गणेशजीवनवर्णनम्
नारद उवाच
ब्रह्मन् वद महाप्राज्ञ तद्वृत्तान्तेखिले श्रुते ।
किमकार्षीन्महादेवी श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
॥१॥ब्रह्मोवाच
श्रूयतां मुनिशार्दूल कथयाम्यद्य तद्ध्रुवम् ।
चरितं जगदंबाया यज्जातं तदनंतरम्
॥२॥मृदंगान्पटहांश्चैव गणाश्चावादयंस्तथा ।
महोत्सवं तदा चक्रुर्हते तस्मिन्गणाधिपे
॥३॥शिवोपि तच्छिरश्छित्वा यावद्दुःखमुपाददे ।
तावच्च गिरिजा देवी चुक्रोधाति मुनीश्वर
॥४॥किं करोमि क्व गच्छामि हाहादुःखमुपागतम् ।
कथं दुःखं विनश्येतास्याऽतिदुखं ममाधुना
॥५॥मत्सुतो नाशितश्चाद्य देवेस्सर्वैर्गणैस्तथा ।
सर्वांस्तान्नाशयिष्यामि प्रलयं वा करोम्यहम्
॥६॥इत्येवं दुःखिता सा च शक्तीश्शतसहस्रशः ।
निर्ममे तत्क्षणं क्रुद्धा सर्वलोकमहेश्वरी
॥७॥निर्मितास्ता नमस्कृत्य जगदंबां शिवां तदा ।
जाज्वल्यमाना ह्यवदन्मातरादिश्यतामिति
॥८॥तच्छुत्वा शंभुशक्तिस्सा प्रकृतिः क्रोधतत्परा ।
प्रत्युवाच तु तास्सर्वा महामाया मुनीश्वर
॥९॥देव्युवाच
हे शक्तयोऽधुना देव्यो युष्माभिर्मन्निदेशतः ।
प्रलयश्चात्र कर्त्तव्यो नात्र कार्या विचारणा
॥१०॥देवांश्चैव ऋषींश्चैव यक्षराक्षसकांस्तथा ।
अस्मदीयान्परांश्चैव सख्यो भक्षत वै हठात्
॥११॥ब्रह्मोवाच
तदाज्ञप्ताश्च तास्सर्वाश्शक्तयः क्रोधतत्पराः ।
देवादीनां च सर्वेषां संहारं कर्तुमुद्यताः
॥१२॥यथा च तृणसंहारमनलः कुरुते तथा ।
एवं ताश्शक्तयस्सर्वास्संहारं कर्तुमुद्यताः
॥१३॥गणपो वाथ विष्णुर्वा ब्रह्मा वा शंकरस्तथा ।
इन्द्रो वा यक्षराजो वा स्कंदो वा सूर्य एव वा
॥१४॥सर्वेषां चैव संहारं कुर्वंति स्म निरंतरम् ।
यत्रयत्र तु दृश्येत तत्रतत्रापि शक्तयः
॥१५॥कराली कुब्जका खंजा लंबशीर्षा ह्यनेकशः ।
हस्ते धृत्वा तु देवांश्च मुखे चैवाक्षिपंस्तदा
॥१६॥तं संहारं तदा दृष्ट्वा हरो ब्रह्मा तथा हरिः ।
इन्द्रादयोऽखिलाः देवा गणाश्च ऋषयस्तथा
॥१७॥किं करिष्यति सा देवी संहारं वाप्यकालतः ।
इति संशयमापन्ना जीवनाशा हताऽभवत्
॥१८॥सर्वे च मिलिताश्चेमे कि कर्त्तव्यं विचिंत्यताम् ।
एवं विचारयन्तस्ते तूर्णमूचुः परस्परम्
॥१९॥यदा च गिरिजा देवी प्रसन्ना हि भवेदिह ।
तदा चैव भवेत्स्वास्थ्यं नान्यथा कोटियत्नतः
॥२०॥शिवोपि दुःखमापन्नो लौकिकीं गतिमाश्रितः ।
मोहयन्सकलांस्तत्र नानालीलाविशारदः
॥२१॥सर्वेषां चैव देवानां कटिर्भग्ना यदा तदा ।
शिवा क्रोधमयी साक्षाद्गंतुं न पुर उत्सहेत्
॥२२॥स्वीयो वा परकीयो वा देवो वा दानवोपि वा ।
गणो वापि च दिक्पालो यक्षो वा किन्नरो मुनिः
॥२३॥विष्णुर्वापि तथा ब्रह्मा शंकरश्च तथा प्रभुः ।
न कश्चिद्गिरिजाग्रे च स्थातुं शक्तोऽभवन्मुने
॥२४॥जाज्वल्यमानं तत्तेजस्सर्वतोदाहि तेऽखिलाः ।
दृष्ट्वा भीततरा आसन् सर्वे दूरतरं स्थिताः
॥२५॥एतस्मिन्समये तत्र नारदो दिव्यदर्शनः ।
आगतस्त्वं मुने देवगणानां सुखहेतवे
॥२६॥ब्रह्माणं मां भवं विष्णुं शंकरं च प्रणम्य साः ।
समागत्य मिलित्वोचे विचार्य कार्यमेव वा
॥२७॥सर्वे संमंत्रयां चक्रुस्त्वया देवा महात्मना ।
दुःखशांतिः कथं स्याद्वै समूचुस्तत एव ते
॥२८॥यावच्च गिरिजा देवी कृपां नैव करिष्यति ।
तावन्नैव सुखं स्याद्वै नात्र कार्या विचारणा
