुषा इत्य् उपांश्वन्तर्यामौ वा अन्व् अन्ये पशवः पुरुषस् त्वै यज्ञेन सम्मितः प्राणापानौ वा उपांश्वन्तर्यामौ यद् एतौ ग्रहा असन्नौ हूयेते तस्मात् सद्यो जाताः पशवः प्रतितिष्ठन्ति संवत्सरो वा अग्निष्टोमो द्वादश मासाः संवत्सरो यद् एत इतरे ग्रहाः साद्यन्ते तस्मात् पुरुषो जातः संवत्सरे प्रतितिष्ठति यत् ते सोमादाभ्यं नाम जागृवीत्य् एष वै सोमस्य सोमपीथः सोमं वा एतत् सोमपीथेन समर्धयति यो वै सोमस्य सोमपीथं वेद न सोमपीथाच् छिद्यते सोमो वा इमा दिशो ऽभ्यकामयत प्राग् अपाग् अन्धराग् उदग् इत्य् आभिर् एनं दिग्भिः समूहत्य् आभिः समर्धयति कामम् एनं गमयति कामं ह गछति कामुका एनं स्त्रियो भवन्ति यां कामयेत तां तर्हि मनसा ध्यायेत् सा हैनं कामयते ऽम्ब निस्मरेति स्मरेति वा एतद् आह सम् अरिर् विदाम् इति सम् अनेन वित्स्वेति वा एतद् आह चत्वारो वै पृश्नेः स्तना आसंस् ततस् त्रिभिर् देवेभ्यो ऽदुहत् कुशीभिर् एको ऽनुनद्ध आसीत् तं वा इन्द्र एवापश्यत् तेनेन्द्रायैवादुहत् तद् वा अस्य कौशिकत्वं यद् आह ॥ ब्राह्मण कौशिका इव ॥ इति चतुर् निग्राभम् उपैति चत्वारि वै पयांसि यावद् एव पयस् तद् आप्नोति त्रिः सम्भरति तस्माद् एतस्यां त्रयो भागाः प्रातर् मध्यन्दिने सायं चतुर् निग्राभम् उपैति त्रिः सम्भरति तत् सप्त सप्तपदा शक्वरी शाक्वराः पशवः पशून् एवावरुन्द्धे नव कृत्वो निग्राभम् उपैति त्रिः सम्भरति तद् द्वादश द्वादश मासाः संवत्सरो द्वादशाग्निष्टोमे स्तोत्राण्य् एषा यज्ञस्य मात्रा स्वर्भानुर् वा आसुरः सूर्यं तमसाविध्यत् तस्य देवास् तमो ऽपाघ्नन् यत् प्रथमं तमो ऽपाघ्नन्त् साविः कृष्णाभवद् यद् द्वितीयं सा लोहिनी यत् तृतीयं सा बलक्षी स स्वेन रूपेण निरमुच्यत यद् बलक्षः पवित्रं भवति ततः शुक्रो गृह्यते यजमानस्य वा एतत् पवित्रं यजमानम् एवैतेन पुनात्य् अमोतं स्याद् आत्मन एवैनद् अकृत यद् अन्यत्रोतम् अपवित्रं तद् यजमानस्य
॥४.५.७॥पुरुषो : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
वाग् वा ऐन्द्रवायवः सा वै वाग् एकधावदद्यावदव्यावृत्तासीत् स इन्द्रो ऽब्रवीन् मह्यम् अत्रापि सोमं गृह्णीताहं व एतां वाचं व्यावर्तयिष्यामीति स वै वाचैव वाचं व्यावर्तयद् यद् ऐन्द्रवायवो गृह्यते वाचो व्यावृत्त्यै वायवे प्रथमं गृह्णाति वायव उत्तमं मध्यत इन्द्रायेन्द्रियेण वा इयं वाङ् मध्यतो विधृतेन्द्रियवतीं वाचं वदति य एवं वेद देवा वै सोमम् अजिघांसंस् तं नाशक्नुवन् हन्तुं वायुर् ह्य् अस्मिन्न् अन्तरासीत् प्राणस् तं देवा अपाशासुर् उप ना आवर्तस्वेति सो ऽब्रवीद् भागो मे ऽस्त्व् इति वृणीष्वेत्य् अब्रुवन् सो ऽब्रवीन् मद्देवत्यान्य् एव पात्राण्य् आसन्न् इति तस्माद् अपतुरीयं वायोः पात्रम् अथ वायव्यान्य् उच्यन्ते ततो वै देवाः सोमम् अघ्नन् स हतो ऽपूयत् तस्माद् देवा उदबीभत्सन्त स वायुर् अब्रवीद् अहं व एतं सोमं स्वदयिष्यामि भागो मे ऽस्त्व् इति वृणीष्वेत्य् अब्रुवन् सो ऽब्रवीन् मदग्रा एव ग्रहा गृह्यान्ता इति तं वायुर् मध्यतो व्यवाट् तम् अस्वद्यत् तस्माद् वाय्वग्रा ग्रहा गृह्यन्ते तस्माद् उ शुक्तं प्रवाते विषजन्ति देवा वै प्रातःसवनम् उद्यमं नाशक्नुवंस् तृतीयसवने तर्हि वायुर् आसीत् तं देवाः प्रातःसवनम् अभिपर्यौहंस् तेन प्रातःसवनम् उदयछन्त यद् ऐन्द्रवायवः प्रातःसवने गृह्यते प्राणो वै वायुः प्राणेन व एतन् मुखतो यज्ञम् उद्यछन्ते देवा वै वृत्रम् अजिघांसन् स मित्रो ऽब्रवीन् मित्रो ऽहम् अस्मि नाहं हनिष्यामीति ते ऽब्रुवन् जह्य् एवेति