चतुर्थकाण्डे दशमः प्रपाठकः
चतुर्थकाण्डे दशमः प्रपाठकः
युवं सिन्धूंर् अभिशस्तेर् अवद्याद् अग्नीषोमा अमुञ्चतं गृभीतान्
॥४.१०.१॥अग्ना आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये ।
नि होता सत्सि बर्हिषि ॥
अग्निं दूतं वृणीमहे होतारं विश्ववेदसम् ।
अस्य यज्ञस्य सुक्रतुम् ॥
अग्निनाग्निः समिध्यते कविर् गृहपतिर् युवा ।
हव्यवाड् जुह्वास्यः ॥
अग्निर् वृत्राणि जङ्घनद् अग्निं स्तोमेन बोधयाग्ना आयूंषि पवसे ऽग्ने तम् अद्य आभिष् टे अद्य ॥
एभिर् नो अर्कैर् भवा नो अर्वाङ् स्वर् ण ज्योतिः ।
अग्ने विश्वेभिः सुमना अनीकैः ॥
ज्योतिः : फ़्न् पद: स्वर् । न । ज्योतिः। एद्।: स्वर्णज्योतिः
अधा ह्य् अग्ने ॥
अग्नेः स्तोमं मनामहे सिध्रम् अद्य दिविस्पृशः ।
देवस्य द्रविणस्यवः ॥
अग्ना यो मर्त्यो दुवो धियं जुजोष धीतिभिः ।
भसन् नु ष प्र पूर्व्य इषं वुरीतावसे ॥
त्वम् अग्ने सप्रथा असि जुष्टो होता वरेण्यः ।
त्वया यज्ञं वितन्वते ॥
वृषा सोम द्युमं असि वृषा देव वृषव्रतः ।
वृषा धर्माणि दधिषे ॥
अग्निर् जातो अरोचत घ्नन् दस्यून् ज्योतिषा तमः ।
अविन्दद् गा अपः स्वः ॥
अग्रे बृहन् ॥
अग्रे : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: अग्ने। च्फ़्। २।७।८:८५।१४
इमं मे वरुण श्रुधी हवम् अद्या च मृडय ।
त्वाम् अवस्युर् आचके ॥
श्रुधी : फ़्न् पद: श्रुधि
तत् त्वा याम्य् अग्निनाग्निः ॥
त्वं ह्य् अग्ने अग्निना विप्रो विप्रेण सन्त् सता ।
सखा सख्या समिध्यसे ॥
प्र स मित्र मर्तो अस्तु प्रयस्वान् यस् त आदित्य शिक्षति व्रतेन ।
न हन्यते न जीयते त्वोतो नैनम् अंहो अश्नोत्य् अन्तितो न दूरात् ॥
अनमीवासा ईडया मदन्तो मितज्ञवो वरिमन्न् आ पृथिव्याः ।
आदित्यस्य व्रतम् उपक्षियन्तो वयं मित्रस्य सुमतौ स्याम ॥
अनमीवासा : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: अनमीमासा। च्फ़्। ४।१२।६:१९७।८
तत् सूर्यस्य देवत्वं तन् महित्वं मध्या कर्तोर् विततं सञ्जभार ।
यदेद् अयुक्त हरितः सधस्थाद् आद् रात्री वासस् तनुते सिमस्मै ॥
सञ्जभार : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: सजभार।
भद्रा अश्वा हरितः सूर्यस्य चित्रा एतग्वा अनुमाद्यासः ।
नमस्यन्तो दिव आ पृष्ठम् अस्थुः परि द्यावापृथिवी यन्ति सद्यः ॥
त्वम् अग्ने व्रतपा असि ॥
यद् वो वयं प्रमिनाम व्रतानि विदुषां देवा अविदुष्टरासः ।
अग्निष् टद् विश्वम् आपृणाति विद्वान् येभिर् देवं ऋतुभिः कल्पयाति ॥
अग्ने नय ॥
आ देवानाम् अपि पन्थाम् अगन्म यञ् शक्नवाम तद् अनु प्रवोढुम् ।
