caturthakāṇḍe caturdaśaḥ prapāṭhakaḥ
caturthakāṇḍe caturdaśaḥ prapāṭhakaḥ
prajāpatiḥ prathamajā ṛtasya sahasradhāmā juṣatāṃ havir naḥ
||4.14.1||vāyo śataṃ harīṇāṃ yuvasva poṣyāṇām |
uta vā te sahasriṇo rathā āyātu pājasā ||
īśānāya prahutiṃ yas tā ānaṭ śuciṃ somaṃ śucipās tubhyaṃ vāyo |
kṛṇoṣi taṃ martyeṣu praśastaṃ jātojāto jāyate vājy asya ||
yukṣvā hi tvaṃ rathāsahā yuvasva poṣyā vaso |
ān no vāyo madhu pibāsmākaṃ savanāgahi ||
kuvid aṅga namasā ye vṛdhāsaḥ purā devā anavadyāsā āsan |
te vāyave manave bādhitāyāvāsayann uṣasaṃ sūryeṇa ||
ā no vāyo mahe tane yāhi makhāya pājase |
vayaṃ hi te cakṛmā bhūri dāvane sadyaś cin mahi dāvane ||
saṃ te vāyuḥ ||
pīvoannaṃ rayivṛdhaḥ sumedhāḥ śvetaḥ siṣakti niyutām abhiśrīḥ |
te vāyave samanaso vitasthur viśven naraḥ svapatyāni cakruḥ ||
rāye nu yaṃ jajñatū rodasīme rāye devī dhiṣaṇā dhāti devam |
adha vāyuṃ niyutaḥ saścata svā uta śvetaṃ vasudhitiṃ nireke ||
ā vāyo pra vāyuṃ pra yābhiḥ ||
ā no niyudbhiḥ śatinībhir adhvaraṃ sahasriṇībhir upayāhi yajñam |
vāyo asmint savane mādayasva yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ ||
devānāṃ bhadrā sumatir ṛjūyatāṃ devānāṃ rātir abhi no nivartatām |
devānāṃ sakhyam upasedimā vayaṃ devā nā āyuḥ pratirantu jīvase ||
bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhir yajatrāḥ |
sthirair aṅgais tuṣṭuvāṃsas tanūbhir vyaśema devahitaṃ yad āyuḥ ||
śatam in nu śarado anti devā yatrā naś cakrā jarasaṃ tanūnām |
putrāso yatra pitaro bhavanti mā no madhyā rīriṣatāyur gantoḥ ||
ā vo devāsa īmahe ||
uta devā avahitaṃ devā unnayathā punaḥ |
utāgaś cakruṣaṃ devā devā jīvayathā punaḥ ||
yajñena yajñam ayajanta devāḥ
||4.14.2||agne naya ||
pra vaḥ śukrāya bhānave bharadhvaṃ havyaṃ matiṃ cāgnaye supūtam |
yo daivyāni mānuṣā janūṃṣy antar viśvāni vidmanā jigāti ||
agne tvaṃ pāraya ||
achā giro matayo devayantīr agniṃ yanti draviṇaṃ bhikṣamāṇāḥ |
susandṛśaṃ supratīkaṃ svañcaṃ havyavāham aratiṃ mānuṣāṇām ||
agne tvam asmad yuyodhy amīvā anagnitrā abhyamanta kṛṣṭīḥ |
punar asmabhyaṃ suvitāya deva kṣāṃ viśvebhir amṛtebhir yajatra ||
pra kāravo mananā vacyamānā devadrīcīṃ nayata devayantaḥ |
dakṣiṇāvāḍ vājinī prācy eti havir bharanty agnaye ghṛtācī ||
ud uttamam astabhnād dyām imāṃ dhiyam ||
kitavāso yad riripur na dīvi yad vā ghā satyam uta yan na vidma |
sarvā tā viṣya śithireva devāthā te syāma varuṇa priyāsaḥ ||
ava te heḍo varuṇa tat tvā yāmi ||
pāvīravī kanyā citrāyuḥ sarasvatī vīrapatnī dhiyaṃ dhāt |
gnābhir achidraṃ śaraṇaṃ sajoṣā durādharṣaṃ gṛṇate śarma yaṃsat ||
ā no divaḥ ||
imā juhvānā yuṣmad ā namobhiḥ prati stomaṃ sarasvati juṣasva |
tava śarman priyatame dadhānā upastheyāma śaraṇaṃ na vṛkṣam ||
yas te stanaḥ śaśayo yo mayobhūr yeṇa viśvā puṣyasi vāryāṇi |
yo ratnadhā vasuvid yaḥ sudatraḥ sarasvati tam iha dhātave kaḥ ||
sarasvaty abhi no neṣi vasya idaṃ te havyam
||4.14.3||ā vedhasaṃ nīlapṛṣṭhaṃ bṛhantaṃ bṛhaspatiṃ sadane sādayadhvam |
sādadyoniṃ damā ā dīdivāṃsaṃ hiraṇyavarṇam aruṣaṃ sapema ||
sa hi śuciḥ śatapatraḥ sa śundhyur hiraṇyavāśīr iṣiraḥ svarṣāḥ |
bṛhaspatiḥ sa svāveśa ṛṣvaḥ purū sakhibhya āsutiṃ kariṣṭhaḥ ||
bṛhaspatiḥ sa suṣṭubhā ||
bṛhaspate ati yad aryo arhād dyumad vibhāti kratumaj janeṣu |
yad dīdayañ śavasa ṛtaprajāta tad asmāsu draviṇaṃ dhehi citram ||
evā pitre viśvadevāya vṛṣṇe ||
sūryo devīm uṣasaṃ rocamānāṃ maryo na yoṣām abhyeti paścā |
yatrā naro devayanto yugāni vitanvate prati bhadrāya bhadram ||
bhadrā aśvās tat sūryasya ||
tan mitrasya varuṇasyābhicakṣe sūryo rūpaṃ kṛṇute dyaur upasthe |
anantam anyad ruśad asya pājaḥ kṛṣṇam anyad dharitaḥ sambharanti ||
adyā devā uditā sūryasya nir aṃhasaḥ pipṛtā nir avadyāt |
