चतुर्थकाण्डे द्वितीयः प्रपाठकः
चतुर्थकाण्डे द्वितीयः प्रपाठकः
काम्यायै स्वाहा श्रव्यायै स्वाहेलान्दायै स्वाहा ॥ इति गोष्ठो वै नामैष लक्ष्मीः स्वे वा एतद् गोष्ठे यजमानो भ्रातृव्यस्य पशून् वृङ्क्त एतैर् वै ते ता अवृञ्जत तैर् एवैना वृङ्क्ते संशृङ्गी भवति पशूनां परिगृहीत्यै यो वै चक्षुषो विभक्तिं वेद चक्षुष्मान् ह भवति नैनं चक्षुर् जहाति यद् दिवा पश्यामस् तद् देवानां चक्षुषा पश्यामो ऽसौ वा आदित्यो देवानां चक्षुः पश्यन् ह वै देवत्रा करोति प्र देवयानं पन्थां जानाति य एवं वेद यज् ज्योत्स्नायां पश्यामस् तत् पित्πणां चक्षुषा पश्यामश् चन्द्रमा वै पित्πणां चक्षुर् न ह वा एनम् अमुष्मिंल् लोके चक्षुर् जहाति प्र पितृयाणं पन्थां जानाति य एवं वेद यत् तमिस्नायां पश्यामस् तन् मनुष्याणां चक्षुषा पश्याम एतावद् वाव नः स्वं चक्षुर् न ह वा एनम् अस्मिंल् लोके चक्षुर् जहाति सर्वम् आयुर् एति य एवं वेद यद् अग्नेर् अन्ते पश्यामस् तद् असुराणां चक्षुषा पश्याम उच् च वा एष दीप्यते निस्वरिष्यति दीप्यमानं भ्रातृव्यस्य गृहाद् धरेद् रयिम् एवास्य पुष्टिं हरत्य् आ तु सूर्यस्योदेतोर् जागृयाद् यत् स्वप्नाद् आर्तिम् आर्छेत् तज् जागरितव्यं रयिम् एव पुष्टिम् अनुजागर्ति
॥४.२.१॥निस्वरिष्यति : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। एद्।: नि च रिष्यति।
स्वप्नाद् : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
यो वा इडां धेनुं वेद सर्वा ह वा अस्मै दिशो धेनवो भवन्ति सर्वे प्रतिजना दनकामास् ताम् इष्वाशनीर् आमित्रशोचनिर् विदाञ्चकार तस्मै सर्वा दिशो धेनवो ऽभवन्त् सर्वे प्रतिजना दानकामास् तस्मात् स सर्वैः प्रतिजनैर् व्यवहतोपजनन्त् सन्त् सर्वा ह्य् अस्मै दिशो धेनवो ऽभवन्त् सर्वे प्रतिजना दानकामास् तद् य एवं वेद सर्वा एवास्मै दिशो धेनवो भवन्ति सर्वे प्रतिजना दानकामास् तस्या वा इयम् एव पादो ऽन्तरिक्षं पादो द्यौः पादः समा पादो ऽथो आहुः कृषिः पादा इति तेन प्रति त्वदानीं तिष्ठति न त्वदानीं यदा सुसस्यं भवत्य् अथ प्रतितिष्ठति यदा न सस्यं भवत्य् अथ न प्रतितिष्ठति भवति ह वा अस्य सस्यं नस्य सस्यं व्यृध्यते य एवं वेद तस्या वा अद एव पृष्ठम् अन्तरिक्षम् आत्मेयम् उरो दिशः पार्श्वे समुद्रौ कुक्षी असा आदित्यः शिरो ऽग्निर् आस्यं वातः प्राणो गायत्र्य् अभिधानी सर्वम् आयुर् एति य एवं वेदोधर् उत्तरवेदिः पवमानो वत्स एष वा एनां प्रस्तौति प्रत्तान् ह वा इमांल् लोकान् दुहे य एवं वेद बृहद्रथन्तरे द्वौ स्तनौ वामदेव्यं च यज्ञायज्ञियं च द्वव् ओषधीर् एव देवेभ्यो रथन्तरेणादुह पशून् बृहतापो वामदेव्येन यज्ञं यज्ञायज्ञियेन तद् य एवं वेदौषधीर् एवास्मै रथन्तरेण दुहे पशून् बृहतापो वामदेव्येन यज्ञं यज्ञायज्ञियेनेडा वा इदं सर्वं स सहस्रं पशून् प्राप प्र सहस्रं पशून् आप्नोति य एवं वेद