अग्निर् विद्वान्त् स यजात् सेद् उ होता सो अध्वरान्त् स ऋतून् कल्पयाति ॥
अग्निः शुचिव्रततम उद् अग्ने शुचयस् तवाक्रन्दद् अग्निर् नक्तोषासा ॥
आयाहि तपसा जनिष्वाग्ने पावको अर्चिषा ।
उपेमां सुष्टुतिं मम ॥
आ नो याहि तपसा जनिष्वाग्ने पावक दीद्यत् ।
हव्या देवेषु नो दधत्
॥४.१०.२॥अभि त्वा देव सवितर् ईशानं वार्याणाम् ।
सदावन् भागम् ईमहे ॥
मही द्यौः पृथिवी च नस् त्वाम् अग्ने पुष्कराद् अधि तम् उ त्वा दध्यङ्ङ् ऋषिस् तम् उ त्वा पाथ्यो वृषा ॥
उत ब्रुवन्तु जन्तवा उद् अग्निर् वृत्रहाजनि ।
धनञ्जयो रणेरणे ॥
आ यं हस्ते न खादिनं शिशुं जातं न बिभ्रति ।
विशाम् अग्निं स्वध्वरम् ॥
प्र देवं देववीतये भरता वसुवित्तमम् ।
आ स्वे योनौ निषीदतु ॥
आ जातं जातवेदसि प्रियं शिशीतातिथिम् ।
स्योन आ गृहपतिम् ॥
अग्निनाग्निस् त्वं ह्य् अग्ने अग्निना ॥
तं मर्जयन्त सुक्रतुं पुरोयावानम् आजिषु ।
स्वेषु क्षयेषु वाजिनम् ॥
यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवास् तानि धर्माणि प्रथमान्य् आसन् ।
ते ह नाकं मिहिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥
समिधो अग्ना आज्यस्य व्यन्तु तनूनपाद् अग्ना आज्यस्य वेत्व् इडो अग्ना आज्यस्य व्यन्तु बर्हिर् अग्ना आज्यस्य वेतु दुरो अग्ना आज्यस्य व्यन्तूषासानक्ताग्ना आज्यस्य वीतां दैव्या होताराग्ना आज्यस्य वीतां तिस्रो देवीर् अग्ना आज्यस्य व्यन्तु स्वाहाग्निं स्वाहा सोमं स्वाहाग्निं स्वाहाग्निं होत्रात् स्वाहा देवा आज्यपा जुषाणा अग्ना आज्यस्य व्यन्तु ॥
अग्ने यं यज्ञम् अध्वरं विश्वतः परिभूर् असि ।
स इद् देवेषु गछति ॥
त्वं नः सोम विश्वतो ऽग्निर् मूर्धा भुवो यज्ञस्य ॥
सोम यास् ते मयोभुव ऊतयः सन्ति दाशुषे ।
ताभिर् नो ऽविता भव ॥
या ते धामानि दिवि या पृथिव्यां या पर्वतेष्व् ओषधीष्व् अप्सु ।
तेभिर् नो विश्वैः सुमना अहेडन् राजन्त् सोम प्रति हव्या गृभाय ॥
तत् सवितुर् वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ॥
अचित्ती यच् चकृमा दैव्ये जने दीनैर् दक्षैः प्रभूती पुरुषत्वता ।
देवेषु च सवितर् मानुषेषु च त्वं नो अत्र सुवताद् अनागसः ॥
पावका नः सरस्वत्य् आ नो दिवः ॥
पूषा गा अन्वेतु नः पूषा रक्षत्व् अर्वतः ।
पूषा वाजं सनोतु नः ॥
शुक्रं ते अन्यद् यजतं ते अन्यद् विषुरूपे अहनी द्यौर् इवासि ।
विश्वा हि माया अवसि स्वधावो भद्रा ते पूषन्न् इह रातिर् अस्तु ॥
इहेह वः स्वतवसः कवयः सूर्यत्वचः ।
यज्ञं मरुता आवृणे ॥
प्र चित्रम् अर्कं गृणते तुराय मारुताय स्वतवसे भरध्वम् ।
ये सहांसि सहसा सहन्ते रेजते अग्ने पृथिवी मखेभ्यः ॥
