evaṃ śivatamaḥ paṃthāḥ śivenaiva pradarśitaḥ
sūta uvāca
evaṃ śivatamaḥ paṃthāḥ śivenaiva pradarśitaḥ ||
nṛṇāṃ saṃsṛtibaddhānāṃ sadyomuktikaraḥ paraḥ
||1||एवं शिवतमः पंथाः शिवेनैव प्रदर्शितः ॥
नृणां संसृतिबद्धानां सद्योमुक्तिकरः परः
atha durmedhasāṃ puṃsāṃ vedeṣvanadhikāriṇām ||
strīṇāṃ dvijātibaṃdhūnāṃ sarveṣāṃ ca śarīriṇām
||2||अथ दुर्मेधसां पुंसां वेदेष्वनधिकारिणाम् ॥
स्त्रीणां द्विजातिबंधूनां सर्वेषां च शरीरिणाम्
eṣa sādhāraṇaḥ paṃthāḥ sākṣātkaivalyasādhanaḥ ||
mahāmunijanaiḥ sevyo devairapi supūjitaḥ
||3||एष साधारणः पंथाः साक्षात्कैवल्यसाधनः ॥
महामुनिजनैः सेव्यो देवैरपि सुपूजितः
yatkathāśravaṇaṃ śaṃbhoḥ saṃsārabhayanāśanam ||
sadyomuktikaraṃ ślāghyaṃ pavitraṃ sarvadehinām
||4||यत्कथाश्रवणं शंभोः संसारभयनाशनम् ॥
सद्योमुक्तिकरं श्लाघ्यं पवित्रं सर्वदेहिनाम्
ajñānatimirāṃdhānāṃ dīpo'yaṃ jñānasiddhidaḥ ||
bhavaroganibaddhānāṃ susevyaṃ paramauṣadham
||5||अज्ञानतिमिरांधानां दीपोऽयं ज्ञानसिद्धिदः ॥
भवरोगनिबद्धानां सुसेव्यं परमौषधम्
mahāpātakaśailānāṃ vajraghātasudāruṇam ||
bharjanaṃ karmabījānāṃ sādhanaṃ sarva saṃpadām
||6||महापातकशैलानां वज्रघातसुदारुणम् ॥
भर्जनं कर्मबीजानां साधनं सर्व संपदाम्
ye śṛṇvaṃti sadā śambhoḥ kathāṃ bhuvanapāvanīm ||
te vai manuṣyā lokesminrudrā eva na saṃśayaḥ
||7||ये शृण्वंति सदा शम्भोः कथां भुवनपावनीम् ॥
ते वै मनुष्या लोकेस्मिन्रुद्रा एव न संशयः
śṛṇvatāṃ śūlino gāthāṃ tathā kīrtayatāṃ satām ||
teṣāṃ pādarajāṃsyeva tīrthāni munayo jaguḥ
||8||शृण्वतां शूलिनो गाथां तथा कीर्तयतां सताम् ॥
तेषां पादरजांस्येव तीर्थानि मुनयो जगुः
tasmānniśreyasaṃ gantuṃ yebhivāṃchaṃti dehinaḥ ||
te śṛṇvaṃtu sadā bhaktyā śaivīṃ paurāṇikīṃ kathām
||9||तस्मान्निश्रेयसं गन्तुं येभिवांछंति देहिनः ॥
ते शृण्वंतु सदा भक्त्या शैवीं पौराणिकीं कथाम्
yadyaśaktaḥ sadā śrotuṃ kathāṃ paurāṇikīṃ naraḥ ||
muhūrtaṃ vāpi śṛṇuyānniyatātmā dinedine
||10||यद्यशक्तः सदा श्रोतुं कथां पौराणिकीं नरः ॥
मुहूर्तं वापि शृणुयान्नियतात्मा दिनेदिने
atha pratidinaṃ śrotumaśakto yadi mānavaḥ ||
puṇyamāseṣu vā puṇye dine puṇyatithiṣvapi
||11||अथ प्रतिदिनं श्रोतुमशक्तो यदि मानवः ॥
पुण्यमासेषु वा पुण्ये दिने पुण्यतिथिष्वपि
yaḥ śṛṇoti kathāṃ ramyāṃ purāṇaiḥ samudīritām ||
sa nistarati saṃsāraṃ dagdhvā karmamahāṭavīm
||12||यः शृणोति कथां रम्यां पुराणैः समुदीरिताम् ॥
स निस्तरति संसारं दग्ध्वा कर्ममहाटवीम्
muhūrttaṃ vā tadarddhaṃ vā kṣaṇaṃ vā pāvanīṃ kathām ||
ye śṛṇvaṃti sadā bhaktyā na teṣāmasti durgatiḥ
||13||मुहूर्त्तं वा तदर्द्धं वा क्षणं वा पावनीं कथाम् ॥
ये शृण्वंति सदा भक्त्या न तेषामस्ति दुर्गतिः
yatphalaṃ sarvayajñeṣu sarvadāneṣu yatphalam ||
sakṛtpurāṇaśravaṇāttatphalaṃ viṃdate naraḥ
||14||यत्फलं सर्वयज्ञेषु सर्वदानेषु यत्फलम् ॥
सकृत्पुराणश्रवणात्तत्फलं विंदते नरः
kalau yuge viśeṣeṇa purāṇaśravaṇādṛte ||
nāsti dharmaḥ paraḥ puṃsāṃ nāsti muktipathaḥ paraḥ
||15||कलौ युगे विशेषेण पुराणश्रवणादृते ॥
नास्ति धर्मः परः पुंसां नास्ति मुक्तिपथः परः
purāṇaśravaṇācchaṃbhornāsti saṃkīrtanaṃ param ||
ata eva manuṣyāṇāṃ kalpadrumamahāphalam
||16||पुराणश्रवणाच्छंभोर्नास्ति संकीर्तनं परम् ॥
अत एव मनुष्याणां कल्पद्रुममहाफलम्
kalau hīnāyuṣo martyā durbalāḥ śramapīḍitāḥ ||
durmedhaso duḥkhabhājo dharmācāravivarjitāḥ
||17||कलौ हीनायुषो मर्त्या दुर्बलाः श्रमपीडिताः ॥
दुर्मेधसो दुःखभाजो धर्माचारविवर्जिताः
iti saṃciṃtya kṛpayā bhagavānbādarāyaṇaḥ ||
hitāya teṣāṃ vidadhe purāṇākhyaṃ sudhārasam
||18||इति संचिंत्य कृपया भगवान्बादरायणः ॥
