caturthakāṇḍe trayodaśaḥ prapāṭhakaḥ
caturthakāṇḍe trayodaśaḥ prapāṭhakaḥ
taṃ dhīrāsaḥ kavayā unnayanti svādhyo manasā devayantaḥ
||4.13.1||abhi tvā deva savitar iti trayodaśa hotā yakṣad agniṃ samidhā suṣamidhā samiddhaṃ nābhā pṛthivyāḥ saṅgathe vāmasya varṣman diva iḍas pade vetv ājyasya hotar yaja hotā yakṣat tanūnapātam aditer garbhaṃ bhuvanasya gopāṃ madhvādya devo devebhyo devayānān patho anaktu vetv ājyasya hotar yaja hotā yakṣan narāśaṃsaṃ nṛśastaṃ nṝṃṣpraṇetraṃ gobhir vapāvānt syād vīraiḥ śaktīvān rathaiḥ prathamayāvā hiraṇyaiś candrī vetv ājyasya hotar yaja hotā yakṣad agnim iḍa īḍito devo devaṃ ā ca vakṣad dūto havyavāḍ amūrā upemaṃ yajñam upemāṃ devo devahūtim avatu vetv ājyasya hotar yaja hotā yakṣad barhiḥ suṣṭarīmorṇamradā asmin yajñe vi ca pra ca prathatāṃ svāsasthaṃ devebhya em enad adya vasavo rudrā ādityāḥ svadantu priyam indrasyāstu vetv ājyasya hotar yaja hotā yakṣad dura ṛṣvāḥ kavaṣyo kośadhāvanīr ud ātābhir jihatāṃ vi pakṣobhiḥ śrayantāṃ suprāyaṇā asmin yajñe viśrayantām ṛtāvṛdho vyantv ājyasya hotar yaja hotā yakṣad uṣāsānaktā bṛhatī supeśasā nṝṃṣ patibhyo yoniṃ kṛṇvāne saṃsmayamāne indreṇa devair edaṃ barhiḥ sīdatāṃ vītām ājyasya hotar yaja hotā yakṣad daivyā hotārā mandrā potārā kavī pracetasā sviṣṭam adyānyaḥ karad iṣā svabhigūrtam anya ūrjā satavasemaṃ yajñaṃ divi deveṣu dhattāṃ vītām ājyasya hotar yaja hotā yakṣat tisro devīr apasām apastamo 'chidram adyedam apas tanvatāṃ devebhyo devīr devam apo vyantv ājyasya hotar yaja hotā yakṣat tvaṣṭāram aciṣṭum apākaṃ retodhāṃ viśravasaṃ yaśodhāṃ pururūpam akāmakarśanaṃ supoṣaḥ poṣaiḥ syāt suvīro vīrair vetv ājyasya hotar yaja hotā yakṣad vanaspatim upāvasrakṣad dhiyo joṣṭāraṃ śaśaman naraḥ svadāt svadhitir ṛtuthādya devo devebhyo havyāvāḍ vetv ājyasya hotar yaja
||4.13.2||devahūtim : fn emended| ed|: devahatim|
samiddho adya manuṣo duroṇe devo devān yajasi jātavedaḥ |
ā ca vaha mitramahaś cakitvān tvaṃ dūtaḥ kavir asi pracetāḥ ||
tanūnapāt patha ṛtasya yānān madhvā samañjant svadayā sujihva |
manmāni dhībhir uta yajñam ṛndhan devatrā ca kṛṇuhy adhvaraṃ naḥ ||
narāśaṃsasya mahimānam eṣām upastoṣāma yajatasya yajñaiḥ |
ye sukratavaḥ śucayo dhiyandhāḥ svadantu devā ubhayāni havyā ||
ājuhvānā īḍyo vandyaś cāyāhy agne vasubhiḥ sajoṣāḥ |
tvaṃ devānām asi yahva hotā sa enān yakṣīṣito yajīyān ||