tan no mitro varuṇo māmahantām aditiḥ sindhuḥ pṛthivī uta dyauḥ ||
citraṃ devānām udagād anīkaṃ sutrāmāṇaṃ mahīm ū ṣv aditiḥ pāśān ||
aditir dyaur aditir antarikṣam aditir mātā sa pitā sa putraḥ |
viśve devā aditiḥ pañca janā aditir jātam aditir janitvam ||
viṣṭambho divaḥ stīrṇaṃ barhiḥ
||4.14.4||viṣṇor nu kaṃ tad asya pra tad viṣṇuḥ ||
paro mātrayā tanvā vṛdhāna na te mahitvam anvaśnuvanti |
ubhe te vidma rajasī pṛthivyā viṣṇo deva tvaṃ paramasya vitse ||
vicakrame pṛthivīm eṣa etāṃ kṣetrāya viṣṇur manuṣe daśasyan |
dhruvāso asya kīrayo janāsa urukṣitiṃ sujanimā cakāra ||
trir devaḥ pṛthivīm eṣa etāṃ vicakrame śatarcasaṃ mahitvā |
pra viṣṇur astu tavasas tavīyāṃs tveṣaṃ hy asya sthavirasya nāma ||
indraṃ naro nemadhitā yuje ratham ||
jagṛhmā te dakṣiṇam indra hastaṃ vasūyavo vasupate vasūnām |
vidmā hi tvā gopatiṃ śūra gonām asmabhyaṃ citraṃ vṛṣaṇaṃ rayiṃ dāḥ ||
tavedaṃ viśvam abhitaḥ paśavyaṃ yat paśyasi cakṣasā sūryasya |
gavām asi gopatir eka indra bhakṣīmahi te prayatasya vasvaḥ ||
sam indra naḥ ||
ārāñ śatrum apabādhasva dūram ugro yaḥ śambaḥ puruhūta tena |
asme dhehi yavamad gomad indra kṛdhī dhiyaṃ jaritre vājaratnām ||
indro balaṃ rakṣitāraṃ dughānāṃ kareṇeva vicakartā raveṇa |
svedāñjibhir āśiram ichamāno 'rodayat paṇim ā gā amuṣṇāt ||
adhvaryavo yo dṛbhīkaṃ jaghāna yo gā udājad api hi balaṃ vaḥ |
tasmā etam antarikṣe na vātam indraṃ somair orṇuta jūr na vastraiḥ ||
indrā oṣadhīr asanod ahāni vanaspatīṃr asanod antarikṣam |
bibheda valaṃ nunude vivāco 'thābhavad damitābhikratūnām ||
yo hatvāhim ariṇāt sapta sindhūn yo gā udājad apadhā valasya |
yo aśmanor antar agniṃ jajāna saṃvṛk samatsu sa janāsā indraḥ ||
abhi svavṛṣṭim ||
bhinad valam aṅgirobhir gṛṇāno vi parvatasya dṛṃhitāny airat |
riṇag rodhāṃsi kṛtrimāny eṣāṃ somasya tā madā indraś cakāra
||4.14.5||viṣṇuṃ devaṃ varuṇam ūtaye bhagaṃ medasā devā vapayā yajadhvam |
tā no yajñam āgataṃ viśvadhenā prajāvad asme draviṇeha dhattam ||
medasā devā vapayā yajadhvaṃ viṣṇuṃ ca devaṃ varuṇaṃ ca rātim |
tā no amīvām apabādhamānā imaṃ yajñaṃ juṣamāṇā upetam ||
viṣṇūvaruṇā yuvam adhvarāya no viśe janāya mahi śarma yachatam |
dīrghaprayajyū haviṣā vṛdhānā jyotiṣārātīr dahataṃ tamāṃsi ||
yayor ojasā skabhitā rajāṃsi vīrebhir vīratamā śaviṣṭhā |
yā patyete apratītā sahobhir viṣṇū agan varuṇā pūrvahūtim ||
viṣṇūvaruṇā abhiśastipāvā devā yajanta haviṣā ghṛtena |
apāmīvāṃ sedhataṃ rakṣasaś cāthā dhattaṃ yajamānāya śaṃ yoḥ ||
aṃhomucā vṛṣabhā supratūrtī devānāṃ devatamā śaviṣṭhā |
viṣṇūvaruṇā pratiharyataṃ na idaṃ narā prayatam ūtaye haviḥ ||
ā devo yāti savitā suratno 'ntarikṣaprā vahamāno aśvaiḥ |
haste dadhāno naryā purūṇi niveśayañ ca prasuvañ ca bhūma ||
abhīvṛtaṃ kṛśanair viśvarūpaṃ hiraṇyaśamyaṃ yajato bṛhantam |
āsthād rathaṃ savitā citrabhānuḥ kṛṣṇā rajāṃsi taviṣīṃ dadhānaḥ ||
sa ghā no devaḥ savitā sahāvāsāviṣad vasupatir vasūni |
viśrayamāṇo amatim urūcīṃ martabhojanam adha rāsate naḥ ||
ā kṛṣṇena rajasā vāmam adya ||
bhagaṃ dhiyaṃ vājayantaḥ purandhiṃ narāśaṃso gnāspatir no avyāt |
āye vāmasya saṅgathe rayīṇāṃ priyā devasya savituḥ syāma ||
yā oṣadhayo 'śvāvatīm oṣadhīr iti mātaro 'ti viśvāḥ pariṣṭhā yad oṣadhayaḥ saṅgachante 'nyā vo anyām
||4.14.6||vo : fn emended| ed|: vo
mahī dyāvāpṛthivī iha jyeṣṭhe rucā bhavatāṃ śucayadbhir arkaiḥ |
yat sīṃ variṣṭhe bṛhatī viminvan ruvad dhokṣā paprathānebhir evaiḥ ||
pra pūrvaje ||
sa it svapā bhuvaneṣv āsa ya ime dyāvāpṛthivī jajāna |
urvī gabhīre rajasī sumeke avaṃśe dhīraḥ śacyā samairat ||
bhūri dve acarantī carantaṃ padvantaṃ garbham apadī dadhāte |
nityaṃ na sūnuṃ pitror upasthe dyāvā rakṣataṃ pṛthivī no abhvāt ||
idaṃ dyāvāpṛthivī satyam astu pitar mātar yad ihopabruve vām |