॥४.२.२॥यत्र प्राचीनप्रवणं समूलं भूम्या स्यात् तद् उपोदये सूर्यस्य हस्ता अवनिज्य दर्भस्तम्ब उदशरावं निनयेत् कामङ्कामं मा आवर्तय ॥ इति कामेनैवास्मै कामम् आवर्तयति यत्कामो भवति यो वै कामं साक्षाद् वेद ताजग् घ वा एनं स कामा आगछति यत्कामो भवति पशुषु वा अस्माकं कामः पशूनाम् ओषधीष्व् ओषधीनाम् अप्स्व् ओषधीर् एव कामेन समस्राट् ता अस्मै कामं समर्धयन्ति यत्कामो भवत्य् आप एवास्या वा एष वव्रिर् उत्सृष्टश् चरति लोमशो लोमशायास् तस्माद् एषा शाश्वसत्य् एत्य् अग्निर् ह्य् अस्या आस्यं वातः प्राणो यत्र गोभिः सङ्गछेत तद् ब्रूयात् ॥
एषा : फ़्न् एद्।: एर्षा।
प्रशस्ताः स्थ कल्याण्यः ॥ इतीयं वा एषेमां वा एतत् सभागयत्य् अत्रासुका अस्मात् पशवो भवन्ति य एवं वेद देवाश् च वा असुराश् चास्पर्धन्तादितिर् देवेष्व् आसीत् कुस्तासुरेषु ते देवा अमन्यन्त यद्य् अभिजेष्यामः कुस्तायाः शिरा आहनिष्यामा इति यद्य् अभिजेष्यामा इत्य् असुरा अमन्यन्तादित्याः शिरा आहनिष्यामा इति तां देवा अभिजित्याघ्नत यस्य वै जितं यस्य विजितं तस्यैषा गृहे हन्यत एषा वै क्षुत् क्षुधं वा एतद् धते तद् य एवं विद्वान् एकाष्टकायां गां हते संवत्सरायैव क्षुधं हते प्रजापतिर् वा एक आसीत् सो ऽकामयत बहुम् अनु स्यां प्रजायेयेति स आत्मानम् ऐट्ट स मनो ऽसृजत तन् मन एकधासीत् तद् आत्मानम् ऐट्ट तद् वाचम् असृजत सा वाग् एकधासीत् सात्मानम् ऐट्ट सा विराजम् असृजत सा विराड् एकधासीत् सात्मानम् ऐट्ट सा गाम् असृजत सा गौर् एकधासीत् सात्मानम् ऐट्ट सेडाम् असृजत सेडैकधासीत् सात्मानम् ऐट्ट सेमान् भोगान् असृजत यैर् अस्या इदं मनुष्या भुञ्जत एते वा अस्या भोगाः सर्वैर् एकास्या भोगैः सर्वैः कामैर् भुङ्क्ते य एवं वेद गौर् वै वाग् गौर् विराड् गौर् इडा गौः खल्व् एव गौर् गौर् इदं सर्वं सर्वा ह वा एनम् एताः श्रयन्ते य एवं वेद यद् वै तद् आत्मानम् ऐट्ट सेडाभवत् तद् इडाया इदात्वं स यस् तद् इडाया इडात्वं वेदेट्टे ह वै स्वम् आत्मानं भूत्यै
॥४.२.३॥या रोहिणी ताम् अरुणा तां गौरी तां बभ्रूः ॥
तद् इन्द्रा उदाजत वसुर् नाम रूपं पशूनाम् ॥
विन्दते वसु न वसु रुणद्धि य एवं वेद या शितिपृष्ठा तां मन्दिस् तां मेनी तां शबली तां शितिबाहुस् तां शुद्धवाला ॥
तद् बृहस्पतिर् उदाजतेडा नाम रूपं पशूनाम् ॥
बह्वीर् ह वा एनम् इडाः श्रयन्ते य एवं वेद या पृषती तां पिशङ्गी तां सारङ्गी तां कल्माषी तां पृश्निस् तां श्वेता ॥
तन् मरुता उदाजन्त ज्योतिर् नाम रूपं पशूनाम् ॥
ज्योतिष्मान् भवति य एवं वेद या सुरूपा तां श्याता तां श्येनी तां कृष्णा ॥
तत् प्रजापतिर् उदाजतायुर् नाम रूपं पशूनाम् ॥
आयुष्मान् भवति य एवं वेद चतस्रः प्रथमाश् चतस्र उत्तमा द्विः षण् मध्यतस् ता द्विर् दश दशाक्षरा विराड् वैराजाः पशवः पशून् एवावरुन्द्धे ॥
वस्व्यै हिङ्कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै मे ऽवरुद्ध्यै ॥ इति पुरस्ताद् बहिःपवमानस्य वदेत् ॥
इडायै हिङ्कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै मे ऽवरुद्ध्यै ॥ इति पुरस्ताद् आज्यानां वदेत् ॥
ज्योतिषे हिङ्कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै मे ऽवरुद्ध्यै ॥ इति पुरस्तान् माध्यन्दिनस्य पवमानस्य वदेत् ॥
आयुषे हिङ्कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै मे ऽवरुद्ध्यै ॥ इति पुरस्ताद् आर्भवस्य पवमानस्य वदेत् ॥