prācīnaṃ barhiḥ pradiśā pṛthivyā vastor asyā vṛjyate agre ahnām |
vy u prathate vitaraṃ varīyo devebhyo aditaye syonam ||
vyacasvatīr urviyā viśrayantāṃ patibhyo na janayaḥ śumbhamānāḥ |
devīr dvāro bṛhatīr viśvaminvā devebhyo bhavata suprāyaṇāḥ ||
ā suṣvayantī yajate upāke uṣāsānaktā sadatāṃ ni yonau |
divye yoṣaṇe bṛhatī surukme adhi śriyaṃ śukrapiśaṃ dadhāne ||
daivyā hotārā prathamā suvācā mimānā yajñaṃ manuṣo yajadhyai |
pracodayantā vidatheṣu kārū prācīnaṃ jyotiḥ pradiśā diśantā ||
ā no yajñaṃ bhāratī tūyam etv iḍā manuṣvad iha cetayantī |
tisro devīr barhir edaṃ syonaṃ sarasvatī svapasaḥ sadantu ||
ya ime dyāvāpṛthivī jantrī rūpair apiṃśad bhuvanāni viśvā |
tam adya hotar iṣito yajīyān devaṃ tvaṣṭāram iha yakṣi vidvān ||
upāvasṛja tmanyā samañjan devānāṃ pātha ṛtuthā havīṃṣi |
vanaspatiḥ śamitā devo agniḥ svadantu havyaṃ madhunā ghṛtena
||4.13.3||agnir hotā no adhvare vājī san pariṇīyate |
devo deveṣu yajñiyaḥ ||
pari triviṣṭy adhvaraṃ yāty agnī rathīr iva |
ā deveṣu prayo dadhat ||
pari vājapatiḥ kaviḥ ||
ajaid agnir asanad vājaṃ ni devo devebhyo havyāvāṭ prāñjobhir hinvāno dhenābhiḥ kalpamāno yajñasyāyuḥ pratirann upapreṣya hotar havyā devebhyo daivyāḥ śamitāra uta manuṣyā ārabhadhvam upanayata medhyā dura āśāsānā medhapataye medhaṃ prāsmā agniṃ bharata stṛṇīta barhir anv enaṃ mātā manyatām anu pitānu bhrātā saṅgarbhyo 'nu sakhā sayūthya udīcīnāṃ asya pado nidhattāt sūryaṃ cakṣur gamayatād vātaṃ prāṇam anvavasṛjatād antarkṣam asuṃ pṛthivīṃ śarīram ekadhāsya tvacam āchyatāt purā nābhyā apiśaso vapām utkhidatād antar evoṣmāṇaṃ vārayatāc chyenam asya vakṣaḥ kṛṇutāt praśasā bāhū śalā doṣaṇī kaśyapevāṃsāchidre śroṇī kavaṣorū srekaparṇāṣṭhīvantā ṣaḍviṃśatir asya vaṅkrayas tā anuṣṭhuyoccyāvayatād gātraṅgātram asyānūnaṃ kṛṇutād ūvadhyagohaṃ pārthivaṃ khanatād asnā rakṣaḥ saṃsṛjatād vaniṣṭum asya mā rāviṣṭorūkaṃ manyamānā ned vas toke tanaye ravitā ravad adhrigo śamīdhvaṃ suśami śamīdhvaṃ śamīdhvam adhrigo ||
adhriguś ca vipāpaś ca devānāṃ śamitārau |
tā enaṃ pravidvāṃsau śrapayataṃ yathāsya śrapaṇaṃ tathā
||4.13.4||juṣasva saprathastamam ||
imaṃ no yajñam amṛteṣu dhehīmā havyā jātavedo juṣasva |
stokānām agne medaso ghṛtasya hotaḥ prāśāna pahrathamo niṣadya ||
ghṛtavantaḥ pāvaka te stokāḥ ścotanti medasaḥ |
svadharman devavītaye śreṣṭhaṃ no dhehi vāryam ||
tubhyaṃ stokā ghṛtaścuto 'gne viprāya santya |