bhūtaṃ devānām avame avobhir vidyāmeṣaṃ vṛjanaṃ jīradānum ||
urvī pṛthvī bahule dūreante upabruve namasā yajñe asmin |
dadhāte ye subhage supratūrtī dyāvā rakṣataṃ pṛthivī no abhvāt ||
indro bhūtasya bhuvanasya rājendro dādhāra pṛthivīm utemām |
indre ha viśvā bhuvanā śritānīndraṃ manye pitaraṃ mātaraṃ ca ||
indraḥ pṛṇantaṃ papuriṃ cendrā indraḥ stuvantaṃ stavitāram indraḥ |
dadhāti śakraḥ sukṛtasya loka indraṃ manye pitaraṃ mātaraṃ ca ||
indro dyaur urvy uta bhūmir indrā indraḥ samudro abhavad gabhīraḥ |
urv antarikṣaṃ sa janāsā indrā indraṃ manye pitaraṃ mātaraṃ ca ||
indro vṛtraṃ vajreṇāvadhīd dhīndro vyaṃsam uta śuṣṇam indraḥ |
indraḥ puraḥ śambarasyābhinad dhīndraṃ manye pitaraṃ mātaraṃ ca ||
indro babhūva brahmaṇā gabhīra indrā ābhūtaḥ paribhūṣv indraḥ |
indro bhaviṣyad uta bhūtam indrā indraṃ manye pitaraṃ mātaraṃ ca ||
indro 'smaṃ avatu vajrabāhur indre bhūtāni bhuvanānīndre |
asmākam indro bhavatu prasāha indraṃ manye pitaraṃ mātaraṃ ca ||
uta syā naḥ sarasvatī juṣāṇopaśruvat subhagā yajñe asmin |
dyutadyubhir namasyair iyāṇā rāyā yujā cid uttarā sakhibhyaḥ ||
pra kṣodasā dhāyasā sasra eṣā sarasvatī dharuṇam āyasī pūḥ |
pra bādhamānā rathyeva yāti viśvā apo mahinā sindhur anyāḥ ||
ekācetat sarasvatī nadīnāṃ śucir yatī giribhyā ā samudrāt |
rāyaś cetantī bhuvanasya bhūrer ghṛtaṃ payo duduhe nāhuṣāya ||
idam adadād rabhasam ṛṇacyutaṃ divodāsaṃ vadhrīyaśvāya dāśuṣe |
yā śasvantam ācakhādāvasaṃ paṇiṃ tā te dātrāṇi taviṣā sarasvati ||
ayam u te sarasvati vasiṣṭho dvārā ṛtasya subhage vyāvaḥ |
vardha śubhre stuvate rāsi vājān yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ ||
iyaṃ śuṣmebhir bisakhā ivārujat sānu girīṇāṃ taviṣebhir ūrmibhiḥ |
pārāvataghnīm avase suvṛktibhiḥ sarasvatīm āvivāsema dhītibhiḥ
||4.14.7||śuciṃ nu stomaṃ śnathad vṛtram ubhā vām indrāgnī pra carṣaṇibhya ā vṛtrahaṇā gīrbhir vipras tvaṣṭā dadhat tan nas turīpaṃ tvaṣṭā vīram ||
piśaṅgarūpaḥ subharo vayodhāḥ śruṣṭī vīro jāyate devakāmaḥ |
prajāṃ tvaṣṭā viṣyatu nābhim asme adhā devānām apyetu pāthaḥ ||
deva tvaṣṭaḥ ||
āviṣṭyo vardhate cārur āsu jihmānām ūrdhvaḥ svayaśā upasthe |
ubhe tvaṣṭur bibhyatur jāyamānāt pratīcī siṃhaṃ praticetayete ||
jagṛhmā te dakṣiṇam indra hastam ||
subrahmāṇaṃ devavantaṃ mahāntam uruṃ gabhīraṃ pṛthubudhnam indra |
śrutaṛṣim ugram abhimātiṣāham asmabhyaṃ citraṃ vṛṣaṇaṃ rayiṃ dāḥ ||
vanīvāno mama dūtāsā indraṃ stomāś caranti sumatīr iyāṇāḥ |
hṛdispṛśo manasā vacyamānā asmabhyaṃ citraṃ vṛṣaṇaṃ rayiṃ dāḥ ||
svāyudhaṃ svavasaṃ sunīthaṃ catuḥsamudraṃ dharuṇaṃ rayīṇām |
carkṛtyaṃ śaṃsyaṃ bhūrivāram ugram asmabhyaṃ citraṃ vṛṣaṇaṃ rayiṃ dāḥ ||
aśvāvantaṃ rathinaṃ vīravantaṃ sahasriṇaṃ śatinaṃ vājam indra |
bhadravrātaṃ vipravīraṃ svarṣām asmabhyaṃ citraṃ vṛṣaṇaṃ rayiṃ dāḥ ||
sanadvājaṃ vipravīraṃ tarutraṃ dhanuspṛtaṃ śūśuvāṃsaṃ sudakṣam |
dasyuhanaṃ pūrbhidam indra satyam asmabhyaṃ citraṃ vṛṣaṇaṃ rayiṃ dāḥ
||4.14.8||tvaṣṭā patnībhir iha naḥ sajoṣā devo devībhir haviṣo juṣāṇaḥ |
upo rayiṃ bahulaṃ viṣyatā naḥ śṛṇota naḥ sumatiṃ yajñiyāsaḥ ||
retodhā yasya bhuvanasya devaḥ sasāda yonau janitā janiṣṭhaḥ |
rūpāṇi kṛṇvan vidadhad vapūṃṣi tvaṣṭā patnībhiś carati prajānan ||
tvaṣṭā patnībhir anu maṃhanevāgreyāvā dhiṣaṇe yaṃ dadhāte |
viśvā vasu hastayor ādadhāno 'ntar mahī rodasī yāti sādhan ||
ā no vīrebhir janitā matīnāṃ gobhir aśvebhir vasubhir vasūyan |
samañjāno dhāmabhir viśvarūpais tvaṣṭā patnībhiś carati prajānan ||
tvaṣṭā reto bhuvanasya patnīr vikṛṇvānās tanayaṃ bhūri paśvaḥ |
gnā vo devī rodasī tañ śṛṇotā no rayiṃ janata viśvavāram ||
yajñaṃ ca nas tanvaṃ ca prajāṃ ca rayiṃ ca no janata viśvarūpam |