यज्ञो वै पशूनाम् आयतनं स्वे वा एतद् आयतने यजमानो भ्रातृव्यस्य पशून् वृङ्क्ते ऽनपक्रामुका अस्मात् पशवो भवन्ति
॥४.२.४॥वसीयस्य् एहि श्रेयस्य् एहि भूयस्य् एहि चित्ता एहि दधृष्य् एहीडा एहि सूनृता एहि चिद् असि मनासि धीर् असि वस्वी रन्तिः सुमनाः ॥
सूनरि विश्वा त्वा भूतानुप्राणन्तु विश्वा त्वं भूतानुप्राण भूयस्य् आयुर् असीष्टिर् असि सरूपवर्षा एहि ॥
एमाम् अनु सर्पतेमौ भद्रौ धुर्या अभि ।
नीव शीर्षाणि मृढ्वम् ॥
सा नः सुप्रतूर्तिः प्रिया नः सुहार् णः प्रियवनिर् मघवनिर् अन्ता एहि जुष्टा एहीदा एह्य् अदिता एह्य् उपहूत उपहवं ते ऽशीय सुहवा ना एहि सह रायस्पोषेण देवीर्देवीर् अभि मा निवर्तध्वम् ॥
स्योना स्योनेन घृतेन मा समुक्षत ॥
नमे तद् उपदम्भिषर् धृषिर् ब्रह्मा यद् ददौ ।
समुद्राद् उदजनि वः स्रुचा ॥
वार् अग्रे विप्रस्य तिष्ठति शृङ्गेभिर् दशभिर् दिशम्
॥४.२.५॥वसीयस्य् एहीति ब्रह्म वै वसीयो ब्रह्म वा एतद् अत्याह्वयति श्रेयस्य् एहीति क्षत्रं वै श्रेयः क्षत्रं वा एतद् अत्याह्वयति भूयस्य् एहीति विड् वै भूयसी विशं वा एतद् अत्याह्वयति चित्ता एहीति मनो वै चित्तं मनो वा एतद् अत्याह्वयति दधृष्य् एहीति वाग् वै दधृषि वाचं वा एतद् अत्याह्वयतीडा एहीति पशवो वा इडा पशून् वा एतद् अत्याह्वयति सूनृता एहीत्य् अन्नं वै सूनृतान्नं वा एतद् अत्याह्वयत्य् एता वै सप्त देवगव्यस् ताः क्रीतो वैतहोत्रो विदाञ्चकार ताभिर् अदः कुरूणां कौन्ते पशून् अत्याह्वयत् ताः कुरवो ब्राह्मणेष्व् अन्वैछंस् ताः कुमारवत्याश्वदक्षिणा अविन्दन् सो ऽब्रवीन् मा सूर्क्ष्यतैताभिर् वा अहम् एता अत्याह्वयिष्यामीतराभिर् इतरा यानि खलु वा एतासां प्रियाणि धामानि तानि क्रीतो न वेदेति स संयत्ते सङ्ग्रामे छदिर्दर्श एताभिर् एवैता अत्याह्वयिष्यामीतराभिर् इतरा यतरत्र खलु वा एता अत्याहूयन्ते तत् पशवो ऽभिसङ्क्रामन्ति यत्र पशवस् तद् देवा यत्र देवास् तद् इन्द्रो यतरान् वा एते ऽभिसङ्क्रामन्ति ते जयन्ति जयति सङ्ग्रामम्
॥४.२.६॥सा वै सृष्टोभयान् देवमनुष्यान् अत्यमन्यत तां देवा दर्शपूर्णमासाभ्याम् उपप्रास्तृणत तां वा एतद् आप्नुवन् यद् इडां तां वा एतद् आप्त्वा हरन्तो मन्यन्ते यद् इडाम् उपह्वयन्ते यर्हि तूष्णीम् उपह्वयेत तर्ह्य् एताः सप्त वदेद् यर्ह्य् उच्चैस् तर्ह्य् उत्तराः सप्त धामधाम् आसां वर्णंवर्णम् उपगछत्य् आ ह वा एनम् अप्रतिक्शातं गछति य एवं वेद यत्र समूला ओषधीर् उपगछेत् पशून् वा तद् एता एव सप्त वदेद् धामधाम् आसां वर्णंवर्णम् उपगछत्य् आ ह वा एनम् अप्रतिक्शातं गछति य एवं वेद सप्त स्थावीर्येण याजयेद् यस्य सप्त स्थविराश् चरमा अन्तमा स्युर् वसीयस्य् एहि श्रेयस्य् एहीत्य् एतदेतद् एवास्मा अत्याह्वयति यो वैश्यः शूद्रो वा बहुपुष्टः स्यात् तस्य गवां साण्डं वत्सतरम् अपगमयेत ॥
समूला : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: स मूला
स्थावीर्येण : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
चरमा : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
अपगमयेत : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: अपमयेत। च्फ़्। मान्श्स्।९।५।५।२१।