ṛṣiḥ śreṣṭhaḥ samidhyase yajñasya prāvitā bhava ||
tubhyaṃ ścotanty adhrigo śacīvaḥ stokāso agne medaso ghṛtasya |
kaviśasto bṛhatā bhānunāgā havyā juṣasva medhira ||
ojiṣṭhaṃ te madhyato medā udbhṛtaṃ pra te vayaṃ dadāmahe |
ścotanti te vaso stokā adhi tvaci prati tān devaśo vihi ||
hotā yakṣad agniṃ svāhājyasya svāhā medasaḥ svāhā stokānāṃ svāhā svāhākṛtīnāṃ svāhā havyasūktīnāṃ svāhā devā ājyapā juṣāṇā agnā ājyasya vyantu hotar yaja ||
sadyo jāto vyamimīta yajñam agnir devānām abhavat purogāḥ |
asya hotuḥ pradiśy ṛtasya vāci svāhākṛtaṃ havir adantu devāḥ ||
agnir vṛtrāṇi jaṅghanat ||
hotā yakṣad agnim ājyasya juṣatāṃ havir hotar yaja ||
tvaṃ somāsi satpatiḥ ||
hotā yakṣat somam ājyasya juṣatāṃ havir hotar yaja ||
śuciṃ nu stomam ||
hotā yakṣad indrāgnī chāgasya vapāyā medaso juṣetāṃ havir hotar yaja ||
śnathad vṛtram ubhā vām indrāgnī ||
hotā yakṣad indrāgnī puroḍāśasya juṣetāṃ havir hotar yaja ||
pra carṣaṇibhya iḍām agne hotā yakṣad agniṃ puroḍāśasya juṣatāṃ havir hotar yaja ||
agniṃ sudītiṃ sudṛśaṃ gṛṇanto namasyāmas tveḍyaṃ jātavedaḥ |
tvāṃ dūtam aratiṃ havyavāhaṃ devā akṛṇvann amṛtasya nābhim ||
iḍopahūtopahūteḍopāsmaṃ iḍā hvayatām iḍopahūtā mānavī ghṛtapadī maitrāvaruṇī ||
brahma devakṛtam upahūtaṃ daivyā adhvaryavā upahūtā upahūtā manuṣyā ya imaṃ yajñam avān ye ca yajñapatiṃ vardhān upahūte dyāvāpṛthivī pūrvaje ṛtāvarī devī devaputre upahūto 'yaṃ yajamānā uttarasyāṃ devayajyāyām upahūto bhūyasi haviḥkaraṇe divye dhāmann upahūto devā ma idaṃ havir juṣantām iti tasminn upahūtaḥ
||4.13.5||upahūtā : fn ⟨ upahūtās
upahūtā : fn emended| ed|: upahūtā|
devayajyāyām : fn emended| ed|: devayājyāyām
tvaṃ hy agne prathamo manotāsyā dhiyo abhavo dasma hotā |
tvaṃ sīṃ vṛṣann akṛṇor duṣṭarītu saho viśvasmai sahase sahadhyai ||
adhā hotā nyasīdo yajīyān iḍas pada iṣayann īḍyaḥ san |
tvaṃ tvā naraḥ prathamaṃ devayanto maho rāye citayanto anugman ||
vṛteva yantaṃ bahubhir vasavyais tve rayiṃ jāgṛvāṃso anugman |
ruśantam agniṃ darśataṃ bṛhantaṃ vapāvantaṃ viśvahā dīdivāṃsam ||
padaṃ devasya namasā vyantaḥ śravasyavaḥ śrava āpann amṛktam |
nāmāni cid dadhire yajñiyāni bhadrāyāṃ te raṇayanta sandṛṣṭau ||
tvāṃ vardhanti kṣitayaḥ pṛthivyāṃ tvāṃ rāya ubhayāso janānām |
tvaṃ trātā taraṇe cetyo bhūḥ pitā mātā sadam in mānuṣāṇām ||
saparyeṇyaḥ sa priyo vikṣv agnir hotā mandro niṣasādā yajīyān |