हिताय तेषां विदधे पुराणाख्यं सुधारसम्
pibannevāmṛtaṃ yatnādetatsyādajarāmaraḥ ||
śambhoḥ kathāmṛtaṃ kuryātkulamevājarāmaram
||19||पिबन्नेवामृतं यत्नादेतत्स्यादजरामरः ॥
शम्भोः कथामृतं कुर्यात्कुलमेवाजरामरम्
bālo yuvā daridro vā vṛddho vā durbalo'pi vā ||
purāṇajñaḥ sadā vandyaḥ pūjyaśca sukṛtārthibhiḥ
||20||बालो युवा दरिद्रो वा वृद्धो वा दुर्बलोऽपि वा ॥
पुराणज्ञः सदा वन्द्यः पूज्यश्च सुकृतार्थिभिः
nīcabuddhiṃ na kurvīta purāṇajñe kadācana ||
yasya vaktrāṃbujādvāṇī kāmadhenuḥ śarīriṇām
||21||नीचबुद्धिं न कुर्वीत पुराणज्ञे कदाचन ॥
यस्य वक्त्रांबुजाद्वाणी कामधेनुः शरीरिणाम्
guravaḥ saṃti lokeṣu janmato guṇatastathā ||
teṣāmapi ca sarveṣāṃ purāṇajñaḥ paro guruḥ
||22||गुरवः संति लोकेषु जन्मतो गुणतस्तथा ॥
तेषामपि च सर्वेषां पुराणज्ञः परो गुरुः
bhavakoṭisahasreṣu bhūtvābhūtvāvasīdati ||
yo dadātyapunarvṛttiṃ ko'nyastasmātparo guruḥ
||23||भवकोटिसहस्रेषु भूत्वाभूत्वावसीदति ॥
यो ददात्यपुनर्वृत्तिं कोऽन्यस्तस्मात्परो गुरुः
purāṇajñaḥ śucirdāṃtaḥ śāṃto vijitamatsaraḥ ||
sādhuḥ kāruṇyavānvāgmī vadetpuṇyakathāṃ sudhī
||24||पुराणज्ञः शुचिर्दांतः शांतो विजितमत्सरः ॥
साधुः कारुण्यवान्वाग्मी वदेत्पुण्यकथां सुधी
vyāsāsanaṃ samārūḍho yadā paurāṇiko dvijaḥ ||
asamāptaprasaṃgaśca namaskuryānna kasya cit
||25||व्यासासनं समारूढो यदा पौराणिको द्विजः ॥
असमाप्तप्रसंगश्च नमस्कुर्यान्न कस्य चित्
ye dhūrtā ye ca durvṛttā ye cānye vijigīṣavaḥ ||
teṣāṃ kuṭilavṛttīnāmagre naiva vadetkathām
||26||ये धूर्ता ये च दुर्वृत्ता ये चान्ये विजिगीषवः ॥
तेषां कुटिलवृत्तीनामग्रे नैव वदेत्कथाम्
na durjanasamākīrṇe na śūdraśvāpadāvṛte ||
deśe na dyūtasadane vadetpuṇyakathāṃ sudhīḥ
||27||न दुर्जनसमाकीर्णे न शूद्रश्वापदावृते ॥
देशे न द्यूतसदने वदेत्पुण्यकथां सुधीः
sadgrāme sujanākīrṇe sukṣetre devatālaye ||
puṇye nadanadītīre vadetpuṇyakathāṃ sudhīḥ
||28||सद्ग्रामे सुजनाकीर्णे सुक्षेत्रे देवतालये ॥
पुण्ये नदनदीतीरे वदेत्पुण्यकथां सुधीः
śivabhaktisamāyuktā nānyakāryeṣu lālasā ||
vāgyatāḥ suśravo'vyagrāḥ śrotāraḥ puṇyabhāginaḥ
||29||शिवभक्तिसमायुक्ता नान्यकार्येषु लालसा ॥
वाग्यताः सुश्रवोऽव्यग्राः श्रोतारः पुण्यभागिनः
abhaktā ye kathāṃ puṇyāṃ śṛṇvaṃti manujādhamāḥ ||
teṣāṃ puṇyaphalaṃ nāsti duḥkhaṃ syājjanmajanmani
||30||अभक्ता ये कथां पुण्यां शृण्वंति मनुजाधमाः ॥
तेषां पुण्यफलं नास्ति दुःखं स्याज्जन्मजन्मनि
purāṇaṃ ye tvasaṃpūjya tāṃbūlādyairupāyanaiḥ ||
śṛṇvaṃti ca kathāṃ bhaktyā daridrāḥ syurna pāpinaḥ
||31||पुराणं ये त्वसंपूज्य तांबूलाद्यैरुपायनैः ॥
शृण्वंति च कथां भक्त्या दरिद्राः स्युर्न पापिनः
kathāyāṃ kīrtyamānāyāṃ ye gacchaṃtyanyato narāḥ ||
bhogāṃtare praṇaśyaṃti teṣāṃ dārāśca saṃpadaḥ
||32||कथायां कीर्त्यमानायां ये गच्छंत्यन्यतो नराः ॥
भोगांतरे प्रणश्यंति तेषां दाराश्च संपदः
soṣṇīṣamastakā ye ca kathāṃ śṛṇvaṃti pāvanīm ||
te balākāḥ prajāyante pāpino manujādhamāḥ
||33||सोष्णीषमस्तका ये च कथां शृण्वंति पावनीम् ॥
ते बलाकाः प्रजायन्ते पापिनो मनुजाधमाः
tāṃbūlaṃ bhakṣayanto ye kathāṃ śṛṇvaṃti pāvanīm ||
svaviṣṭhāṃ khādayaṃtyetānnarake yamakiṃkarāḥ
||34||तांबूलं भक्षयन्तो ये कथां शृण्वंति पावनीम् ॥
स्वविष्ठां खादयंत्येतान्नरके यमकिंकराः
ye ca tuṃgāsanārūḍhāḥ kathāṃ śṛṇvaṃti dāṃbhikāḥ ||
akṣayānnarakānbhuktvā te bhavaṃtyeva vāyasāḥ
||35||ये च तुंगासनारूढाः कथां शृण्वंति दांभिकाः ॥
अक्षयान्नरकान्भुक्त्वा ते भवंत्येव वायसाः
ye ca vīrāsanārūḍhā ye ca maṃcakasaṃsthitāḥ ||
śṛṇvaṃti satkathāṃ te vai bhavaṃtyanṛjupādapāḥ