इलान्दाः स्थ ॥ इति इलान्दा हि पशवः पूष्णो नक्षत्रं पोषयिष्णु ॥ इति विश्येषु वा एतच् चरति पूष्णो नक्षत्रं पोषयिष्णु तद् एवापधापयते तम् अपाकुर्वीत ॥
आयुर् मे दा वर्चो मे दा रयिं मे दाः पुष्टिं मे दाः ॥ इति रयिम् एवास्य पुष्टिं हरति तम् इतो ऽभिसृज्याथेतो ऽत्याह्वयेद् वसीयस्य् एहि श्रेयस्य् एहीत्य् एतदेतद् एवास्या अत्याह्वयति नास्य किञ्चनोदशिषद् ग्रामकामं याजयेत् सारस्वत ऋग्भ्यां संवत्सरो वै सरस्वान् संवत्सरेणैवास्मै ग्रामं च्यावयति वसीयस्य् एहि श्रेयस्य् एहीत्य् एतदेतद् एवास्या अत्याह्वयति पशुकामं याजयेत् सारस्वत ऋग्भ्यां संवत्सरो वै सरस्वान् संवत्सरेणैवास्मै पशूंश् च्यावयति वसीयस्य् एहि श्रेयस्य् एहीत्य् एतदेतद् एवास्मा अत्याह्वयति सर्वासां दुग्धे चतुःशरावम् ओदनं पचेद् ब्राह्मणेभ्यः पशुकामो यच् चतुःशरावो दिग्भ्य एवास्मै तेन पशून् अवरुन्द्धे यद् ब्राह्मणेभ्यो ब्रह्मणस् तेन न छिन्नं देयं पशुकाम इव ह्य् एष वासो हिरण्यं वा देयम् ईजानस्यास्य पशवो भूयांसो भवन्ति
॥४.२.७॥प्रजापतिर् वै न व्याहरत् स आत्मन्य् एव पुण्यम् आयछद् आत्मनः पुण्यं न निरवदद् एतद् वै तद् यजुर् वदन् नान्यथा ब्रूयात् ॥
पुण्यं प्रशस्तम् ॥ इति ब्रूयाद् आत्मन्य् एव पुण्यं यछत्य् आत्मनः पुण्यं न निर्वदति याम् अदानीयाय ददाति ताम् अस्य पशवो ऽन्वपक्रामन्ति यदि मन्येतादानीयायादाम् इत्य् एतद् एव यजुर् वदेन् नमे तद् उपदम्भिषर् धृषिर् ब्रह्मा यद् ददा इति तद् एवैतेनापूरयति तद् आप्याययति समुद्र इव ह वा अस्य व्यच्य मानो न क्षीयते य एवं वेद ॥
मानो : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
वीरवतीर् भूयास्त या नो वीरवतो ऽकर्त ॥ इति पुमांसं जातम् अभिमन्त्रयेत ॥
भूयसीर् भूयास्त या नो भूयसो ऽकर्त ॥ इति स्त्रियं जाताम् ॥
अन्नादा भूयास्त ये नो ऽन्नादान् अकर्त ॥ इति बलिहृतो ऽभिमन्त्रयेत ॥
भूयांसो भूयास्त ये नो भूयसो ऽकर्त ॥ इति सभासदः पादौ प्रत्यवहरेद् एते वै पशव उपोप ह वा एनं पशवो यन्ति नापयन्ति य एवं वेद ॥
पुण्या पुण्यम् असूच् चित्रा चित्रम् असूद् ऐडो मे भगवो ऽजनिष्ठा मैत्रावरुण ऊर्जा मे भगवः सह जनिष्ठाः संविदं मे विन्द ॥ इति पुमांसं जातम् अभिमन्त्रयेतोर्जैवास्मै सह जायते गछति पशूनां संविदम् ॥
ऐडो : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: दैडो
पुण्या पुण्याम् असूच् चित्रा चित्राम् असूद् ऐडी मे भगवत्य् अजनिष्ठा मैत्रावरुणी रायस्पोषेण मे भगवती सह जनिष्ठा ज्ञात्रं मे विन्द ॥ इति स्त्रियं जातां रायस्पोषेणैवास्मै सह जायते गछति पशूनां ज्ञात्रं ये प्राचीनम् एकाष्टकाया जायन्ते पूर्वस्य ते सस्यस्योत्तमा ये प्रतीचीनम् अपरस्य ते सस्यस्य प्रथमास् तान् उभयान्त् सहाभिमन्त्रयेतोभयान् एनान्त् सहावरुन्द्धे
॥४.२.८॥ऐडी : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: दैडी
यो वै शक्तिं वेद स तञ् शक्नोति यञ् शिक्षतीयं वै शक्तिर् यो वा अस्या भूयिष्ठभाग् भवति स तञ् शक्नोति यञ् शिक्षति भूयिष्ठभाग् घ वा अस्या भवति य एवं वेद पशवो वै शक्तिर् यो वै पशूनां भूयिष्ठभाग् भवति स तञ् शक्नोति यञ् शिक्षति भूयिष्ठभाग् घ वै पशुमान् भवति य एवं वेद तस्या व्रतं न हतेति ब्रूयात् ॥