taṃ tvā vayaṃ damā ā dīdivāṃsam upa jñubādho namasā sadema ||
taṃ tvā vayaṃ sudhyo navyam agne sumnāyava īmahe devayantaḥ |
tvaṃ viśo anayo dīdyāno divo agne bṛhatā rocanena ||
viśāṃ kaviṃ viśpatiṃ śaśvatīnāṃ nitośanaṃ vṛṣabhaṃ carṣaṇīnām |
pretīṣaṇim iṣayantaṃ pāvakaṃ rājantam agniṃ yajataṃ rayīṇām ||
so agna īje śaśame ca marto yas tā ānaṭ samidhā havyadātim |
ya āhutiṃ pari vedā namobhir viśvet sa vāmā dadhate tvotaḥ ||
asmā u te mahi mahe vidhema namobhir agne samidhota havyaiḥ |
vedī sūno sahaso gīrbhir ukthair ā te bhadrāyāṃ sumatau yatema ||
ā yas tatantha rodasī vi bhāsā śravobhiś ca śravasyas tarutraḥ |
bṛhadbhir vājaiḥ sthavirebhir asme revadbhir agne vitaraṃ vibhāhi ||
nṛvad vaso sadam id dhehy asme bhūri tokāya tanayāya paśvaḥ |
pūrvīr iṣo bṛhatīr āreaghā asme bhadrā sauśravasāni santu ||
purūṇy agne purudhā tvāyā vasūni rājan vasutā te aśyām |
purūṇi hi tve puruvāra santy agne vasu vidhate rājani tve
||4.13.6||ā vṛtrahaṇā vṛtrahabhiḥ śuṣmair indra yātaṃ namobhir agne arvāk |
yuvaṃ rādhobhir akavebhir indrāgne asme bhavatam uttamebhiḥ ||
hotā yakṣad indrāgnī chāgasya haviṣā āttām adya madhyato medā udbhṛtaṃ purā dveṣobhyaḥ purā pauruṣeyyā gṛbho ghastāṃ nūnaṃ ghāseajrāṇāṃ yavasaprathamānāṃ sumatkṣarāṇāṃ śatarudriyāṇām agniṣvāttānāṃ pīvopavasanānāṃ pārśvataḥ śroṇitaḥ śitāmata utsādato 'ṅgādaṅgād avattānāṃ karata evendrāgnī juṣetāṃ havir hotar yaja ||
gīrbhir vipraḥ pramatim ichamānā īṭṭe rayiṃ yaśasaṃ pūrvabhājam |
indrāgnī vṛtrahaṇā suvajrā pra no navyebhis tirataṃ deṣṇaiḥ ||
devebhyo vanaspate havīṃṣi hiraṇyaparṇa pradivas te artham |
pradakṣiṇid raśanayā niyūya ṛtasya vakṣi pathibhī rajiṣṭhaiḥ ||
hotā yakṣad vanaspatim abhi hi piṣṭatamayā rabhiṣṭhayā raśanayādhita yatrāgner ājyasya priyā dhāmāni yatra somasyājyasya haviṣaḥ priyā dhāmāni yatrendrāgnyoś chāgasya haviṣaḥ priyā dhāmāni yatra vanaspateḥ priyā pāthāṃsi yatra devānām ājyapānāṃ priyā dhāmāni yatrāgner hotuḥ priyā dhāmāni tatraitaṃ prastutyevopastutyevopāvasrakṣad rabhīyāṃsam iva kṛtvī karad evaṃ devo vanaspatir juṣatāṃ havir hotar yaja ||
vanaspate raśanayā niyūya piṣṭatamayā vayunāni vidvān |
vahā devatrā dadhiṣo havīṃṣi pra ca dātāram amṛteṣu vocaḥ ||
piprīhi devān ||