yonau reto dadhad asme nu tvaṣṭā devīḥ patnīr janata jīvase naḥ ||
vi mañ śrathāya raśanām ivāga ṛdhyāma te varuṇa khām ṛtasya |
mā tantuś chedi vayato dhiyaṃ me mā mātrā śāry apasaḥ pura ṛtoḥ ||
para ṛṇā sāvīr adha matkṛtāni māhaṃ rājann anyakṛtena bhojam |
avyuṣṭā in nu bhūyasīr uṣāsā ā no vīrān varuṇa tāsu śādhi ||
apo ṣu myakṣa varuṇa bhiyasaṃ mat samrāḍ ṛtāvo 'nu no gṛbhāya |
dāmeva vatsād vimumugdhy aṃho nahi tvad āre nimiṣaś caneśe ||
vimumugdhy : fn emended| ed|: vimumugdhy|
yo me rājan yujyo vā sakhā vā svapne bhayaṃ bhīrave mahyam āha |
steno vā yo dipsati no vṛko vā tvaṃ tasmād varuṇa pāhy asmān ||
mā no vadhair varuṇa ye ta iṣṭā enaḥ kṛṇvantam aruṇa bhrīṇanti |
mā jyotiṣaḥ pravasathāni ganma vi ṣū mṛdhaḥ śiśratho jīvase naḥ ||
kva tyāni nau sakhyā babhūvuḥ sacāvahai yad avṛkaṃ purā cit |
bṛhantaṃ mānaṃ varuṇa svadhāvaḥ sahasradvāraṃ jagamā gṛhaṃ te ||
mūrdhānaṃ divaḥ pṛṣṭo divi vaiśvānarasya sumatau syāma tvam agne śociṣā śośucāno 'gniḥ prātaḥ savanād viśvaṃ vivyāca
||4.14.9||ā vāṃ ratho rodasī badbadhāno hiraṇyayo vṛṣabhir yātv aśvaiḥ |
ghṛtavartaniḥ pavibhī rucāna iṣāṃ voḍhā nṛpatir vājinīvān ||
sa paprathāno abhi pañca bhūmā trivandhuro manasāyātu yuktaḥ |
viśo yena gachatho devayantīḥ kutrā cid yāmam aśvinā dadhānā ||
svaśvā yaśasāyātam arvāg dasrā nidhiṃ madhumantaṃ pibāthaḥ |
vi vāṃ ratho vadhvā yādamāno 'ntān divo bādhate vartanibhyām ||
yo ha sya vāṃ rathirā vasta usrā ratho yujānaḥ pariyāti vartiḥ |
tena naḥ śaṃ yor uṣaso vyuṣṭau ny aśvinā vahataṃ yajñe asmin ||
yuvoḥ śriyaṃ pari yoṣāvṛṇīta sūro duhitā paritakmyāyām |
yad devayantam avathaḥ śacībhiḥ pari ghraṃsam omanā vāṃ vayo gāt ||
yuvaṃ bhujyum avaviddhaṃ samudra udūhathur arṇaso asridhānaiḥ |
patatribhir aśramair avyathibhir daṃsanābhir aśvinā pārayantā ||
brahmaṇaspate tvam asya yantā ||
sa īṃ satyebhiḥ sakhibhiḥ śucadbhir godhāyasaṃ vi dhanasair adardaḥ |
brahmaṇaspatir vṛṣabhir varāhair gharmasvedebhir draviṇaṃ vyānaṭ ||
brahmaṇaspater abhavad yathāvaśaṃ satyo manyur mahi karmā kariṣyataḥ |
yo gā udājat sa dive vi cābhajan mahīva rītiḥ śavasāsarat pṛthak ||
indhāno agniṃ vanavad vanuṣyataḥ kṛtabrahmā śūśuvad rātahavyā it |
jātena jātam ati sa prasarsṛte yaṃyaṃ yujaṃ kṛṇute brahmaṇaspatiḥ ||
brahmaṇaspate sūyamasya viśvahā ||
sa ij janena sa viśā sa janmanā sa putrair vājaṃ bharate dhanā nṛbhiḥ |
devānāṃ yaḥ pitaram āvivāsati śraddhāmanā haviṣā brahmaṇaspatim ||
āyātaṃ mitrāvaruṇā suśasty upa priyā namasā hūyamānā |
saṃ yā apnaḥstho apaseva janāñ śrudhīyataś cid yatatho mahitvā ||
yuvaṃ vastrāṇi pīvasā vasāthe yuvor achidrā mantavo ha sargāḥ |
avātiratam anṛtāni viśva ṛtena mitrāvaruṇā sacethe ||
ko nu vāṃ mitrāvaruṇā ṛtāyan divo vā mahaḥ pārthivasya vā de |
ṛtasya vā sadasi trāsīthāṃ no yajñāyate vā paśuṣo nu vājān ||
tat su vāṃ mitrāvaruṇā mahitvam īrmā tasthuṣīr ahabhir duduhre |
viśvāḥ pinvathaḥ svasarasya dhenā anu vām ekaḥ pavir āvavarta ||
yad baṃhiṣṭhaṃ nātividhe sudānū achidraṃ śarma bhuvanasya gopā |
tena no mitrāvaruṇā aviṣṭaṃ siṣāsanto jigīvāṃsaḥ syāma ||
gopā : fn ben, pada| h, bb: gopāḥ
pra bāhavā
||4.14.10||ā no viśvā āskrā gamanta devā mitro aryamā varuṇaḥ sajoṣāḥ |
bhuvan yathā no viśve vṛdhāsaḥ karant suṣāhā vithuraṃ na śavaḥ ||
śaṃ no devā viśvadevā bhavantu śaṃ sarasvatī saha dhībhir astu |
śam abhiṣācaḥ śam u rātiṣācaḥ śaṃ no divyāḥ pārthivāḥ śaṃ no apyāḥ ||
ye savituḥ satyasavasya viśve mitrasya vrate varuṇasya devāḥ |
te saubhagaṃ vīravad gomad apno dadhātana draviṇaṃ citram asme ||
sugā vo devā viśve devāḥ ||
dyauḥ pitaḥ pṛthivi mātar adhrug agne bhrātar vasavo mṛḍatā naḥ |
viśva ādityā adite sajoṣā asmabhyaṃ śarma bahulaṃ viyanta ||
dyauḥ : fn ed|: dyauḥ| cf| note 10