कुरुत इति ब्रूयान् नान्तर्वत्नीति ब्रूयाद् विजन्या इति ब्रूयाद् भुवनम् असि सहस्रम् इन्द्राय त्वा सृमो ऽददात् ॥ इति सृमो वै नामासुर आसीत् तस्येयं पृथिवी पशुभिः पूर्णासीत् तान् इन्द्रो ऽवृङ्क्त तस्माद् आहुर् ऐन्द्राः पशवा इति यावतीनाम् इदं करोमि भूयसीनाम् उत्तरां समां क्रियासम् ॥ इति गवां लक्ष्म कुर्याद् भूयसीनाम् एवोत्तरां समां करोति पशवो वै सृष्टा एकैकं नक्षत्रम् उपातिष्ठन्त तेन प्राजायन्त न भूमानम् अगछंस् तस्माद् यत् किञ्च पशूनां कुर्वीत तद् रेवत्यां कुर्वीतोप ह्य् एनं पशवस् तिष्ठन्ति प्रास्य पशवो भवन्ति य एवं वेद यस्य दक्षिणतः प्रतिभिन्नं दक्षिणत उपाश्चरत् तत् त्वष्टुर् लक्ष्म देवलक्ष्मं यज्ञियं यज्ञकामः कुर्वीतोप ह्य् एनं यज्ञो नमति यस्योभयतः प्रतिभिन्नम् उभयत उपाश्चरत् तद् गायत्रं लक्ष्म पशव्यं पशुकामः कुर्वीत पशुमान् भवति यस्योभयतः प्रतिभिन्नम् उभयत उपाश्चरत् तत् त्रैष्टुभं लक्ष्म पूतस्य रूपं प्रतिष्ठाकामः कुर्वीत गछति प्रतिष्ठां वसिष्ठस्य स्थूणाकर्ण्यो वसिष्ठो वै रयिम् अपश्यत् ताम् आत्मन्न् अधत्त यत् स्थूणाकर्णीः कुरुते पशुष्व् एव रयिं धत्ते जमदग्नेः कर्करिकर्ण्यो जमदग्निर् वै पुष्टिम् अपश्यत् ताम् आत्मन्न् अधत्त यत् कर्करिकर्णीः कुरुते पशुष्व् एव पुष्टिं धत्ते ऽसुराणां सास्नाकृत्यः क्षिप्रं बह्वीर् भवन्ति क्षिप्रं पराभवन्त्य् अमेध्याः कर्णाः क्षिप्रं बह्वीर् भवन्ति यज्ञस् त्व् एनान् अनूपनमतीव निरृत्याः छिद्रकर्ण्यो यच् छिद्रकर्णीः कुर्वीत निरृतिर् अस्य पशोर् निगृह्णीयान् न प्रछिन्द्या कर्ण्यः कार्या न दात्राकर्ण्यः पराचीनम् इव हि तन् निवृत्तम् अगस्त्यस्य विष्ट्यकर्ण्यः कश्यपस्य कम्बुन्युद्धता इन्द्रस्याक्लस्ता अथो आहुः प्रजापतेर् इत्य् उभयं ज्येष्ठलक्ष्मं ज्यैष्ठ्यकामः कुर्वीत प्र समानानां ज्यैष्ठ्यम् आप्नोति प्रजापतिः पशून् असृजत स वा असृग् एव नासृजतासृष्टं वा एतत् तद् अस्नो ऽसृक्त्वं क्रूरं पशूनां कार्ष्या इति वै सो ऽसृग् नासृजत क्रूरं वा एष पशूनां कुरुते यो ऽक्ष्णुते यद् अक्षितास् तेनाक्षिता अथ यद् अनक्षिता इति श्रूयन्ते तेनाक्षितास् तद् आहुर् न वा एतम् एता अमुत्रागछन्ति या अनक्षिता इति तस्माद् अक्षितव्या न तेजनेनाक्ष्णुयाद् वज्रो वै तेजनं यत् तेजनेनाक्ष्णुयाद् वज्रेण पशून् अर्पयेन् न श्यामेनायसा क्रूरं तद् अशान्तम् इक्षुकाण्डम् अप्सु वासयित्वा तेनाक्षितव्यास् तद् धि शिवं तञ् शान्तम् अथो आहुर् लोहितेनायसेति तद् धि शिवं तञ् शान्तम्
॥४.२.९॥कम्बुन्युद्धतास् : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
इह प्रजा विश्वरूपा रमन्ताम् अस्मिन् गोष्ठे विश्वभृतो जनित्रीः ।
अग्निं कुलायम् अभि संविशन्तीः समासृजन्तु पयसा घृतेन ॥
इति गाः सायम् आयतीर् अभिमन्त्रयेताग्निर् वा एतासां योनिर् अग्निः कुलायं स्व एवैना योनौ स्वे कुलाये संवेशयति नास्य पशवो नक्तम् आर्तिम् आर्छन्ति य एवं वेद ॥
सं वः सृजत्व् अर्यमा सं पूषा सं बृहस्पतिः ।