||36||ये च वीरासनारूढा ये च मंचकसंस्थिताः ॥
शृण्वंति सत्कथां ते वै भवंत्यनृजुपादपाः
asaṃpraṇamya śṛṇvaṃto viṣavṛkṣā bhavaṃti te ||
kathāṃ śayānāḥ śṛṇvanto bhavaṃtyajagarā narāḥ
||37||असंप्रणम्य शृण्वंतो विषवृक्षा भवंति ते ॥
कथां शयानाः शृण्वन्तो भवंत्यजगरा नराः
yaḥ śṛṇoti kathāṃ vaktuḥ samānāsanamāśritaḥ ||
gurutalpasamaṃ pāpaṃ saṃprāpya narakaṃ vrajet
||38||यः शृणोति कथां वक्तुः समानासनमाश्रितः ॥
गुरुतल्पसमं पापं संप्राप्य नरकं व्रजेत्
ye niṃdaṃti purāṇajñaṃ kathāṃ vā pāpahāriṇīm ||
te vai janmaśataṃ martyāḥ śunakā saṃbhavaṃti ca
||39||ये निंदंति पुराणज्ञं कथां वा पापहारिणीम् ॥
ते वै जन्मशतं मर्त्याः शुनका संभवंति च
kathāyāṃ vartamānāyāṃ ye vadaṃti narādhamāḥ ||
te gardabhāḥ prajāyante kṛkalāsāstataḥ param
||40||कथायां वर्तमानायां ये वदंति नराधमाः ॥
ते गर्दभाः प्रजायन्ते कृकलासास्ततः परम्
kadācidapi ye puṇyāṃ na śṛṇvaṃti kathāṃ narāḥ ||
te bhuktvā narakānghorānbha vaṃti vanasūkarāḥ
||41||कदाचिदपि ये पुण्यां न शृण्वंति कथां नराः ॥
ते भुक्त्वा नरकान्घोरान्भ वंति वनसूकराः
ye kathāmanumodante kīrtyamānāṃ narottamāḥ ||
aśṛṇvaṃto'pi te yāṃti śāśvataṃ paramaṃ padam
||42||ये कथामनुमोदन्ते कीर्त्यमानां नरोत्तमाः ॥
अशृण्वंतोऽपि ते यांति शाश्वतं परमं पदम्
kathāyāṃ kīrtyamānāyāṃ vighnaṃ kurvaṃti ye śaṭhāḥ ||
koṭyabdānnarakānbhuktvā bhavaṃti grāmasūkarāḥ
||43||कथायां कीर्त्यमानायां विघ्नं कुर्वंति ये शठाः ॥
कोट्यब्दान्नरकान्भुक्त्वा भवंति ग्रामसूकराः
ye śrāvayaṃti manujānpuṇyāṃ paurāṇikīṃ kathām ||
kalpakoṭiśataṃ sāgraṃ tiṣṭhaṃti brahmaṇaḥ padam
||44||ये श्रावयंति मनुजान्पुण्यां पौराणिकीं कथाम् ॥
कल्पकोटिशतं साग्रं तिष्ठंति ब्रह्मणः पदम्
āsanārthaṃ prayacchaṃti purāṇajñasya ye narāḥ ||
kambalājinavāsāṃsi mañcaṃ phalakameva ca
||45||आसनार्थं प्रयच्छंति पुराणज्ञस्य ये नराः ॥
कम्बलाजिनवासांसि मञ्चं फलकमेव च
svargalokaṃ samāsādya bhuktvā bhogānyathepsitān ||
sthitvā brahmādilokeṣu padaṃ yāṃti nirāmayam
||46||स्वर्गलोकं समासाद्य भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् ॥
स्थित्वा ब्रह्मादिलोकेषु पदं यांति निरामयम्
purāṇajñasya yacchaṃti ye sūtravasanaṃ navam ||
bhogino jñānasaṃpannāste bhavaṃti bhavebhave
||47||पुराणज्ञस्य यच्छंति ये सूत्रवसनं नवम् ॥
भोगिनो ज्ञानसंपन्नास्ते भवंति भवेभवे
ye mahāpātakairyuktā upapātakinaśca ye ||
purāṇaśravaṇādeva te yāṃti paramaṃ padam
||48||ये महापातकैर्युक्ता उपपातकिनश्च ये ॥
पुराणश्रवणादेव ते यांति परमं पदम्
atra vakṣye mahāpuṇyamitihāsaṃ dvijottamāḥ ||
śṛṇvatāṃ sarvapāpaghnaṃ vicitraṃ sumanoharam
||49||अत्र वक्ष्ये महापुण्यमितिहासं द्विजोत्तमाः ॥
शृण्वतां सर्वपापघ्नं विचित्रं सुमनोहरम्
dakṣiṇāpathamadhye vai grāmo bāṣkalasaṃjñitaḥ ||
tatra saṃti janāḥ sarve mūḍhāḥ karmavivarjitāḥ
||50||दक्षिणापथमध्ये वै ग्रामो बाष्कलसंज्ञितः ॥
तत्र संति जनाः सर्वे मूढाः कर्मविवर्जिताः
na tatra brāhmaṇācārāḥ śrutismṛtiparāṅmukhāḥ ||
japasvādhyāyarahitāḥ parastrī viṣayāturāḥ
||51||न तत्र ब्राह्मणाचाराः श्रुतिस्मृतिपराङ्मुखाः ॥
जपस्वाध्यायरहिताः परस्त्री विषयातुराः
kṛṣīvalāḥ śastradharā nirdevā jihmavṛttayaḥ ||
na jānaṃti paraṃ dharmaṃ jñānavairāgyalakṣaṇam
||52||कृषीवलाः शस्त्रधरा निर्देवा जिह्मवृत्तयः ॥
न जानंति परं धर्मं ज्ञानवैराग्यलक्षणम्
striyaśca pāpaniratāḥ svairi ṇyaḥ kāmalālasāḥ ||
durbuddhayaḥ kuṭilagāḥ sadgatācāravarjitāḥ
||53||स्त्रियश्च पापनिरताः स्वैरि ण्यः कामलालसाः ॥
दुर्बुद्धयः कुटिलगाः सद्गताचारवर्जिताः