īḍe agniṃ svavasaṃ namobhir iha prasatto vicayat kṛtaṃ naḥ |
rathair iva prabhare vājayadbhiḥ pradakṣiṇin marutāṃ stomam aśyām ||
tviṣīmanto adhvarasyeva didyut triṣucyavaso juhvo nāgneḥ |
arcatrayo dhunayo na vīrā bhrājajjanmāno maruto adhṛṣṭāḥ ||
agne yāhi dūtyaṃ mā riṣaṇyo devaṃ achā brahmakṛtā gaṇena |
sarasvatīṃ maruto aśvināpo yakṣi devān ratnadheyāya viśvān ||
pra citram arkaṃ gṛṇate turāya ||
ye agnayo na śośucann idhānā dvir yat trir maruto vāvṛdhanta |
areṇavo hiraṇyayāsa eṣāṃ sākaṃ nṛmṇaiḥ pauṃsyebhiś ca bhūvan ||
ā vo yantūdavāhāso adya ||
satyaṃ bṛhad ṛtam ugraṃ dīkṣā tapo brahma yajñāḥ pṛthivīṃ dhārayanti |
sā no bhūtasya bhuvanasya patny uruṃ lokaṃ pṛthivī naḥ kṛṇotu ||
asambādhā yā madhyato mānavebhyo yasyā udvataḥ pravataḥ samaṃ mahat |
nānārūpā oṣadhīr yā bibharti pṛthivī naḥ prathatāṃ rādhyatāṃ naḥ ||
yāṃ rakṣanty asvapnā viśvadānīṃ devā bhūmiṃ pṛthivīm apramādam |
sā no madhu ghṛtaṃ duhām atho ukṣatu varcasā ||
yasyāṃ pūrve pūrvajanā vicakrire yasyāṃ devā asurān abhyavartayan |
yā bibharti bahudhā prāṇad ejat sā no bhūmiḥ pūrvapeyaṃ dadhātu ||
yās te prācīḥ pradiśo yā udīcīr yāś ca bhūmy adharāg yāś ca paścā |
śivās tā mahyaṃ carate bhavantu mā nipaptaṃ bhuvane śiśriyāṇaḥ ||
viśvambharā vasudhānī purukṣud dhiraṇyavarṇā jagataḥ pratiṣṭhā |
vaiśvānaraṃ bibhratī bhūmir agnim indra ṛṣabhā draviṇaṃ no dadhātu
||4.14.11||ā vāṃ mitrāvaruṇā havyadātiṃ namasā devā avasā vavṛtyām |
asmākaṃ brahma pṛtanāsu sahyā asmākaṃ vṛṣṭir divyā supārā ||
ṛtasya gopā adhitiṣṭhatho rathaṃ satyadharmāṇā parame vyoman |
yam atra mitrāvaruṇāvatho yuvaṃ tasmai vṛṣṭir madhumat pinvate divaḥ ||
vācaṃ su mitrāvaruṇā ṛtāvarīṃ parjanyaś citrāṃ vadati tviṣīmatīm |
abhrā vasata marutaḥ su māyayā dyāṃ varṣayatam aruṇām arepasam ||
vasata : fn pada| ed|: vasatha
samrājā asya bhuvanasya rājatho mitrāvaruṇā vidathe svardṛśā |
vṛṣṭiṃ vāṃ rādho amṛtatvam īmahe dyāvāpṛthivī vicaranti tanyavaḥ ||
ā no mitrāvaruṇā havyajuṣṭiṃ ghṛtair gavyūtim ukṣatam iḍābhiḥ |
prati vām atra varam ā janāya pṛṇītam udno divyasya cāroḥ ||
samrājā ugrā vṛṣabhā divas patī pṛthivyā mitrāvaruṇā vicarṣaṇī |
citrebhir abhrair upatiṣṭhato ravaṃ dyāṃ varṣayato asurasya māyayā ||
ā te maho yo jāta evābhi gotrāṇi ||
ābhiḥ spṛdho mithatīr ariṣaṇyann amitrasya vyathayā manyum indra |
ābhir viśvā abhiyujo viṣūcīr āryāya viśo 'vatārīr dāsīḥ ||
ayaṃ śṛṇve adha jayann uta ghnann ayam uta prakṛṇute yudhā gāḥ |
yadā satyaṃ kṛṇute manyum indro viśvaṃ dṛḍhaṃ bhayatā ejad asmāt ||
anu svadhām akṣarann āpo asyāvardhata madhyā ā nāvyānām |
sadhrīcīnena manasā tam indrā ojiṣṭhena hanmanāhann abhi dyūn ||
indras tarasvān abhimātihogro hiraṇyavarṇa iṣiraḥ svarṣāḥ |
tasya vayaṃ sumatau yajñiyasyāpi bhadre saumanase syāma ||
hiraṇyavarṇo abhayaṃ kṛṇotv abhimātihendraḥ pṛtanāsu jiṣṇuḥ |
sa naḥ śarma trivarūthaṃ viyaṃsad yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ ||
indraṃ stuhi vajriṇaṃ somapṛṣṭhaṃ puroḍāśasya juṣatāṃ havir naḥ |
hatvābhimātīḥ pṛtanāḥ sahasvān athābhayaṃ kṛṇuhi viśvato naḥ ||
stuhi śūraṃ vajriṇam apratīkaṃ vṛtrahaṇaṃ puruhūtam indram |
ya ekā iñ śatapatir janeṣu tasmā indrāya haviṣā juhota ||
indro devānām adhipāḥ purohito viśāṃ patir abhavad vājinīvān |
abhimātihā taviṣas tuviṣmān asmabhyaṃ citraṃ vṛṣaṇaṃ rayiṃ dāt ||
ya ime dyāvāpṛthivī mahitvā balenādṛṃhad abhimātihendraḥ |
sa no haviḥ pratigṛbhṇātu rātaye devānāṃ devo nidhipā no avyāt
||4.14.12||indro vṛtram atarad vṛtratūrye 'nādhṛṣyo maghavā śūrā indraḥ |
anv enaṃ viśo amadanta pūrvīr ayaṃ rājā jagataś carṣaṇīnām ||
sa eva vīraḥ sa u vīryāvānt sa ekarājo jagataḥ paraspāḥ |
yadā vṛtram atarañ śūrā indro athaikarājo abhavaj janānām ||