hotā yakṣad agniṃ sviṣṭakṛtam ayāḍ agnir agneḥ priyā dhāmāny ayāṭ somasyājyasya haviṣaḥ priyā dhāmāny ayāḍ indrāgnyoś chāgasya haviṣaḥ priyā dhāmāny ayāḍ vanaspateḥ priyā pāthāṃsy ayāḍ devānām ājyapānāṃ priyā dhāmāni yakṣad agner hotuḥ priyā dhāmāni yakṣat svaṃ mahimānam āyajatām ejyā iṣaḥ kṛṇotu so adhvarāñ jātavedā juṣatāṃ havir hotar yaja ||
agne yad adyeḍopahūtā
||4.13.7||devaṃ barhiḥ sudevaṃ devaiḥ syāt suvīraṃ vīrair vastor vṛjyetāktoḥ prabhriyetāty anyān rāyā barhiṣmato madema vasuvane vasudheyasya vetu yaja devaṃ barhir vasuvane vasudheyasya vetu devīr dvāraḥ saṅghāte vīḍvīr yāmañ śithirā dhruvā devahūtau vatsa īm enās taruṇā āmimīyāt kumāro vā navajāto mainā arvā reṇukakāṭaḥ praṇag vasuvane vasudheyasya vyantu yaja devīr dvāro vasuvane vasudheyasya vyantu devī uṣāsānaktādyāsmin yajñe prayaty ahvetām api nūnaṃ daivīr viśaḥ prāyāsiṣṭāṃ suprīte sudhite vasuvane vasudheyasya vītāṃ yaja devī uṣāsānaktā vasuvane vasudheyasya vītāṃ devī joṣṭrī vasudhitī yayor anyāghā dveṣāṃsi yūyavad ānyā vakṣad vasu vāryāṇi yajamānāya vasuvane vasudheyasya vītāṃ yaja devī joṣṭrī vasuvane vasudheyasya vītāṃ devī ūrjāhutī iṣam ūrjam anyā vakṣat sagdhiṃ sapītim anyā navena pūrvaṃ dayamānāḥ syāma purāṇena navaṃ tām ūrjam ūrjāhutī ūrjayamāne adhātāṃ vasuvane vasudheyasya vītāṃ yaja devī ūrjāhutī vasuvane vasudheyasya vītāṃ devā daivyā hotārā potārā neṣṭārā hatāghaśaṃsā ābharadvasū vasuvane vasudheyasya vītāṃ yaja devā daivyā hotārā vasuvane vasudheyasya vītāṃ devīs tisras tisro devīr iḍā sarasvatī bhāratī dyāṃ bhāraty ādityair aspṛkṣat sarasvatīmaṃ rudrair yajñam āvīd ihaiveḍayā vasumatyā sadhamādaṃ madema vasuvane vasudheyasya vyantu yaja devīs tisras tisro devīr vasuvane vasudheyasya vyantu devo narāśaṃsas triśīrṣā ṣaḍakṣaḥ śatam id enaṃ śitipṛṣṭhā ādadhati sahasramīṃ pravahanti mitrāvaruṇed asya hotram arhato bṛhaspatiḥ stotram aśvinādhvaryavaṃ vasuvane vasudheyasya vetu yaja devo narāśaṃso vasuvane vasudheyasya vetu devo vanaspatir varṣaprāvā ghṛtanirṇig dyām agreṇāspṛkṣad āntarikṣaṃ madhyenāprāḥ pṛthivīm upareṇādṛṃhīd vasuvane vasudheyasya vetu yaja devo vanaspatir vasuvane vasudheyasya vetu devaṃ barhir vāritīnāṃ nidhedhāsi pracyutīnām apracyutaṃ nikāmadharaṇaṃ puruṣaspārhaṃ yaśasvad enā barhiṣānyā barhīṃṣy abhiṣyāma vasuvane vasudheyasya vetu yaja devaṃ barhir vāritīnāṃ vasuvane vasudheyasya vetu devo agniḥ sviṣṭakṛd yaja devo agniḥ sviṣṭakṛt