tatraiko viduro nāma durātmā brāhmaṇādhamaḥ ||
āsīdveśyāpatiryo'sau sadāro'pi kumārgagaḥ
||54||तत्रैको विदुरो नाम दुरात्मा ब्राह्मणाधमः ॥
आसीद्वेश्यापतिर्योऽसौ सदारोऽपि कुमार्गगः
svapatnīṃ baṃdulāṃ nāma hitvā pratiniśaṃ tathā ||
veśyābhavanamāsādya ramate smarapīḍitaḥ
||55||स्वपत्नीं बंदुलां नाम हित्वा प्रतिनिशं तथा ॥
वेश्याभवनमासाद्य रमते स्मरपीडितः
sāpi tasyāṃganā rātrau viyuktā navayauvanā ||
asahaṃtī smarāveśaṃ reme jāreṇa saṃgatā
||56||सापि तस्यांगना रात्रौ वियुक्ता नवयौवना ॥
असहंती स्मरावेशं रेमे जारेण संगता
tāṃ kadāciddurācārāṃ jāreṇa saha saṃgatām ||
dṛṣṭvā tasyāḥ patiḥ krodhādabhi dudrāva satvaraḥ
||57||तां कदाचिद्दुराचारां जारेण सह संगताम् ॥
दृष्ट्वा तस्याः पतिः क्रोधादभि दुद्राव सत्वरः
jāre palāyite patnīṃ gṛhītvā sa durāśayaḥ ||
saṃtāḍya muṣṭibaṃdhena muhurmuhuratāḍayat
||58||जारे पलायिते पत्नीं गृहीत्वा स दुराशयः ॥
संताड्य मुष्टिबंधेन मुहुर्मुहुरताडयत्
sā nārī pīḍitā bhartrā kupitā prāha nirbhayā ||
bhavānpratiniśaṃ veśyāṃ ramate kā gatirmama
||59||सा नारी पीडिता भर्त्रा कुपिता प्राह निर्भया ॥
भवान्प्रतिनिशं वेश्यां रमते का गतिर्मम
ahaṃ rūpavatī yoṣā navayauvanaśālinī ||
kathaṃ sahiṣye kāmārtā tava saṃgativarjitā
||60||अहं रूपवती योषा नवयौवनशालिनी ॥
कथं सहिष्ये कामार्ता तव संगतिवर्जिता
ityuktaḥ sa tayā tanvyā provāca brāhmaṇādhamaḥ ||
yuktameva tvayoktaṃ hi tasmādvakṣyāmi te hitam
||61||इत्युक्तः स तया तन्व्या प्रोवाच ब्राह्मणाधमः ॥
युक्तमेव त्वयोक्तं हि तस्माद्वक्ष्यामि ते हितम्
jārebhyo dhanamākṛṣya tebhyo dehi parāṃ ratim ||
taddhanaṃ dehi me sarvaṃ paṇyastrīṇāṃ dadāmi tat
||62||जारेभ्यो धनमाकृष्य तेभ्यो देहि परां रतिम् ॥
तद्धनं देहि मे सर्वं पण्यस्त्रीणां ददामि तत्
evaṃ saṃpūryate kāmo mamāpi ca varānane ||
tatheti bhartṛvacanaṃ pratijagrāha sā vadhūḥ
||63||एवं संपूर्यते कामो ममापि च वरानने ॥
तथेति भर्तृवचनं प्रतिजग्राह सा वधूः
evaṃ tayostu daṃpatyordurācārapravṛttayoḥ ||
kālena nidhanaṃprāptaḥ sa vipro vṛṣalīpatiḥ
||64||एवं तयोस्तु दंपत्योर्दुराचारप्रवृत्तयोः ॥
कालेन निधनंप्राप्तः स विप्रो वृषलीपतिः
mṛte bhartari sā nārī putraiḥ saha nijālaye ||
uvāsa suciraṃ kālaṃ kiṃcidutkrāṃtayauvanā
||65||मृते भर्तरि सा नारी पुत्रैः सह निजालये ॥
उवास सुचिरं कालं किंचिदुत्क्रांतयौवना
ekadā daivayogena saṃprāpte puṇyaparvaṇi ||
sā nārī baṃdhubhiḥ sārdhaṃ gokarṇaṃ kṣetra māyayau
||66||एकदा दैवयोगेन संप्राप्ते पुण्यपर्वणि ॥
सा नारी बंधुभिः सार्धं गोकर्णं क्षेत्र माययौ
tatra tīrthajale snātvā kasmiṃściddevatālaye ||
śuśrāva devamukhyānāṃ puṇyāṃ paurāṇikīṃ kathām
||67||तत्र तीर्थजले स्नात्वा कस्मिंश्चिद्देवतालये ॥
शुश्राव देवमुख्यानां पुण्यां पौराणिकीं कथाम्
yoṣitāṃ jārasaktānāṃ narake yamakiṃkarāḥ ||
saṃtaptalohaparighaṃ kṣipaṃti smaramaṃdire
||68||योषितां जारसक्तानां नरके यमकिंकराः ॥
संतप्तलोहपरिघं क्षिपंति स्मरमंदिरे
iti paurāṇikenoktāṃ sā śrutvā dharmasaṃhitām ||
tamuvāca rahasyeṣā bhītā brāhmaṇapuṃgavam
||69||इति पौराणिकेनोक्तां सा श्रुत्वा धर्मसंहिताम् ॥
तमुवाच रहस्येषा भीता ब्राह्मणपुंगवम्
brahmanpāpamajānaṃtyā mayācaritamulbaṇam ||
yauvane kāmacāreṇa kauṭilyena pravartitam
||70||ब्रह्मन्पापमजानंत्या मयाचरितमुल्बणम् ॥
यौवने कामचारेण कौटिल्येन प्रवर्तितम्
idaṃ tvadvacanaṃ śrutvāpurāṇārthavijṛṃbhi tam ||
bhītirme mahatī jātā śarīraṃ vepate muhuḥ
||71||इदं त्वद्वचनं श्रुत्वापुराणार्थविजृंभि तम् ॥
भीतिर्मे महती जाता शरीरं वेपते मुहुः
dhiṅmāṃ duriṃdriyāsaktāṃ pāpāṃ smaravimohitām ||