indro yajñaṃ vardhayan viśvavedāḥ puroḍāśasya juṣatāṃ havir naḥ |
vṛtraṃ tīrtvā dānavaṃ vajrabāhur diśo 'dṛṃhad dṛṃhitā dṛṃhaṇena ||
imaṃ yajñaṃ vardhayan viśvavedāḥ puroḍāśaṃ pratigṛbhṇātv indraḥ |
yadā vṛtram atarañ śūrā indro athābhavad damitābhikratūnām ||
ahan vṛtram ||
indro devāñ śambarahatya āvad indro devānām abhavat purogāḥ |
indro yajñe haviṣā vāvṛdhāno vṛtratūr no abhayaṃ śarma yaṃsat ||
indrasya vṛṣṇo janiṣṭhā ugra indra eṣāṃ netā bhūri cakartha ||
tvaṃ mānebhya indra viśvajanyā radā marudbhiḥ śurudho goagrāḥ |
stavānebhiḥ stavasa indra devair vidyāmeṣaṃ vṛjanaṃ jīradānum ||
yaḥ sapta sindhūṃr adadhāt pṛthivyāṃ yaḥ sapta lokān akṛṇod diśaś ca |
indro haviṣmānt sagaṇo marudbhir vṛtratūr no yajñam ihopayāsat ||
samiddhā indro 'navas te ||
indrasya nu vīryāṇi pravocaṃ yāni cakāra prathamāni vajrī |
ahann ahim anv apas tatarda pra vakṣaṇā abhinat parvatānām ||
ahann ahiṃ parvate śiśriyāṇaṃ tvaṣṭāsmai vajraṃ svaryaṃ tatakṣa |
vāśrā iva dhenavaḥ syandamānā añjaḥ samudram avajagmur āpaḥ ||
indro yāto 'vasitasya rājā śamasya ca śṛṅgiṇo vajrabāhuḥ |
sed u rājā kṣayati carṣaṇīnām arān na nemiḥ pari tā babhūva ||
abhi sidhmo ajigād asya śatrūn vi tigmena vṛṣabheṇā puro 'bhet |
saṃ vajreṇābhinad vṛtram indraḥ pra svāṃ matim atirañ śāśadānaḥ
||4.14.13||tvam apo vi duro viṣūcīr indra dṛḍham arujaḥ parvatasya |
rājābhavo jagataś carṣaṇīnāṃ sākaṃ sūryaṃ janayan dyām uṣāsam ||
indro rājā jagataś carṣaṇīnām adhi kṣami viṣurūpaṃ yad asti |
tato dadāti dāśuṣe vasūni codad rādha upastutaś cid arvāk ||
svādor itthā viṣūvato madhvaḥ pibanti gauryaḥ |
yā indreṇa sayāvarīr dasrā madanti śobhase vasvīr anu svarājyam ||
yudhmasya te vṛṣabhasya svarājña ugrasya yūnaḥ sthavirasya ghṛṣveḥ |
ajūryato vajriṇo vīryāṇīndraḥ śrutasya mahato mahāni ||
idaṃ namo vṛṣabhāya svarājña ukthaśuṣmāya tavase 'vāci |
asminn indra vṛjane sarvavīrāḥ smat sūribhis tava śarmant syāma ||
asmākam indraḥ samṛteṣu dhvajeṣu ||
ādityānām avasā nūtanena sakṣīmahi śarmaṇā śantamena |
anāgāstve adititve turāsa imaṃ yajñaṃ dadhatu śroṣamāṇāḥ ||
na dakṣiṇā vicikite na savyā na prācīnam ādityā nota paścā |
pākyā cid vasavo dhīryā cid yuṣmānīto abhayaṃ jyotir aśyām ||
dhārayantaḥ ||
tisro bhūmīr dhārayaṃs trīnr uta dyūṃs trīṇi vratā vidathe antar eṣām |
ṛtenādityā mahi vo mahitvaṃ tad aryaman varuṇa mitra cāru ||
yajño devānāṃ pratyetu sumnam ||
śucir apaḥ sūyavasā adabdhā upakṣayanti vṛddhavayāḥ suvīraḥ |
nakiṣ ṭaṃ ghnanty antito na dūrād ya ādityānāṃ bhavati praṇītau ||
ādityo deva udagāt purastād viśvā bhūtāni prati modamānaḥ |
tasya devāḥ prasavaṃ yanti sarve yatrāsya nāma paramaṃ guhā viduḥ ||
yasya bhānti ketavo yasya raśmayo yasyemā viśvā bhuvanāni sarvā |
tasyādityasya prasavaṃ manāmahe yas tejasā prathamajā vibhāti ||
vibhāti ketur aruṇaḥ purastād ādityo viśvā bhuvanāni sarvā |
sugaṃ nu panthām anveti prajānan pitā devānām asuro vipaścit ||
vratena yaṃ vratino vardhayanti devā manuṣyāḥ pitaraś ca sarve |
tasyādityasya prasavaṃ manāmahe yas tejasā prathamajā vibhāti ||
ādityaḥ śukra udagāt purastāj jyotiḥ kṛṇvan vi tamo bādhamānaḥ |
ābhāsamānaḥ pradiśo nu sarvā bhadrasya kartā rocamānā āgāt ||
yaded enam adadhur yajñiyāso divi devāḥ sūryam āditeyam |
yadā cariṣṇū mithunā abhūtām ād it prāpaśyan bhuvanāni viśvā
||4.14.14||vayam u tvā gṛhapate janānām agne akarma samidhā bṛhantam |
asthūri no gārhapatyāni santu tigmena nas tejasā saṃśiśādhi ||
agne sa kṣeṣad ṛtapā ṛtejā uru jyotir naśate devayuṣ ṭe |
yaṃ tvaṃ mitreṇa varuṇaḥ sajoṣā deva pāsi tyajasā martam aṃhaḥ ||
tejiṣṭhā yasyāratir vanerāṭ todo adhvan na vṛdhasāno adyaut |
adrogho na dravitā cetati tmann amartyo 'vartra oṣadhīṣu ||