सम् इन्द्रो यो धनञ्जयः ।
सञ्जग्माना अविह्रुता अस्मिन् गोष्ठे पुरीषिणीः ।
स्वावेशा ना आगत ॥
पूषा : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: पोषा।
इति गाः संसृजेद् या अस्य पुरा स्युर् याश् चान्यतो विन्देत पशवो वै घृतम् अग्नी रुद्रो यज् जुहुयाद् रुद्रायास्य पशून् अपिदध्यात् तत् संसृज्या एवोभयीर् ह भूयसीर् भवन्ति सं वः सृजत्व् अर्यमेति यज्ञो वा अर्यमा यज्ञेनैवैनाः संसृजति सं पूषेति पुष्टिर् वै पूषा पुष्ट्यैवैनाः संसृजति सं बृहस्पतिर् इति ब्रह्म वै बृहस्पतिर् ब्रह्मणैवैनाः संसृजति सम् इन्द्रो यो धनञ्जय इतीन्द्रियं वा इन्द्र इन्द्रियेणैवैनाः संसृजति रेवती तन्तिः पृथिवी माता रेवतीर् आपा ओषधयः ॥
ता नो हिन्वन्तु सातये धिये जुषे ॥
इति तन्तिं वितनुयात् ताम् अनुमृज्यात् ॥ रय्या त्वा पुष्ट्यानुमार्ज्मि ॥ इति रय्यैवैनां पुष्ट्यानुमार्ष्टि तस्या व्रतं न रिक्ता स्यान् नोपर्युपरि सञ्चरेयुर् नाभिवर्षेन् नाभितपेद् एतद् वै बस्तो रामकायनो विदाञ्चकार तन्त्या वितननं स सहस्रं पशून् प्राप प्र सहस्रं पशून् आप्नोति य एवं वेद ॥
पिता वत्सानां पतिर् अघ्न्यानाम् उतायं पिता महतां गर्गराणाम् ।
रेतोधां त्वा यशोधां रायस्पोषायोत्सृजेत् ॥
इत्य् ऋषभस्य कर्ण उत्सृजमानो वदेद् रेतोधाम् एवैनं यशोधां रायस्पोषायोत्सृजते यो वैश्यः शूद्रो वा बहुपुष्टः स्यात् तस्य गवां गोष्ठाद् एकविंशतिं शकान्य् आहृत्यैकविंशतिम् आहुतीर् जुहुयाद् एकविंशतिर् वै मनुष्यलोका मनुष्यलोकेभ्य एवास्मै पशून् अवरुन्द्ध एतैर् एव जुहुयात् गोनामैर् अग्रेत्वर्या गोर्भसदि पशुकामो मुखं वा एष पशूनां मुखत एवास्मै पशून् निनयति
॥४.२.१०॥यासाम् इन्द्र उदाजत वसु नाम रूपं पशूनाम् उषसं धाम पश्यमानः ॥ तासाम् अयं योनिर् अयं गोष्ठ इह रयिः पुष्टिः ॥ स्वाहा ॥ इति जुहुयात् ॥
यासां बृहस्पतिर् उदाजतेडा नाम रूपं पशूनां सङ्गवं धाम पश्यमानः ॥ तासाम् अयं योनिर् अयं गोष्ठ इह रयिः पुष्टिः ॥ स्वाहा ॥ इति जुहुयात् ॥
यासां मरुत उदाजन्त ज्योतिर् नाम रूपं पशूनां मध्यन्दिनं धाम पश्यमानाः ॥ तासाम् अयं योनिर् अयं गोष्ठ इह रयिः पुष्टिः ॥ स्वाहा ॥ इति जुहुयात् ॥
यासां प्रजापतिर् उदाजतायुर् नाम रूपं पशूनाम् अपराह्णं धाम पश्यमानः ॥ तासाम् अयं योनिर् अयं गोष्ठ इह रयिः पुष्टिः ॥ स्वाहा ॥ इति जुहुयाद् एतानि वा अह्नो रूपाण्य् एतेषु वा अह्नो रूपेषु देवाः पशूनां रूपाण्य् अवृञ्जत तद् एतेष्व् एवाह्नो रूपेषु यजमानो भ्रातृव्यस्य पशून् वृङ्क्ते घृतेन जुहोति पशवो वै घृतं पशुभिर् एव पशून् वृङ्क्ते तन् न सूर्क्ष्यं प्रातर् एवान्तर्गोष्ठासु गोषु होतव्यं सर्वा एनाः सहावरुन्द्ध एतैर् एव जुहुयाद् गोष्व् आकृतासु योनितो वा एतत् पशून् अग्रहीद् अपिहीनाः परिपरिणस् कृण्वन्त्य् एतैर् एव जुहुयात् सङ्ग्रामे ऽथाश्वान् अभिमन्त्रयेत ॥
मित्रभृतः क्षत्रभृता ओजोभृतो बलभृतो वयं जयेम वयं सहेम वयं भवेम वयं पुषेम ॥
इति जयति सङ्ग्रामम् ॥