alpasya yatsukhasyārthe ghorāṃ yāsyāmi durgatim
||72||धिङ्मां दुरिंद्रियासक्तां पापां स्मरविमोहिताम् ॥
अल्पस्य यत्सुखस्यार्थे घोरां यास्यामि दुर्गतिम्
kathaṃ paśyāmi maraṇe yamadūtānbhayaṃkarān ||
kathaṃ pāśairbalātkaṃṭhe badhyamānā dhṛtiṃ labhe
||73||कथं पश्यामि मरणे यमदूतान्भयंकरान् ॥
कथं पाशैर्बलात्कंठे बध्यमाना धृतिं लभे
kathaṃ sahiṣye narake khaṃḍaśo dehakṛṃtanama ||
punaḥ kathaṃ patiṣyāmi saṃtaptā kṣārakardame
||74||कथं सहिष्ये नरके खंडशो देहकृंतनम ॥
पुनः कथं पतिष्यामि संतप्ता क्षारकर्दमे
kathaṃ ca yonilakṣeṣu krimikīṭakhagādiṣu ||
paribhramāmi duḥkhaughātpīḍyamānā niraṃtaram
||75||कथं च योनिलक्षेषु क्रिमिकीटखगादिषु ॥
परिभ्रमामि दुःखौघात्पीड्यमाना निरंतरम्
kathaṃ ca rocate mahyamadyaprabhṛti bhojanam ||
rātrau kathaṃ ca seviṣye nidrāṃ duḥkhapariplutā
||76||कथं च रोचते मह्यमद्यप्रभृति भोजनम् ॥
रात्रौ कथं च सेविष्ये निद्रां दुःखपरिप्लुता
hāhā hatāsmi dagdhāsmi vidīrṇahṛdayāsmi ca ||
hā vidhe māṃ mahāpāpe dattvā buddhimapātayaḥ
||77||हाहा हतास्मि दग्धास्मि विदीर्णहृदयास्मि च ॥
हा विधे मां महापापे दत्त्वा बुद्धिमपातयः
patatastuṃgaśailāgrācchūlākrāṃtasya dehinaḥ ||
yadduḥkhaṃ jāyate ghoraṃ tasmātkoṭiguṇaṃ mama
||78||पततस्तुंगशैलाग्राच्छूलाक्रांतस्य देहिनः ॥
यद्दुःखं जायते घोरं तस्मात्कोटिगुणं मम
aśvamedhāyutaṃ kṛtvā gaṃgāṃ snātvā śataṃ samāḥ ||
na śuddhirjāyate prāyo matpāpasya garīyasaḥ
||79||अश्वमेधायुतं कृत्वा गंगां स्नात्वा शतं समाः ॥
न शुद्धिर्जायते प्रायो मत्पापस्य गरीयसः
kiṃ karomi kva gacchāmi kaṃ vā śaraṇamāśraye ||
ko vā māṃ trāyate loke pataṃtī narakārṇave
||80||किं करोमि क्व गच्छामि कं वा शरणमाश्रये ॥
को वा मां त्रायते लोके पतंती नरकार्णवे
tvameva me gururbrahmaṃstvaṃ mātā tvaṃ pitāsi ca ||
uddharoddhara māṃ dīnāṃ tvāmeva śaraṇaṃ gatām
||81||त्वमेव मे गुरुर्ब्रह्मंस्त्वं माता त्वं पितासि च ॥
उद्धरोद्धर मां दीनां त्वामेव शरणं गताम्
iti tāṃ jātanirvedāṃ patitāṃ caraṇadvaye ||
utthāpya kṛpayā dhīmānbabhāṣe dvijapuṃgavaḥ
||82||इति तां जातनिर्वेदां पतितां चरणद्वये ॥
उत्थाप्य कृपया धीमान्बभाषे द्विजपुंगवः
brāhmaṇa uvāca
diṣṭyā kāle prabuddhāsi śrutvemāṃ mahatīṃ kathām ||
mā bhaiṣīstava vakṣyāmi gatiṃ caiva sukhāvahām
||83||दिष्ट्या काले प्रबुद्धासि श्रुत्वेमां महतीं कथाम् ॥
मा भैषीस्तव वक्ष्यामि गतिं चैव सुखावहाम्
satkathāśravaṇādeva jātā te matirīdṛśī ||
iṃdriyārtheṣu vairāgyaṃ paścāttāpo mahānabhūt
||84||सत्कथाश्रवणादेव जाता ते मतिरीदृशी ॥
इंद्रियार्थेषु वैराग्यं पश्चात्तापो महानभूत्
paścāttāpo hi sarveṣāmaghānāṃ niṣkṛtiḥ parā ||
tenaiva kurute sadyaḥ prāyaścittaṃ sudhīrnaraḥ
||85||पश्चात्तापो हि सर्वेषामघानां निष्कृतिः परा ॥
तेनैव कुरुते सद्यः प्रायश्चित्तं सुधीर्नरः
prāyaścittāni sarvāṇi kṛtvā ca vidhivatpunaḥ ||
apaścāttāpino nāryā na yāṃti gatimuttamām
||86||प्रायश्चित्तानि सर्वाणि कृत्वा च विधिवत्पुनः ॥
अपश्चात्तापिनो नार्या न यांति गतिमुत्तमाम्
satkathāśravaṇānnityaṃ saṃyāti paramāṃ gatim ||
puṇyakṣetranivāsācca cittaśuddhiḥ prajāyate
||87||सत्कथाश्रवणान्नित्यं संयाति परमां गतिम् ॥
पुण्यक्षेत्रनिवासाच्च चित्तशुद्धिः प्रजायते
yathā satkathayā nityaṃ saṃyāti paramāṃ gatim ||
tathānyaiḥ sadvratairjaṃtornabhavenmatiruttamā
||88||यथा सत्कथया नित्यं संयाति परमां गतिम् ॥
तथान्यैः सद्व्रतैर्जंतोर्नभवेन्मतिरुत्तमा
yathā muhuḥ śodhyamāno darpaṇo nirmalo bhavet ||
tathā satkathayā ceto viśuddhiṃ paramāṃ vrajet
||89||यथा मुहुः शोध्यमानो दर्पणो निर्मलो भवेत् ॥