विश्वे देवा ऋतावृध ऋतुभिर् हवनश्रुतः ।
जुषन्तां युज्यं पयः ॥
विश्वे देवासो अस्रिधा एहिमायासो अद्रुहः ।
मेधं जुषन्त वह्नयः ॥
द्यावा नः पृथिवी इमं सिध्रम् अद्य दिविस्पृशम् ।
यज्ञं देवेषु यछताम् ॥
प्र पूर्वजे पितरा नव्यसीभिर् गीर्भिः कृणुध्वं सदने ऋतस्य ।
आ नो द्यावापृथिवी दैव्येन जनेन यातं महि वां वरूथम् ॥
स हव्यवाड् अग्निं स्तोमेन ॥
देवं बर्हिर् वसुवने वसुधेयस्य वेतु देवीर् द्वारो वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु देवी उषासानक्ता वसुवने वसुधेयस्य वीतां देवी जोष्ट्री वसुवने वसुधेयस्य वीतां देवी ऊर्जाहुती वसुवने वसुधेयस्य वीतां देवा दैव्या होतारा वसुवने वसुधेयस्य वीतां देवीस् तिस्रस् तिस्रो देवीर् वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु देवो नराशंसो वसुवने वसुधेयस्य वेतु देवो अग्निः स्विष्टकृत् सुद्रविणा मन्द्रः कविः सत्यमन्मायजी होता होतुर्होतुर् आयजीयान् अग्ने यान् देवान् अयाड् यं अपिप्रेर् ये ते होत्रे अमत्सत तां ससनुषीं होत्रां देवङ्गमां दिवि देवेषु यज्ञम् एरयेमं स्विष्टकृच् चाग्ने होताभूर् वसुवने वसुधेयस्य नमोवाके वीहि ॥
वाजेवाजे शं नो भवन्तु
॥४.१०.३॥प्र देवं देव्या धिया भरता जातवेदसम् ।
हव्या नो वक्षद् आनुषक् ॥
अयम् उ ष्य प्र देवयुर् होता यज्ञाय नीयते ।
रथो न योर् अभीवृतो घृणीवाञ् चेतति त्मना ॥
अयम् अग्निर् उरुष्यत्य् अमृताद् इव जन्मनः ।
सहसश् चित् सहीयान् देवो जीवातवे कृतः ॥
इडायास् त्वा पदे वयम् ॥
अग्ने विश्वेभिः स्वनीक देवैर् ऊर्णावन्तं प्रथमः सीद योनिम् ।
कुलायिनं घृतवन्तं सवित्रे यज्ञं नय यजमानाय साधु ॥
सीद होतर् नि होता ॥
त्वं दूतस् त्वम् उ नः परस्पास् त्वं वस्या आ वृषभ प्रणेता ।
अग्ने तोकस्य नस् तने तनूनाम् अप्रयुछन् दीद्यद् बोधि गोपाः ॥
अग्निना रयिम् अश्नवत् पोषम् एव दिवेदिवे ।
यशसं वीरवत्तमम् ॥
गयस्फानो अमीवहा वसुवित् पुष्टिवर्धनः ।
सुमित्रः सोम नो भव ॥
इन्द्राग्नी रोचना दिवः परि वाजेषु भूषथः ।
तद् वां चेति प्र वीर्यम् ॥
प्र चर्षणिभ्यः पृतनाहवेषु प्र पृथिव्या रिरिचाथे दिवश् च ।
प्र सिन्धुभ्यः प्र गिरिभ्यो महित्वा प्रेन्द्राग्नी विश्वा भुवनात्य् अन्या ॥
मरुतो यद् ध वो दिवः सुम्नायन्तो हवामहे ।
आ तू ना उपगन्तन ॥
या वः शर्म शशमानाय सन्ति त्रिधातूनि दाशुषे यछताधि ।
अस्मभ्यं तानि मरुतो वियन्त रयिं नो धत्त वृषणः सुवीरम् ॥
इमं मे वरुण तत् त्वा यामि कया नः को अद्य पिप्रीहि देवान् अग्ने यद् अद्याप्स्व् अग्ने सधिष् टव ॥
अप्सु मे सोमो अब्रवीद् अन्तर् विश्वानि भेषजा ।
