गणेशोत्पत्तिवर्णनम्
सूत उवाच
तारकारेरिति श्रुत्वा वृत्तमद्भुतमुत्तमम् ।
नारदस्सुप्रसन्नोथ पप्रच्छ प्रीतितो विधिम्
॥१॥नारद उवाच
देवदेव प्रजानाथ शिवज्ञाननिधे मया ।
श्रुतं कार्तिकसद्वृत्तममृतादपि चोत्तमम् ।
अधुना श्रोतुमिच्छामि गाणेशं वृत्तमुत्तमम् ।
तज्जन्मचरितं दिव्यं सर्वमंगलमंगलम्
॥३॥सूत उवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदस्य महामुने ।
प्रसन्नमानसो ब्रह्मा प्रत्युवाच शिवं स्मरन्
॥४॥ब्रह्मोवाच
कल्पभेदाद्गणेशस्य जनिः प्रोक्ता विधेः परात् ।
शनिदृष्टं शिरश्छिन्नं संचितं गजमाननम्
॥५॥इदानीं श्वेतकल्पोक्ता गणेशोत्पत्तिरुच्यते ।
यत्र च्छिन्नं शिरस्तस्य शिवेन च कृपालुना
॥६॥संदेहो नात्र कर्तव्यः शंकरस्सूतिकृन्मुने ।
स हि सर्वाधिपः शंभुर्निर्गुणस्सगुणो ऽपि हि
॥७॥तल्लीलयाखिलं विश्वं सृज्यते पाल्यते तथा ।
विनाश्यते मुनिश्रेष्ठ प्रस्तुतं शृणु चादरात्
॥८॥उद्वाहिते शिवे चात्र कैलासं च गते सति ।
कियता चैव कालेन जातो गणपतेर्भवः
॥९॥एकस्मिन्नेव काले च जया च विजया सखी ।
पार्वत्या च मिलित्वा वै विचारे तत्पराभवत्
॥१०॥रुद्रस्य च गणास्सर्वे शिवस्याज्ञापरायणाः ।
ते सर्वेप्यस्मदीयाश्च नन्दिभृंगिपुरस्सराः
॥११॥प्रमथास्ते ह्यसंख्याता अस्मदीयो न कश्चन ।
द्वारि तिष्ठन्ति ते सर्वे शंकराज्ञापरायणाः
॥१२॥ते सर्वेप्यस्मदीयांश्च तथापि न मिलेन्मनः ।
एकश्चैवास्मदीयो हि रचनीयस्त्वयानघे
॥१३॥ब्रह्मोवाच
इत्युक्त्वा पार्वती देवी सखीभ्यां सुन्दरं वचः ।
हितं मेने तदा तच्च कर्तुं स्माप्यध्यवस्यति
॥१४॥ततः कदाचिन्मज्जत्यां पार्वत्यां वै सदाशिवः ।
नंदिनं परिभर्त्स्याथ ह्याजगाम गृहांतरम्
॥१५॥आयांतं शंकरं दृष्ट्वाऽसमये जगदंबिका ।
उत्तस्थौ मज्जती सा वै लज्जिता सुन्दरी तदा
॥१६॥तस्मिन्नवसरे देवी कौतुकेनातिसंयुता ।
तदीयं तद्वचश्चैव हितं मेने सुखावहम्
॥१७॥एवं जाते सदा काले कदाचित्पार्वती शिवा ।
विचिंत्य मनसा चेति परमाया परेश्वरी
॥१८॥मदीयस्सेवकः कश्चिद्भवेच्छुभतरः कृती ।
मदाज्ञया परं नान्यद्रेखामात्रं चलेदिह
॥१९॥विचार्येति च सा देवी वपुषो मलसंभवम् ।
पुरुषं निर्ममौ सा तु सर्वलक्षणसंयुतम्
॥२०॥सर्वावयवनिर्द्दोषं सर्वावयव सुन्दरम् ।
विशालं सर्वशोभाढ्यं महाबलपराक्रमम्
॥२१॥वस्त्राणि च तदा तस्मै दत्त्वा सा विविधानि हि ।
नानालंकरणं चैव बह्वाशिषमनुत्तमाम्
॥२२॥मत्पुत्रस्त्वं मदीयोसि नान्यः कश्चिदिहास्ति मे ।
एवमुक्तस्य पुरुषो नमस्कृत्य शिवां जगौ
॥२३॥गणेश उवाच
किं कार्यं विद्यते तेद्य करवाणि तवोदितम् ।
इत्युक्ता सा तदा तेन प्रत्युवाच सुतं शिवा
॥२४॥शिवोवाच
हे तात शृणु मद्वाक्यं द्वारपालो भवाद्य मे ।
मत्पुत्रस्त्वं मदीयोऽसि नान्यथा कश्चिदस्ति मे
॥२५॥विना मदाज्ञां मत्पुत्र नैवायान्म द्गृहान्तरम् ।
कोऽपि क्वापि हठात्तात सत्यमेतन्मयोदितम्
॥२६॥ब्रह्मोवाच
इत्युक्त्वा च ददौ तस्मै यष्टिं चातिदृढां मुने ।
तदीयं रूपमालोक्य सुन्दरं हर्षमागता
॥२७॥मुखमाचुंब्य सुप्रीत्यालिंग्य तं कृपया सुतम् ।
स्वद्वारि स्थापयामास यष्टिपाणिं गणाधिपम्
॥२८॥अथ देवीसुतस्तात गृहद्वारि स्थितो गणः ।
यष्टिपाणिर्महावीरः पार्वतीहितकाम्यया
॥२९॥स्वद्वारि स्थापयित्वा तं गणेशं स्वसुतं शिवा ।
स्वयं च मज्जती सा वै संस्थितासीत्सखीयुता
॥३०॥एतस्मिन्नेव काले तु शिवो द्वारि समागतः ।
कौतुकी मुनिर्शादूल नानालीलाविशारदः
॥३१॥उवाच च शिवेशं तमविज्ञाय गणाधिपः ।
मातुराज्ञां विना देव गम्यतां न त्वया धुना
॥३२॥मज्जनार्थं स्थिता माता क्व यासीतो व्रजाधुना ।
इत्युक्त्वा यष्टिकां तस्य रोधनाय तदाग्रहीत्
॥३३॥तं दृष्ट्वा तु शिवः प्राह कं निषेधसि मूढधीः ।
मां न जानास्यसद्बुद्धे शिवोहमिति नान्यथा
॥३४॥ताडितस्तेन यष्ट्या हि गणेशेन महेश्वरः ।
प्रत्युवाच स तं पुत्रं बहुलीलश्च कोपितः
॥३५॥शिव उवाच
मुर्खोसि त्वं न जानासि शिवोहं गिरिजापतिः ।
स्वगृहं यामि रे बाल निषेधसि कथं हि माम्
॥३६॥इत्युक्त्वा प्रविशंतं तं महेशं गणनायकः ।
क्रोधं कृत्वा ततो विप्र दंडेनाताडयत्पुनः
॥३७॥ततश्शिवश्च संक्रुद्धो गणानाज्ञापयन्निजान् ।
को वायं वर्तते किंच क्रियते पश्यतां गणाः
॥३८॥इत्युक्त्वा तु शिवस्तत्र स्थितः क्रुद्धो गृहाद्बहिः ।
भवाचाररतस्स्वामी बह्वद्भुतसुलीलकः
॥३९॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे गणेशोत्पत्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