तथा सत्कथया चेतो विशुद्धिं परमां व्रजेत्
viśuddhe cetasi nṛṇāṃ dhyānaṃ sidhyatyumāpateḥ ||
dhyānena sarvaṃ malinaṃ manovākkāyasaṃbhṛtam
||90||विशुद्धे चेतसि नृणां ध्यानं सिध्यत्युमापतेः ॥
ध्यानेन सर्वं मलिनं मनोवाक्कायसंभृतम्
sadyo vidhūya kṛtino yāṃti śambhoḥ paraṃ padam ||
ataḥ saṃnyastapuṇyānāṃ satkathā sādhanaṃ param
||91||सद्यो विधूय कृतिनो यांति शम्भोः परं पदम् ॥
अतः संन्यस्तपुण्यानां सत्कथा साधनं परम्
kathayā sidhyati dhyānaṃ dhyānātkaivalyamuttamam ||
asiddhaparamadhyānaḥ kathāmetāṃ śṛṇoti yaḥ ||
so'nyajanmani saṃprāpya dhyānaṃ yāti parāṃ gatim
||92||कथया सिध्यति ध्यानं ध्यानात्कैवल्यमुत्तमम् ॥
असिद्धपरमध्यानः कथामेतां शृणोति यः ॥
सोऽन्यजन्मनि संप्राप्य ध्यानं याति परां गतिम्
nāmoccāraṇamātreṇa japtvā maṃtramajāmilaḥ ||
paścāttāpasamāyuktastvavāpa paramāṃ gatim
||93||नामोच्चारणमात्रेण जप्त्वा मंत्रमजामिलः ॥
पश्चात्तापसमायुक्तस्त्ववाप परमां गतिम्
sarveṣāṃ śreyasāṃ bījaṃ satkathāśravaṇaṃ nṛṇām ||
yastadvihīnaḥ sa paśuḥ kathaṃ mucyeta bandhanāt
||94||सर्वेषां श्रेयसां बीजं सत्कथाश्रवणं नृणाम् ॥
यस्तद्विहीनः स पशुः कथं मुच्येत बन्धनात्
atastvamapi sarvebhyo viṣayebhyo nivṛttadhīḥ ||
bhaktiṃ parāṃ samādhāya satkathāṃ śṛṇu sarvadā ||
śṛṇvaṃtyāḥ satkathāṃ nityaṃ cetaste śuddhimeṣyati
||95||अतस्त्वमपि सर्वेभ्यो विषयेभ्यो निवृत्तधीः ॥
भक्तिं परां समाधाय सत्कथां शृणु सर्वदा ॥
शृण्वंत्याः सत्कथां नित्यं चेतस्ते शुद्धिमेष्यति
tena dhyāyasi viśveśaṃ tato muktimavāpsyasi ||
dhyāyataḥ śivapādābjaṃ muktirekena janmanā
||96||तेन ध्यायसि विश्वेशं ततो मुक्तिमवाप्स्यसि ॥
ध्यायतः शिवपादाब्जं मुक्तिरेकेन जन्मना
bhaviṣyati na sandehaḥ satyaṃ satyaṃ vadāmyaham ||
ityuktā tena vipreṇa sā nārī bāṣpasaṃkulā
||97||भविष्यति न सन्देहः सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥
इत्युक्ता तेन विप्रेण सा नारी बाष्पसंकुला
patitvā pādayostasya kṛtārthāsmītyabhāṣata ||
tasminneva mahākṣetre tasmādeva dvijottamāt
||98||पतित्वा पादयोस्तस्य कृतार्थास्मीत्यभाषत ॥
तस्मिन्नेव महाक्षेत्रे तस्मादेव द्विजोत्तमात्
śuśrāva satkathāṃ sādhvīṃ kaivalyaphala dāyinī ||
sa uvāca dvijastasyai kathāṃ vairāgyabṛṃhitām
||99||शुश्राव सत्कथां साध्वीं कैवल्यफल दायिनी ॥
स उवाच द्विजस्तस्यै कथां वैराग्यबृंहिताम्
yāṃ śrutvā manujaḥ sadyastyajedviṣayavāsanām ||
tasyāścittaṃ yathā śuddhaṃ vairāgyarasagaṃ yathā
||100||यां श्रुत्वा मनुजः सद्यस्त्यजेद्विषयवासनाम् ॥
तस्याश्चित्तं यथा शुद्धं वैराग्यरसगं यथा
tathovāca dvijaḥ śaivīṃ kathāṃ bhaktisamanvitām ||
yathāyathā manastasyāḥ prasādamabhigacchati ||
tathātathā śanaiḥ śaṃbhordhyānayogamupādiśat
||1||तथोवाच द्विजः शैवीं कथां भक्तिसमन्विताम् ॥
यथायथा मनस्तस्याः प्रसादमभिगच्छति ॥
तथातथा शनैः शंभोर्ध्यानयोगमुपादिशत्
śanaiḥ śanairdhvastarajastamomalaṃ vimuktasarvendriyabhogavigraham ||
viśuddhatattvaṃ hṛdayaṃ dvijastriyā viveśa viśveśvara rūpaciṃtanam
||2||शनैः शनैर्ध्वस्तरजस्तमोमलं विमुक्तसर्वेन्द्रियभोगविग्रहम् ॥
विशुद्धतत्त्वं हृदयं द्विजस्त्रिया विवेश विश्वेश्वर रूपचिंतनम्
itthaṃ sadgurumāśritya sā nārī prāptasanmatiḥ ||
dadhyau muhurmuhuḥ śaṃbhościdānaṃdamayaṃ vapuḥ
||3||इत्थं सद्गुरुमाश्रित्य सा नारी प्राप्तसन्मतिः ॥
दध्यौ मुहुर्मुहुः शंभोश्चिदानंदमयं वपुः
nityaṃ tīrthajale snātvā jaṭāvalkaladhāriṇī ||
bhasmoddhūlitasarvāṃgī rudrākṣakṛtabhūṣaṇā
||4||नित्यं तीर्थजले स्नात्वा जटावल्कलधारिणी ॥
भस्मोद्धूलितसर्वांगी रुद्राक्षकृतभूषणा
śivanāmajapāsaktā vāgyatā mitabhojanā ||