सो ऽब्रवीद् भागो मे ऽस्त्व् इति वृणीष्वेत्य् अब्रुवन् सो ऽब्रवीत् पयसैव मे सोमं श्रीणान् इति तस्मात् पशवो ऽपाक्रामन् मित्रः सन्न् अद्रुहा इति पशूणां हि पयो यन् मैत्रावरुणं पयसा श्रीणाति पशुभिर् एवैनं सम्यञ्चं दधाति यन् मैत्रावरुणं पयसा श्रीणाति द्विदेवत्यत्वाय यञ् शीतं तेन मैत्रं यत् तप्तं तेन वारुणं ब्रह्म वै मित्रः क्षत्रं वरुणो ब्रह्मणि च वा एतत् क्षत्रे च पयो दधाति तस्माद् ब्रह्म च क्षत्रं च पयस्वितमे पञ्च वै ब्राह्मणस्य देवता अग्निः सोमः सविता बृहस्पतिः सरस्वती तस्माद् ब्राह्मणम् अन्ये मनुष्या उपधावन्त्य् एतस्य हि भूयिष्ठा देवतास् तासां तिस्रो ऽवान्तरं श्रोत्रियस्याग्निर् बृहस्पतिः सरस्वती तस्माञ् श्रोत्रियम् अश्रोत्रिया उपधावन्त्य् एतस्य ह्य् अवान्तरं भूयिष्ठा देवतास् ता मैत्रावरुणं प्रति न्यागछन्ति यन् मैत्रावरुणं पयसा श्रीणाति तास्व् एव पयो दधाति नाना वै पुरा मित्रावरुणाभ्यां सोमा अगृह्णंस् ताः प्रजा अन्यान्यस्याः परिहायम् आददत ततो मित्रावरुणाभ्यां सह सोमम् अगृह्णंस् ततो वा अकल्पत यन् मैत्रावरुणं पयसा श्रीणाति मित्रेण वा एतद् वरुणं कल्पयति वरुणेन मित्रं मित्रं वै वृत्रं जघ्निवांसं वरुणो ऽगृह्णात् स देवेष्व् अनाथत ते ऽब्रुवन् वरुणे नाथस्वेति स वरुणे ऽनाथत सो ऽब्रवीद् भागो मे ऽस्त्व् इति वृणीष्वेत्य् अब्रुवन् सो ऽब्रवीत् सहैव नौ पयसा सोमं श्रीणान् इति यन् मैत्रावरुणं पयसा श्रीणाति यजमानस्य निर्वरुणत्वाय यद्य् एनं भ्रातृव्यो ऽतीव स्याद् अङ्गुल्याङ्गुष्ठम् अवगृह्णीयाद् यद्य् अन्व् अङ्गुष्ठेनाङ्गुलिम् ॥
वै : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: व
तस्मात् : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
यो नो मित्रावरुणा अभिदासात् सपत्नो भ्रातृव्य उत्पिपीते बृहस्पते ।
इदम् अहं तम् अधरं पादयामि यथाहम् उत्तमश् चेतयानि ॥ इत्य् उत्तमो ह चेतयति
॥४.५.८॥देवा वै सत्त्रम् आसत कुरुक्षेत्रे ऽग्निर् मखो वायुर् इन्द्रस् ते ऽब्रुवन् यतमो नः प्रथम ऋध्नवत् तन् नः सहेति तेषां वै मख आर्ध्नोत् तन् न्यकामयत तन् न समसृजत तद् अस्य प्रासहादित्सन्त स इत एव तिस्रो ऽजनयतेतो धनुस् तत् तिसृणां च धन्वनश् च जन्म स प्रतिधायापाक्रामत् तन् नाभ्यधृष्णुवत् स धन्वार्तिं प्रतिष्कभ्यातिष्ठत् स इन्द्रो वम्रीर् अब्रवीद् एतां ज्याम् अप्यत्तेति ता अब्रुवन्न् अभिमृतायां वा अस्यां न शक्ष्यामो जीवितुं भागो नो ऽस्त्व् इति सो ऽब्रवीद् रसम् एवास्या उपजीवाथेति तस्माद् एताः शुष्काद् आर्द्रम् उद्दिहन्ति रसं ह्य् अस्या उपजीवन्ति ता वै ज्याम् अप्यादंस् तस्य धन्वार्तिर् उदर्द्य शिरो ऽछिनत् स सम्राड् अभवद् अथेतरं त्रेधा व्यगृह्णताग्निः पूर्वार्धम् इन्द्रो मध्यं वायुर् जघनार्धं तस्माद् आग्नेयं प्रातःसवनम् ऐन्द्रं माध्यन्दिनं सवनं वैश्वदेवं तृतीयसवनं वायुर् हि विश्वे देवाः प्राणापानौ वा उपांश्वन्तर्यामौ व्यान उपांशुसवनो वाग् ऐन्द्रवायवो दक्षक्रतू मैत्रावरुण आश्विनः श्रोत्रं चक्षुषी शुक्रामन्थिनव् आत्माग्रायणो ऽङ्गान्य् उक्थ्यास् आयुर् ध्रुवः स्तना ऋतुपात्रे मूर्धा द्रोणकलशः कुक्षी कलशौ हनू अधिषवणे जिह्वाधिषवणं ग्रावाणो दन्ता अक्षाः परिधयो नासिकोत्तरवेदिः शिखा यूपः शिरो हविर्धानं पृष्ठम् आग्नीध्रम् उदरं सदो यद् अन्तर् उदरे तद् धिष्ण्याः पाणी आग्नीध्रश् च मार्जालीयश् च पार्ष्णी गार्हपत्यः प्रतिष्ठा वेदिर् एष वै प्रजापतिः पात्रीयः स ह त्वा एनं वेद य एवं वेद
॥४.५.९॥