ā yad iṣe nṛpatiṃ tejā ānaṭ śuci reto niṣiktaṃ dyaur abhīke |
agniḥ śardham anavadyaṃ yuvānaṃ svādhyaṃ janayat sūdayac ca ||
sa tejīyasā manasā tvota uta śikṣa svapatyasya śikṣoḥ |
agne rāyo nṛtamasya prabhūtau bhūyāma te suṣṭutayaś ca vasvaḥ ||
sa id asteva pratidhād asiṣyañ śiśīta tejo 'yaso na dhārām |
citradhrajatir aratir yo aktor ver na druṣadvā raghupatmajaṃhāḥ ||
havyavāḍ agnir ajaraḥ pitā naḥ ||
mathīd yad īṃ viṣṭo mātariśvā hotāraṃ viśvāpsuṃ viśvadevyam |
ni yaṃ dadhur manuṣyāsu vikṣu svar ṇa citraṃ vapuṣe vibhāvam ||
ayaṃ sa yasya śarmann avobhir agner edhate jaritābhiṣṭau |
jyeṣṭhebhir yo bhānubhir ṛbhūṇāṃ paryeti parivīto vibhāvā ||
adidyutat sv apāko vibhāvāgne yajasva rodasī urūcī |
āyuṃ na yaṃ namasā rātahavyā añjanti suprayasaṃ pañca janāḥ ||
sa no vibhāvā cakṣaṇir na vastor agnir vandāru vedyaś cano dhāt |
viśvāyur yo amṛto martyeṣu pary abhūd atithir jātavedāḥ ||
yo bhānubhir vibhāvā vibhāty agnir devebhir ṛtāvājasraḥ |
ā yo vivāya sakhyā sakhibhyo 'parihvṛto atyo na saptiḥ ||
yad agna eṣā samitir bhavāti devī deveṣu yajatā yajatra |
ratnā ca yad vibhajāsi svadhāvo bhāgaṃ no atra vasumantaṃ vītāt ||
etā te agna ucathāni vedho juṣṭāni santu manase hṛde ca |
śakema rāyaḥ sudhuro yamaṃ te 'dhi śravo devabhaktaṃ dadhānāḥ ||
vi pṛkṣo agne maghavāno aśyur vi sūrayo dadato viśvam āyuḥ |
sanema vājaṃ samitheṣv aryo bhāgaṃ deveṣu śravase dadhānāḥ ||
ā no gahi sakhyebhiḥ śivebhir mahān mahībhir ūtibhiḥ saraṇyan |
asme rayiṃ bahulaṃ santarutraṃ suvācaṃ bhāgaṃ yaśasaṃ kṛdhī naḥ ||
kurmas tā āyur ajaraṃ yad agne yathā yukto jātavedo na riṣyāḥ |
athā vahāsi sumanasyamāno bhāgaṃ devebhyo haviṣaḥ sujāta ||
haviṣīva bhajamāno nā ābhāg devebhyaḥ śikṣann uta mānuṣebhyaḥ |
tvaṃ devānām asi yahva hotā sa enān yakṣīṣito yajīyān
||4.14.15||agne dā dā no agne 'gnir dadāty annapate annasya no dehy agninā rayim aśnavat saṃsam id yuvase vṛṣan yās te ||
yamo no gātuṃ prathamo viveda naiṣā gavyūtir apabhartavā u |
yatrā naḥ pūrve pitaraḥ pareyur enā jajñānāḥ pathyā anu svāḥ ||
prehi prehi pathibhiḥ pūrvebhir yatrā naḥ pūrve pitaraḥ paretāḥ |
ubhā rājānā svadhayā madantā yamaṃ paśyāsi varuṇaṃ ca devam ||
aṅgirobhir āgahi yajñiyebhir yama vairūpair iha mādayasva |
vivasvantaṃ huve yaḥ pitā te 'smin yajñe barhiṣy ā niṣadya ||
imaṃ yama prastaram ā hi sīdāṅgirobhiḥ pitṛbhiḥ saṃvidānaḥ |
ā tvā mantrāḥ kaviśastā vahantv enā rājan haviṣā mādayasva ||
mātalī kavyair yamo aṅgirobhir bṛhaspatir ṛkvabhir vāvṛdhānaḥ |
yāṃś ca devā vāvṛdhur ye ca devānt svāhānye svadhayānye madanti ||
pareyivāṃsaṃ pravato mahīr anu bahubhyaḥ panthām anupaspaśānam |
vaivasvataṃ saṅgamanaṃ janānāṃ yamaṃ rājānaṃ haviṣā duvasya ||
yās te pūṣan nāvo antaḥ samudre hiraṇyayīr antarikṣe caranti |
tābhir yāsi dūtyaṃ sūryasya kāmena kṛtaḥ śrava ichamānaḥ ||
śukraṃ te anyad yajataṃ te anyat ||
pūṣemā āśā anuveda sarvāḥ so asmaṃ abhayatamena meṣat |
svastidā āghṛṇiḥ sarvavīro 'prayuchan pura etu prajānan ||
prapathe pathām ajaniṣṭa pūṣā prapathe divaḥ prapathe pṛthivyāḥ |
ubhe abhi priyatame sadhasthe ā ca parā ca carati prajānan ||
pūṣā subandhur diva ā pṛthivyā iḍas patir maghavā dasmavarcāḥ |
yaṃ devāso adaduḥ sūryāyai kāmena kṛtaṃ tavasaṃ svañcam ||
ajāśvaḥ paśupā vājapastyo dhiyañjinvo bhuvane viśve arpitaḥ |
aṣṭrāṃ pūṣā śithirām udvarīvṛjat sañcakṣāṇo bhuvanā deva īyate
||4.14.16||yad devā devaheḍanaṃ yad vācānṛtam odima |
ādityās tasmān muñcatartasya tv enam āmutaḥ ||
devā jīvanakāmyā yad vācānṛtam odima |
tasmān na iha muñcata viśve devāḥ sajoṣasaḥ ||
ṛtena dyāvāpṛthivī ṛtena tvaṃ sarasvati |
kṛtān naḥ pāhy aṃhaso yat kiñcānṛtam odima ||
indrāgnī mitrāvaruṇau somo dhātā bṛhaspatiḥ |