baddhapadmāsanā'vyagrā satkathā śravaṇotsukā
||5||शिवनामजपासक्ता वाग्यता मितभोजना ॥
बद्धपद्मासनाऽव्यग्रा सत्कथा श्रवणोत्सुका
guruśuśrūṣaṇaratā tyaktāpatyasuhṛjanā ||
gurūpadiṣṭayogena śivamevamatoṣayat
||6||गुरुशुश्रूषणरता त्यक्तापत्यसुहृजना ॥
गुरूपदिष्टयोगेन शिवमेवमतोषयत्
viśveśa viśvavilayasthitijanmaheto viśvaikavaṃdya śiva śāśvata viśvarūpa ||
vidhvastakālaviparītaguṇāvabhāsa śrīmanmaheśa mayi dhehi kṛpākaṭākṣam
||7||विश्वेश विश्वविलयस्थितिजन्महेतो विश्वैकवंद्य शिव शाश्वत विश्वरूप ॥
विध्वस्तकालविपरीतगुणावभास श्रीमन्महेश मयि धेहि कृपाकटाक्षम्
śaṃbho śaśāṃkakṛtaśekhara śāṃtamūrte gaṃgādharāmaravarārcitapādapadma ||
nāgeṃdrabhūṣaṇa nageṃdraniketaneśa bhaktārtihanmayi nidhehi kṛpākaṭākṣam
||8||शंभो शशांककृतशेखर शांतमूर्ते गंगाधरामरवरार्चितपादपद्म ॥
नागेंद्रभूषण नगेंद्रनिकेतनेश भक्तार्तिहन्मयि निधेहि कृपाकटाक्षम्
śrīviśvanātha karuṇākara śūlapāṇe bhūteśa bharga bhuvanatrayagītakīrte ||
śrīnīlakaṇṭha madanāntaka viśvamūrte gaurīpate mayi nidhehi kṛpākaṭākṣam
||9||श्रीविश्वनाथ करुणाकर शूलपाणे भूतेश भर्ग भुवनत्रयगीतकीर्ते ॥
श्रीनीलकण्ठ मदनान्तक विश्वमूर्ते गौरीपते मयि निधेहि कृपाकटाक्षम्
itthaṃ pratidinaṃ bhaktyā prārthayaṃtī maheśvaram ||
śṛṇvaṃtī satkathāṃ samyakkarmabaṃdhaṃ samācchinat
||110||इत्थं प्रतिदिनं भक्त्या प्रार्थयंती महेश्वरम् ॥
शृण्वंती सत्कथां सम्यक्कर्मबंधं समाच्छिनत्
atha kālena sā nārī samutsṛjya kalevaram ||
maheśānucarairnītā saṃprāptā śiva maṃdiram
||11||अथ कालेन सा नारी समुत्सृज्य कलेवरम् ॥
महेशानुचरैर्नीता संप्राप्ता शिव मंदिरम्
tatra devairmahādevaṃ sevyamānaṃ sahomayā ||
gaṇeśanaṃdibhṛṃgyādyairvīrabhadreśvarādibhiḥ
||12||तत्र देवैर्महादेवं सेव्यमानं सहोमया ॥
गणेशनंदिभृंग्याद्यैर्वीरभद्रेश्वरादिभिः
upāsyamānaṃ gaurīśaṃ koṭisūryasamaprabham ||
trilocanaṃ paṃcamukhaṃ nīlagrīvaṃ sadāśivam
||13||उपास्यमानं गौरीशं कोटिसूर्यसमप्रभम् ॥
त्रिलोचनं पंचमुखं नीलग्रीवं सदाशिवम्
vāmāṃke bibhrataṃ gaurīṃ vidyuccaṃdrasamaprabhām ||
dṛṣṭvā sasaṃbhramaṃ nārī sā praṇamya punaḥpunaḥ
||14||वामांके बिभ्रतं गौरीं विद्युच्चंद्रसमप्रभाम् ॥
दृष्ट्वा ससंभ्रमं नारी सा प्रणम्य पुनःपुनः
ānandāśrujalotsiktā romaharṣasamākulā ||
saṃmānitā karuṇayā pārvatyā śaṃkareṇa ca
||15||आनन्दाश्रुजलोत्सिक्ता रोमहर्षसमाकुला ॥
संमानिता करुणया पार्वत्या शंकरेण च
tasmim̐lloke parānandaghanajyotiṣi śāśvate ||
labdhvā nivāsamacalaṃ lebhe sukhamanāhatam
||16||तस्मिँल्लोके परानन्दघनज्योतिषि शाश्वते ॥
लब्ध्वा निवासमचलं लेभे सुखमनाहतम्
sā kadācidumāṃ devīmupasṛtya praṇamya ca ||
paryapṛcchata me bharttā kāṃ gatiṃ gatavāniti
||17||सा कदाचिदुमां देवीमुपसृत्य प्रणम्य च ॥
पर्यपृच्छत मे भर्त्ता कां गतिं गतवानिति
tāmuvāca mahādevī sa te bharttā durāśayaḥ ||
bhuktvā narakaduḥkhāni viṃdhye jātaḥ piśācakaḥ
||18||तामुवाच महादेवी स ते भर्त्ता दुराशयः ॥
भुक्त्वा नरकदुःखानि विंध्ये जातः पिशाचकः
punaḥ prapaccha sā nārī devīṃ tribhuvaneśvarīm ||
kenopāyena me bharttā sadgatiṃ prāpnuyāditi
||19||पुनः प्रपच्छ सा नारी देवीं त्रिभुवनेश्वरीम् ॥
केनोपायेन मे भर्त्ता सद्गतिं प्राप्नुयादिति
devyuvāca
so'smatkathāṃ mahāpuṇyāṃ kadācicchṛṇuyādyadi ||
nistīrya durgatiṃ sarvāmimaṃ lokaṃ prayāsyati
||120||सोऽस्मत्कथां महापुण्यां कदाचिच्छृणुयाद्यदि ॥
निस्तीर्य दुर्गतिं सर्वामिमं लोकं प्रयास्यति
iti gauryā vacaḥ śrutvā sā nārī vihitāṃjaliḥ ||
prārthayāmāsa tāṃ devīṃ bhartuḥ pāpaviśodhane
||21||इति गौर्या वचः श्रुत्वा सा नारी विहितांजलिः ॥