||4.13.8||agnim adya hotāram avṛṇītāyaṃ yajamānaḥ pacan paktīḥ pacan puroḍāśaṃ gṛhṇann agnayā ājyaṃ gṛhṇant somāyājyaṃ badhnann indrāgnibhyāṃ chāgaṃ sūpasthā adya devo vanaspatir abhavad agnayā ājyena somāyājyenendrāgnibhyāṃ chāgenāghastāṃ taṃ medastaḥ pratipacatāgrabhīṣṭām avīvṛdhetāṃ puroḍāśena tvām adya ṛṣa ārṣeya ṛṣīṇāṃ napād avṛṇītāyaṃ yajamāno bahubhyā ā saṅgatebhya eṣa me deveṣu vasu vāryāyakṣyatā iti tā yā devā devadānāny adus tāny asmā ā ca śāsvā ca gurasveṣitaś ca hotar asi bhadravācyāya preṣito mānuṣaḥ sūktavākāya sūktā brūhīdaṃ dyāvāpṛthivī bhadram abhūd ārdhma sūktavākam uta namovākam ṛdhyāsma sūktocyam agne tvaṃ sūktavāg asy upaśruti divas pṛthivyor omanvatī te 'smin yajñe yajamāna dyāvāpṛthivī stāṃ śaṅgavī jīradānū atrasnū apravede asambādhe urugavyūtī abhayaṅkṛtau vṛṣṭidyāvā rītyāpā śambhuvau mayobhuvaūrjasvatī ca payasvatī ca sūpacaraṇā ca svadhicaraṇā ca tayor āvidy agnir idaṃ havir ajuṣatāvīvṛdhata maho jyāyo 'kṛta soma idaṃ havir ajuṣatāvīvṛdhata maho jyāyo 'kṛtendrāgnī idaṃ havir ajuṣetām avīvṛdhetāṃ maho jyāyo 'krātāṃ vanaspatir idaṃ havir ajuṣatāvīvṛdhata maho jyāyo 'kṛta devā ājyapā ājyam ajuṣantāvīvṛdhanta maho jyāyo 'krata agnir hotreṇedaṃ havir ajuṣatāvīvṛdhata maho jyāyo 'kṛtāsyām ṛdhad dhotrāyāṃ devaṅgamāyām āśāste 'yaṃ yajamāna āyur āśāste suprajāstvam āśāste viśvaṃ priyam āśāste yad anena haviṣāśāste tad aśyāt tad ṛdhyāt tad asmai devā rāsantāṃ tad agnir devo devebhyo vanutāṃ vayam agner mānuṣā iṣṭaṃ ca vītaṃ cobhe ca no dyāvāpṛthivī aṃhasas pātām eha gatir vāmasyedaṃ namo devebhyaḥ
||4.13.9||hotar : fn p| ed|: hotar| cf| tb|3|6|15|1
tañ śaṃyor āvṛṇīmahe gātuṃ yajñāya gātuṃ yajñapataye daivī svastir astu naḥ savastir mānuṣebhyaḥ |
ūrdhvaṃ jigātu bheṣajaṃ śaṃ no astu dvipade śaṃ catuṣpade ||
āpyāyasva saṃ te payāṃsi ||
iha tvaṣṭāram agriyaṃ viśvarūpam upahvaye |
asmākam astu kevalaḥ ||
tan nas turīpam adha poṣayitnu deva tvaṣṭar vi rarāṇaḥ syasva |
yato vīraḥ karmaṇyaḥ sudakṣo yuktagrāvā jāyate devakāmaḥ ||
devānāṃ patnīr uśatīr avantu naḥ prāvantu nas tujaye vājasātaye |
yāḥ pārthivāso yā apām api vrate tā no devīḥ suhavāḥ śarma yachata ||
uta gnā vyantu devapatnīr indrāṇy agnāyy aśvinī rāṭ |
ā rodaṣī varuṇānī śṛṇotu vyantu devīr ya ṛtur janīnām ||
rākām ahaṃ yās te rāke sinīvāli yā supāṇiḥ kuhūm ahaṃ kuhūr devānām ||
agnir hotā gṛhapatiḥ sa rājā viśvā veda janimā jātavedāḥ |
devānām uta yo martyānāṃ yajiṣṭhaḥ sa prayajatām ṛtāvā ||
havyavāḍ agnir iḍopahūtā
||4.13.10||