आपश् च विश्वशम्भुवः ॥
उद् उत्तमं वरुण पाशम् अस्मत् ॥
अव ते हेडो वरुण नमोभिर् अव यज्ञेभिर् ईमहे हविर्भिः ।
क्षयन्न् अस्मभ्यम् असुर प्रचेता राजन्न् एनांसि शिश्रथः कृतानि ॥
त्वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वान् देवस्य हेडो ऽवयासिसीष्ठाः ।
यजिष्ठो वह्नितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषांसि प्रमुमुग्ध्य् अस्मत् ॥
स त्वं नो अग्ने ऽअवमो भवोती नेदिष्ठो अस्या उषसो व्युष्टौ ।
अवयक्ष्व नो वरुणं रराणो वीहि मृडीकं सुहवो न एधि
॥४.१०.४॥अग्निर् वृत्राणि जङ्घनत् त्वं सोमासि सत्पतिः ॥
अनीकैर् द्वेषो अर्दयाग्ने विश्वाभिर् ऊतिभिः ।
रयिं नो धेहि यज्ञियम् ॥
सैनानीकेन सुविदत्रो अस्मे यष्टा देवं आयजिष्ठः स्वस्ति ।
अदब्धो गोपा उत नः परस्पा अग्ने द्युमद् उत रेवद् दिदीहि ॥
पिप्रीहि देवान् आ देवानाम् ॥
सान्तपना इदं हविर् मरुतस् तज् जुजुष्टन ।
युष्माकोती रिशादसः ॥
यो नो मरुतो अभि दुर्हृणायुस् तिरश् चित्तानि वसवो जिघांसति ।
द्रुहः पाशान् प्रति स मुचीष्ट तपिष्ठेन हन्मना हन्तना तम् ॥
द्रुहः : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: द्रहः।
अग्निः प्रत्नेन मन्मना सोम गीर्भिष् ट्वा वयम् ॥
गृहमेधासा आगत मरुतो मापभूतन ।
इमा हव्या जुजुष्टन ॥
प्र बुध्न्या व ईरते महांसि प्र नामानि प्रयज्यवस् तिरध्वम् ।
सहस्रियं दम्यं भागम् एतं गृहमेधीयं मरुतो जुषध्वम् ॥
प्रेद्धो अग्न इमो अग्ने ॥
अग्निम् ईडे पुरोहितं यज्ञस्य देवम् ऋत्विजम् ।
होतारं रत्नधातमम् ॥
वृषा सोम द्युमं असि ॥
क्रीडं वः शर्धो मारुतम् अनर्वाणं रथेशुभम् ।
कण्वा अभि प्रगायत ॥
अत्यासो न ये मरुतः स्वञ्चो यक्षदृशो न शुभयन्त मर्याः ।
ते हर्म्येष्ठाः शिशवो न शुभ्रा वत्सासो न प्रक्रीडिनः पयोधाः ॥
तं हि शश्वन्तो ऽग्निमग्निम् ॥
इन्द्राग्नी नवतिं पुरो दासपत्नीर् अधूनुतम् ।
साकम् एकेन कर्मणा ॥
श्नथद् वृत्रम् उत सनोति वाजम् इन्द्रा यो अग्नी सहुरी सपर्यात् ।
इरज्यन्ता वसव्यस्य भूरेः सहस्तमा सहसा वाजयन्ता ॥
तम् इन्द्रं वाजयामसि ॥
युजे रथं गाएषणं हरिभ्याम् उप ब्रह्माणि जुजुषाणम् अस्थुः ।
विबाधिष्ट स्य रोदसी महित्वेन्द्रो वृत्राण्य् अप्रती जघन्वान् ॥
गाएषणं : फ़्न् Ṛव्।७।२३।३ गवेषणम्।
विश्वकर्मन् वाचस्पतिम्
॥४.१०.५॥उशन्तस् त्वा हवामहे ॥
आ नो अग्ने सुचेतुना रयिं विश्वायुपोषसम् ।
मार्डीकं धेहि जीवसे ॥
त्वं सोम महे भगं त्वं यून ऋतायते ।
दक्षं दधासि जीवसे ॥
त्वं सोम प्रचिकितो मनीषा त्वं रजिष्ठम् अनु नेषि पन्थाम् ।