प्रार्थयामास तां देवीं भर्तुः पापविशोधने
tayā muhuḥ prārthyamānā pārvatīkaruṇāyutā ||
tuṃburuṃ nāma gaṃdharvamāhūyedamathābravīt
||22||तया मुहुः प्रार्थ्यमाना पार्वतीकरुणायुता ॥
तुंबुरुं नाम गंधर्वमाहूयेदमथाब्रवीत्
tuṃburo gaccha bhadraṃ te viṃdhyaśailaṃ sahānayā ||
āste piśācakastatra yo'syāḥ patirasanmatiḥ
||23||तुंबुरो गच्छ भद्रं ते विंध्यशैलं सहानया ॥
आस्ते पिशाचकस्तत्र योऽस्याः पतिरसन्मतिः
tasyāgre paramāṃ puṇyāṃ kathāmasmadguṇairyutām ||
ākhyāya durgatermuktaṃ tamānaya śivāṃtikam
||24||तस्याग्रे परमां पुण्यां कथामस्मद्गुणैर्युताम् ॥
आख्याय दुर्गतेर्मुक्तं तमानय शिवांतिकम्
iti devyā samādiṣṭastuṃburustāṃ praṇamya ca ||
tayā saha vimānena viṃdhyādriṃ sahasā yayau
||25||इति देव्या समादिष्टस्तुंबुरुस्तां प्रणम्य च ॥
तया सह विमानेन विंध्याद्रिं सहसा ययौ
tatrāpaśyanmahākāyaṃ raktanetraṃ mahāhanum ||
prahasaṃtaṃ rudaṃtaṃ ca valgaṃtaṃ ca piśācakam
||26||तत्रापश्यन्महाकायं रक्तनेत्रं महाहनुम् ॥
प्रहसंतं रुदंतं च वल्गंतं च पिशाचकम्
balādgṛhītvā taṃ pāśairbaddhvā vai saṃniveśya ca ||
tuṃbururvallakīhasto jagau gaurīpateḥ kathām
||27||बलाद्गृहीत्वा तं पाशैर्बद्ध्वा वै संनिवेश्य च ॥
तुंबुरुर्वल्लकीहस्तो जगौ गौरीपतेः कथाम्
sa piśāco mahāpuṇyāṃ kathāṃ śrutvā puradviṣaḥ ||
vidhūya kaluṣaṃ sarvaṃ saptāhātprāpa saṃsmṛtim
||28||स पिशाचो महापुण्यां कथां श्रुत्वा पुरद्विषः ॥
विधूय कलुषं सर्वं सप्ताहात्प्राप संस्मृतिम्
sa paiśācaṃ vapustyaktvā svarūpaṃ divyamāpya ca ||
jagau svayamapi śrīmaccaritaṃ pārvatīpateḥ
||29||स पैशाचं वपुस्त्यक्त्वा स्वरूपं दिव्यमाप्य च ॥
जगौ स्वयमपि श्रीमच्चरितं पार्वतीपतेः
vimānamāruhya sa divyarūpadhṛksa tuṃburuḥ pārśvagataḥ svakāṃtayā ||
gāyanmaheśasya guṇānmanoramāñjagāma kaivalyapadaṃ sanātanam
||130||विमानमारुह्य स दिव्यरूपधृक्स तुंबुरुः पार्श्वगतः स्वकांतया ॥
गायन्महेशस्य गुणान्मनोरमाञ्जगाम कैवल्यपदं सनातनम्
sūta uvāca
ityetatkathitaṃ puṇyamākhyānaṃ duritāpaham ||
maheśvaraprītikaraṃ nirmalajñānasādhanam
||31||इत्येतत्कथितं पुण्यमाख्यानं दुरितापहम् ॥
महेश्वरप्रीतिकरं निर्मलज्ञानसाधनम्
ya idaṃ śṛṇuyānmartyaḥ kīrtayedvā samāhitaḥ ||
śaṃbhorguṇānukathanaṃ vicitraṃ pāpanāśanam
||32||य इदं शृणुयान्मर्त्यः कीर्तयेद्वा समाहितः ॥
शंभोर्गुणानुकथनं विचित्रं पापनाशनम्
paramānandajanakaṃ bhavarogamahauṣadham ||
bhuktveha vividhānbhogānmukto yāti parāṃ gatim
||33||परमानन्दजनकं भवरोगमहौषधम् ॥
भुक्त्वेह विविधान्भोगान्मुक्तो याति परां गतिम्
sūta uvāca
yūyaṃ khalu mahābhāgāḥ kṛtārthā munisattamāḥ ||
ye sevaṃte sadā śaṃbhoḥ kathāmṛtarasaṃ navam
||34||यूयं खलु महाभागाः कृतार्था मुनिसत्तमाः ॥
ये सेवंते सदा शंभोः कथामृतरसं नवम्
te janmabhājaḥ khalu jīvaloke yeṣāṃ mano dhyāyati viśvanātham ||
vāṇī guṇānstauti kathāṃ śṛṇoti śrotradvayaṃ te bhavamuttaraṃti
||35||ते जन्मभाजः खलु जीवलोके येषां मनो ध्यायति विश्वनाथम् ॥
वाणी गुणान्स्तौति कथां शृणोति श्रोत्रद्वयं ते भवमुत्तरंति
vividhaguṇavibhedairnityamaspṛṣṭarūpaṃ jagati ca bahiraṃtarvā samānaṃ mahimnā ||
svamahasi viharaṃtaṃ vāṅmanovṛttidūraṃ paramaśivamanaṃtānaṃdasāṃdraṃ prapadye
||136||विविधगुणविभेदैर्नित्यमस्पृष्टरूपं जगति च बहिरंतर्वा समानं महिम्ना ॥
स्वमहसि विहरंतं वाङ्मनोवृत्तिदूरं परमशिवमनंतानंदसांद्रं प्रपद्ये
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmotarakhaṇḍe purāṇaśravaṇamahimavarṇanaṃnāma dvāviṃśo 'dhyāyaḥ || 22 ||
iti skānde tṛtīyaṃ brāhmakhaṇḍaṃ saṃpūrṇam
||3||इति स्कान्दे तृतीयं ब्राह्मखण्डं संपूर्णम्