te no muñcantv enaso yat kiñcānṛtam odima ||
sajātaśaṃsād uta jāmiśaṃsāj jyāyasaḥ śaṃsād uta vā kanīyasaḥ |
anādhṛṣṭaṃ devakṛtaṃ yad enas tasmāt tvam asmān jātavedo mumugdhi ||
yad antarikṣaṃ pṛthivīm uta dyāṃ yan mātaraṃ pitaraṃ vā jihiṃsima |
agnir nas tasmād enaso gārhapatyaḥ pramuñcatu duritāni yāni kāni ca cakṛma ||
yena trito arṇavān nirbabhūva yena sūryaṃ tamaso niramoci |
yenendro viśvā ajahād arātīs tenāhaṃ jyotiṣā jyotir ānaśāna ayākṣi ||
yad daivyam ṛṇam ahaṃ babhūva dhipsyaṃ vā sañcakara janebhyaḥ |
agnir nas tasmād indraś ca saṃvidānau pramuñcatām ||
yat kusīdam apratītaṃ mayeha yena yamasya nidhinā carāvaḥ |
etat tad agne anṛṇo bhavāmi jīvann eva prati hastānṛṇāni ||
yad dhastābhyāṃ cakara kilbiṣāny akṣāṇāṃ vagmum avajighram āpaḥ |
ugraṃ paśyāc ca rāṣṭrabhṛc ca tāny apsarasām anudattānṛṇāni ||
ugraṃ paśyed rāṣṭabhṛt kilbiṣāni yad akṣavṛttam anudattam etat |
nem na ṛṇān ṛṇavān īpsamāno yamasya loke nidhir ajarāya ||
imaṃ me varuṇa śrudhī havam adyā ca mṛḍaya |
tvām avasyur ācake ||
tat tvā yāmi brahmaṇā vandamānas tad āśāste yajamāno havirbhiḥ |
aheḍamāno varuṇeha bodhy uruśamsa mā nā āyuḥ pramoṣīḥ ||
ud uttamaṃ varuṇa pāśam asmad avādhamaṃ vi madhyamaṃ śrathāya |
athā vayam āditya vrate tavānāgaso aditaye syāma ||
ava te heḍo varuṇa namobhir ava yajñebhir īmahe havirbhiḥ |
kṣayann asmabhyam asura pracetā rājann enāṃsi śiśrathaḥ kṛtāni ||
tvaṃ no agne varuṇasya vidvān devasya heḍo 'vayāsisīṣṭhāḥ |
yajiṣṭho vahnitamaḥ śośucāno viśvā dveṣāṃsi pramumugdhy asmat ||
sa tvaṃ no agne 'vamo bhavotī nediṣṭho asyā uṣaso vyuṣṭau |
avayakṣva no varuṇaṃ rarāṇo vīhi mṛḍīkaṃ suhavo na edhi ||
saṅkasuko vikasuko nirṛto yaś ca nisvanaḥ |
te 'smad yakṣmam anāgaso dūrād dūram acīcatam ||
nir yakṣmam acīcate kṛtyāṃ nirṛtiṃ cakāra |
tena yo 'smat samṛchātai tam asmai prasuvāmasi ||
duḥśaṃsānuśaṃsābhyāṃ ghanenānughanena ca |
tena yo 'smat samṛchātai tam asmai prasuvāmasi ||
saṃ varcasā payasā saṃ tanūbhir aganmahi manasā saṃ śivena |
tvaṣṭā sudatro vidadhātu rāyo 'nu no mārṣṭu tanvo yad viriṣṭam
||4.14.17||śucī vo havyā marutaḥ śucīnāṃ śuciṃ hinomy adhvaraṃ śucibhyaḥ |
ṛtena satyam ṛtasāpa āyañ śucijanmānaḥ śucayaḥ pāvakāḥ ||
yā vaḥ śarma śaśamānāya santi ||
aṃseṣv ā marutaḥ khādayo vo vakṣaḥsu rukmā upaśiśriyāṇāḥ |
vi vidyuto na vṛṣṭibhī rucānā anu svadhām āyudhair yachamānāḥ ||
ṛṣṭayo vo maruto aṃsayor adhi ||
ime turaṃ maruto rāmayantīme sahaḥ sahasā ānamanti |
ime śaṃsaṃ vanuṣyato nipānti guru dveṣo araruṣe dadhanti ||
arā ived acaramā aheva praprajāyante akavā mahobhiḥ ||
pṛśneḥ putrā upamāso rabhiṣṭhāḥ svayā matyā marutaḥ sammimikṣuḥ ||
agnīṣomā imaṃ yuvam etāni ||
agnīṣomā yo adya vām idaṃ vacaḥ saparyati |
tasmai dhattaṃ suvīryaṃ gavāṃ poṣaṃ svaśvyam ||
ānyaṃ divo mātariśvā jabhārāmathnād anyaṃ pari śyeno adreḥ |
agnīṣomā brahmaṇā vāvṛdhānoruṃ yajñāya cakrathur ulokam ||
agnīṣomā ya āhutiṃ yo vāṃ dāśād dhaviṣkṛtim |
sa prajayā suvīryaṃ viśvam āyur vyaśnavat ||
agnīṣomā haviṣaḥ prasthitasya vītaṃ haryataṃ vṛṣaṇā juṣethām |
suśarmāṇā svavasā hi bhūtam athā dhattaṃ yajamānāya śaṃ yoḥ ||
ā carṣaṇiprā vṛṣabho janānāṃ rājā kṛṣṭīnāṃ puruhūta indraḥ |
stutaḥ śravasyann avasopa madrig yuktvā harī vṛṣaṇāyāhy arvāk ||
viveṣa yan mā dhiṣaṇā jajāna ||
taṃ sadhrīcīr ūtayo vṛṣṇyāni pauṃsyāni niyutaḥ saścur indram |
samudraṃ na sindhava ukthaśuṣmā uruvyacasaṃ girā āviśanti ||
satyam it tan na tvāvaṃ anyo 'stīndra devo na martyo jyāyān |
ahann ahiṃ pariśayānam arṇo 'vāsṛjo apo achā samudram ||
prasasāhiṣe puruhūta śatrūn ||
sa śevṛdham adhidhā dyumnam asme mahi kṣatraṃ janāṣāḍ indra tavyam |
rakṣā ca no maghonaḥ pāhi sūrīn rāye ca naḥ svapatyā iṣe dhāḥ
||4.14.18||