रोहिणीर् वो वृञ्जे गायत्रेण छन्दसारुणा वो वृञ्जे त्रैष्ट्भेन छन्दसा गौरीर् वो वृञ्जे जागतेन छन्दसा बभ्रुवो वो वृञ्जा आनुष्टुभेन छन्दसा गर्भान् वो वृञ्जे वृञ्जे पाङ्क्तेन छन्दसा रूपाणि वो वृञ्जे शाक्वरेण छन्दसा सर्वान् वो वृञ्जे ऽनाप्तेन छन्दसा तत् सप्त सप्तपदा शक्वरी शाक्वराः पशवः पशून् एवावरुन्द्धे गायत्री प्रथमा गायत्र्य् उत्तमा तेजो वै गायत्री ब्रह्मवर्चसं तेजसा च वावास्मा एतद् ब्रह्मवर्चसेन चोभयतः पशून् परिगृह्णाति
॥४.२.११॥प्रजापतिर् वै त्रीन् महिम्नो ऽसृजताग्निं वायुं सूर्यं ते चत्वारः पितापुत्राः सत्त्रम् आसत ते स्वेदं समवौक्षंस् तद् अभवत् तद् वा अस्यैतन् नामाभूद् इति सर्वम् अभूद् इति तद् वा अस्यैते नामनी क्रूरे अशान्ते तस्माद् एते न ग्रहीतव्ये क्रूरे ह्य् एते अशान्ते प्रजापतिर् वै स्वां दुहितरम् अभ्यकामयतोषसं सा रोहिद् अभवत् ताम् ऋश्यो भूत्वाध्यैत् तस्मा अपव्रतम् अछदयत् तम् आयतयाभिपर्यावर्तत तस्माद् वा अबिभेत् सो ऽब्रवीत् पशूनां त्वा पतिं करोम्य् अथ मे मा स्था इति तद् वा अस्यैतन् नाम पशुपतिर् इति तम् अभ्यायत्याविध्यत् सो ऽरोदीत् तद् वा अस्यैतन् नाम रुद्र इति ते वा अस्यैते नामनी शिवे शान्ते तस्माद् एते कामं ग्रहीतव्ये शिवे ह्य् एते शान्ते ततो यत् प्रथमं रेतः परापतत् तद् अग्निना पर्यैन्द्ध तद् आसाम् अघ्न्यात्वं ततो यद् अत्यस्रवत् तद् बृहस्पतिर् उपागृह्णात् तद् आसाम् उस्रियात्वम् अशकामेति तद् आसां शक्वरीत्वं गातुम् अविदामेति तद् आसां गोत्वम् एतानि वा आसां नामानि सर्वैर् एवासां नामभिः सर्वैः कामैर् भुङ्क्ते य एवं वेद पशवो वै सृष्टा एतानि नक्षत्राण्य् अन्वपाक्रामन् पौर्णमासीम् अष्टकाम् अमावास्यां चित्राम् अश्वत्थं तस्मात् तेषु गौर् नापाकृत्या याम् अपाकुर्यात् ताम् अस्य पशवो ऽन्वपक्रामेयुः
॥४.२.१२॥देवा वै सर्वे सहान्तर्वन्तो ऽभवंस् ते सर्वे सह व्यजायन्त तद् एकवृद् अशयत् संवृत्तं तद् देवा इत्थं चेत्थं च व्यत्यचरंस् तन् मित्रावरुणा अचायतां स्याद् वै य एनद् विकुर्याद् इति तद् गां द्विपदीम् अकुरुतां सा न प्रत्यतिष्ठत् तस्या अन्यत आहृत्येर्मौ प्रत्यधत्तां तस्माद् एता अबद्धा अस्थन् सा चतुष्पदी भूत्वा प्रत्यतिष्ठत् प्रति प्रजया च पशुभिश् च तिष्ठति य एवं वेद तस्यां वै पयः पर्यपश्यंस् तां देवा अदुह्र हरितेन पात्रेण यज्ञं चामृतं च दुहे यज्ञं चामृतं च य एवं वेदाथ पितरो ऽदुह्र रजतेन पात्रेणोर्जं च स्वधां च दुह ऊर्जं च स्वधां च य एवं वेदाथ मनुष्या अदुह्र दारुपात्रेणान्नं च प्रजां च दुहे ऽन्नं च प्रजां च य एवं वेदाथा ऋषयो ऽदुह्र चमसेन छन्दांसि च पशूंस् च दुहे छन्दांसि च पशूंश्च य एवं वेदाथ गन्धर्वाप्सरसो ऽदुह्र पुष्करपर्णेन पुण्यं गन्धं दुहे पुण्यं गन्धं य एवं वेदाथ सर्पा अदुह्रालापुना विषं दुहे भ्रातृव्याय विषं य एवं वेदाथासुरा अदुह्रायस्पात्रेण स्रवता भूतिं च पराभूतिं च दुहे भ्रातृव्यायाभूतिं च पराभूतिं च य एवं वेद तां वा इन्द्रो ऽनयैवोपासीदतेदं सर्वम् अदुहद् यद् इदं किञ्च तां दुग्ध्वा प्रत्यनुदत सा प्रतिनुत्ता कुमना अतिष्ठद् ध्यायन्ती तां प्रजापतिर् अचायद् ध्यायति वा इति सो ऽब्रवीत् किं ध्यायसीति साब्रवीद् ये माधुक्षत ते मा प्रत्यनुदन्तेति सो ऽब्रवीन् मा सूर्क्षस् तथा वै त्वा कर्ष्यामि यथोभयेषां देवमनुष्याणां प्रिया भविष्यसीति तस्या घृतं पद्भ्यो ऽक्षरत् तस्य घृतस्यादाय मुखं व्यमार्ट् ॥