तव प्रणीती पितरो न इन्दो देवेषु रत्नम् अभजन्त धीराः ॥
त्वया हि नः पितरः सोम पूर्वे कर्माणि चक्रुः पवमान धीराः ।
वन्वन्न् अवातः परिधींर् अपोर्णु वीरेभिर् अश्वैर् मघवा भवा नः ॥
त्वं सोम पितृभिः संविदानो ऽनु द्यावापृथिवी आततन्थ ।
तस्मै त इन्दो हविषा विधेम वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥
बर्हिषदः पितर ऊत्य् अर्वाग् इमा वो हव्या चकृमा जुषध्वम् ।
त आगतावसा शन्तमेनाथा नः शं योर् अरपो दधातन ॥
उपहूताः पितरः सोम्यासो बर्हिष्येषु निधिषु प्रियेषु ।
त आगमन्तु त इह श्रुवन्त्व् अधिब्रुवन्तु ते ऽवन्त्व् अस्मान् ॥
आहं पितॄन्त् सुविदत्रं अवित्सि नपातं च विक्रमणं च विष्णोः ।
बर्हिषदः स्वधया ये सुतस्य भजन्त पित्वस् त इहागमिष्ठाः ॥
इदं पितृभ्यो नमो अस्त्व् अद्य ये पूर्वासो य उपरास ईयुः ।
ये पार्थिवे रजस्य् आ निषत्ता ये वा नूनं सुवृजनासु विक्षु ॥
उदीरताम् अवरा उत् परासा उन् मध्यमाः पितरः सोम्यासः ।
असुं य ईयुर् अवृका ऋतज्ञास् ते नो ऽवन्तु पितरो हवेषु ॥
अग्निष्वात्ता ऋतावृधः पितरो मृडता सु नः ।
दीर्घायुत्वाय जीवसे ॥
अग्निष्वात्तान् ऋतुमतो हवामहे नराशंसे सोमपीथं य आशुः ।
ते नो विप्रासः सुहवा मृडन्तु शं नो भवन्तु द्विपदे शं चतुष्पदे ॥
अग्निष्वात्ताः पितरा एह गछत सदःसदः सदत सुप्रणीतयः ।
अत्ता हवींषि प्रयतानि बर्हिष्य् अथा रयिं सर्ववीरं दधातन ॥
स प्रत्नथा सहसा जायमानः सद्यः काव्यानि बड् अधत्त विश्वा ।
आपश् च मित्रं धिषणा च साधन् देवा अग्निं धारयन् द्रविणोदाम् ॥
स पूर्वया निविदा कव्यतायोर् इमाः प्रजा अजनयन् मनूनाम् ।
विवस्वता चक्षसा द्याम् अपश् च देवा अग्निं धारयन् द्रविणोदाम् ॥
स : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: स।
ये तातृषुर् देवत्रा जेहमाना होत्राविदः स्तोमतष्टासो अर्कैः ।
आग्ने याहि सुविदत्रेभिर् अर्वाक् सत्यैः कव्यैः पितृभिर् घर्मसद्भिः ॥
प्र वायुम् अछा बृहती मनीषा बृहद्रयिं विश्ववारं रथप्राम् ।
द्युतद्यामा नियुतः पत्यमानः कविः कविम् इयक्षसि प्रयज्यो ॥
प्र याभिर् यासि दाश्वांसम् अछा नियुद्भिर् वाय इष्टये दुरोणे ।
नि नो रयिं सुभोजसं युवस्व नि वीरं गव्यम् अश्व्यं च राधः ॥
इन्द्रं वयं शुनासीरम् अस्मिन् यज्ञे हवामहे ।
स नः पर्षद् अति द्विषः ॥
सो ऽहोरात्रैः सो ऽर्धमासैः स मासैः स ऋतुभिः परि यज्ञं बभूव ।
संवत्सरस्य महिमानम् एतं शुनासीरम् इन्द्रम् अद्याहुवेम ॥
सप्त त्वा हरितो रथे वहन्ति देव सूर्य ।
शोचिःकेशं पुरुप्रिय ॥
तरणिर् विश्वदर्शतो ज्योतिष्कृद् असि सूर्य ।
विश्वम् आभासि रोचनम्
॥४.१०.६॥