उभयेषां त्वा देवमनुष्याणां प्रियां करोमि ॥ इति तस्माद् एषोभयेषां देवमनुष्याणां प्रियैतेनैव श्रोत्रियस्य मुखं विमृज्याद् उभये ह्य् एतं देवमनुष्या विदुर् एतेन कुमार्या एतेन पतिकामाया एतद् वै गोवर्चसं न सर्वस्मा इव कुर्याद् यस्मै तु कुर्यात् तेजस्वी स्यात्
॥४.२.१३॥यो ललामः शितिपाञ् शितिककुञ् शितिभसञ् शितिवालः साशारिः सामक्ताष्टयूथा प्राष्टौ यूथान्य् आप्नोति यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति यस्य वालतुषः प्रतिष्ठितः सा प्रतिष्ठिता प्रति प्रजया च पशुभिश् च तिष्ठति यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति यः समन्तः शितिबाहुः सा समन्ता समन्तः प्रजया च पशुभिश् च भवति यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति यः शितिपृष्ठः सा तन्तिः पशुमान् भवति यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवत्य् अथ यस्यैकरूपस्य सतो लक्ष्म भवति सादारसृन् नास्यामित्रो गा विधावति यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति याजलोम्नी सा पोषयिष्णुर् अजा इव प्रजायन्ते यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति या श्यामा सा पोषयिष्णुः क्षिप्रं बह्वीर् भवन्त्य् अपनिषादुकास् तु यारुणा सा पोषयिष्णुः क्षिप्रं बह्वीर् भवन्ति हिमेरवस् तु या श्वेता सा पोषयिष्णुः क्षिप्रं बह्वीर् भवन्ति दुश्चर्माणस् तु नाञ्जिः कार्यो न पृश्निर् अमिथुनं तद् अथो व्याघ्ररूपं वै पृश्निर् बिभ्यत्य् अस्मात् पशवः कनीयांसो ऽस्य पशवो भवन्ति यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति तद् आहुर् बीजम् एवोत्सृज्यम् इत्य् एतद् वा आसां बीजं यद् रोहितं रूपं पशुमान् भवति यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति यो धूम्रस् ताम्रधूम्रः स प्रजापतिः प्र प्रजया च पशुभिश् च जायते यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति यस्य लोमशा ककुत् स स्तम्बी स्तम्बीव प्रजया च पशुभिश् च भवति यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति यस्योर्ध्वा ककुत् ता ऊर्ध्वा आप्यायन्त ऊर्ध्वा अस्य पशवा आप्यायन्ते यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति यस्य दक्षिणतः पन्नं सा पापी सा स्रवन्त्य् अथ यस्य सव्यत उन्नतं सा पुण्या सोपाहरन्ती या उत्पृष्टिस् ता ऊर्ध्वा आप्यायन्त ऊर्ध्वा अस्य पशवा आप्यायन्ते यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति यस्य सव्यतः पन्नं सा पापी सा स्रवन्त्य् अथ यस्य दक्षिणत उन्नतं सा पुण्या सोपाहरन्ती या सव्यसाचिनी सा पुण्या सोपाहरन्ती या संशृङ्गी सा गोष्ठस् तां न प्रछिन्द्याद् अनुसृष्टस्य गोषु स्याताम् एतौ वै पशूनाम् अस्कन्नं हविर् अस्कन्नम् अस्य हविर् भवति यस्यानुसृष्टिर् गोषु भवत्य् उक्षा चास्य वेहच् च गोषु स्याताम् एतौ वै पशूनाम् ऊर्जं बिभृतो ऽक्षोधुका अस्य पशवो भवन्ति यस्योक्षा च वेहच् च गोषु भवतः
॥४.२.१४॥