॥२९॥ऋषयो हि त्वदाद्याश्च गतास्ते वै शिवान्तिकम् ।
सर्वे प्रसादयामासुः क्रोधशान्त्यै तदा शिवाम्
॥३०॥पुनः पुनः प्रणेमुश्च स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकशः ।
सर्वे प्रसादयन्प्रीत्या प्रोचुर्देवगणाज्ञया
॥३१॥सुरर्षय ऊचुः
जगदम्ब नमस्तुभ्यं शिवायै ते नमोस्तु ते ।
चंडिकायै नमस्तुभ्यं कल्याण्यै ते नमोस्तु ते
॥३२॥आदिशक्तिस्त्वमेवांब सर्वसृष्टिकरी सदा ।
त्वमेव पालिनी शक्तिस्त्वमेव प्रलयंकरी
॥३३॥प्रसन्ना भव देवेशि शांतिं कुरु नमोस्तु ते ।
सर्वं हि विकलं देवि त्रिजगत्तव कोपतः
॥३४॥ब्रह्मोवाच
एवं स्तुता परा देवी ऋषिभिश्च त्वदादिभिः ।
क्रुद्धदृष्ट्या तदा ताश्च किंचिन्नोवाच सा शिवा
॥३५॥तदा च ऋषयस्सर्वे नत्वा तच्चरणांबुजम् ।
पुनरूचुश्शिवां भक्त्या कृतांजलिपुटाश्शनैः
॥३६॥ऋषय ऊचुः
क्षम्यतां देवि संहारो जाय तेऽधुना ।
तव स्वामी स्थितश्चात्र पश्य पश्य तमंबिके
॥३७॥वयं के च इमे देवा विष्णुब्रह्मादयस्तथा ।
प्रजाश्च भवदीयाश्च कृतांजलिपुटाः स्थिताः
॥३८॥क्षंतव्यश्चापराधो वै सर्वेषां परमेश्वरि ।
सर्वे हि विकलाश्चाद्य शांतिं तेषां शिवे कुरु
॥३९॥ब्रह्मोवाच
इत्युक्त्वा ऋषयस्सर्वे सुदीनतरमाकुलाः ।
संतस्थिरे चंडिकाग्रे कृतांजलिपुटास्तदा
॥४०॥एवं श्रुत्वा वचस्तेषां प्रसन्ना चंडिकाऽभवत् ।
प्रत्युवाच ऋषींस्तान्वै करुणाविष्टमानसा
॥४१॥देव्युवाच
मत्पुत्रो यदि जीवेत तदा संहरणं नहि ।
यथा हि भवतां मध्ये पूज्योऽयं च भविष्यति
॥४२॥सर्वाध्यक्षो भवेदद्य यूयं कुरुत तद्यदि ।
तदा शांतिर्भवेल्लोके नान्यथा सुखमाप्स्यथ
॥४३॥ब्रह्मोवाच
इत्युक्तास्ते तदा सर्वे ऋषयो युष्मदादयः ।
तेभ्यो देवेभ्य आगत्य सर्वं वृत्तं न्यवेदयन्
॥४४॥ते च सर्वे तथा श्रुत्वा शंकराय न्यवेदयन् ।
नत्वा प्रांजलयो दीनाः शक्रप्रभृतयस्सुराः
॥४५॥प्रोवाचेति सुराञ्छ्रुत्वा शिवश्चापि तथा पुनः ।
कर्त्तव्यं च तथा सर्वलोकस्वास्थ्यं भवेदिह
॥४६॥उत्तरस्यां पुनर्यात प्रथमं यो मिलेदिह ।
तच्छिरश्च समाहृत्य योजनीयं कलेवरे
॥४७॥ब्रह्मोवाच
ततस्तैस्तत्कृतं सर्वं शिवाज्ञाप्रतिपालकैः ।
कलेवरं समानीय प्रक्षाल्य विधिवच्च तत्
॥४८॥पूजयित्वा पुनस्ते वै गताश्चोदङ्मुखास्तदा ।
प्रथमं मिलितस्तत्र हस्ती चाप्येकदंतकः
॥४९॥तच्छिरश्च तदा नीत्वा तत्र तेऽयोजयन् ध्रुवम् ।
संयोज्य देवतास्सर्वाः शिवं विष्णुं विधिं तदा
॥५०॥प्रणम्य वचनं प्रोचुर्भवदुक्तं कृतं च नः ।
अनंतरं च तत्कार्यं भवताद्भवशेषितम्
॥५१॥ब्रह्मोवाच
ततस्ते तु विरेजुश्च पार्षदाश्च सुराः सुखम् ।
अथ तद्वचनं श्रुत्वा शिवोक्तं पर्यपालयन्
॥५२॥ऊचुस्ते च तदा तत्र ब्रह्मविष्णुसुरास्तथा ।
प्रणम्येशं शिवं देवं स्वप्रभुं गुणवर्जितम्
॥५३॥यस्मात्त्वत्तेजसस्सर्वे वयं जाता महात्मनः ।
त्वत्तेजस्तत्समायातु वेदमंत्राभियोगतः
॥५४॥इत्येवमभिमंत्रेण मंत्रितं जलमुत्तमम् ।
स्मृत्वा शिवं समेतास्ते चिक्षिपुस्तत्कलेवरे
॥५५॥तज्जलस्पर्शमात्रेण चिद्युतो जीवितो द्रुतम् ।
तदोत्तस्थौ सुप्त इव स बालश्च शिवेच्छया
॥५६॥सुभगस्सुन्दरतरो गजवक्त्रस्सुरक्तकः ।
प्रसन्नवदनश्चातिसुप्रभो ललिताकृतिः
॥५७॥तं दृष्ट्वा जीवितं बालं शिवापुत्रं मुनीश्वर ।
सर्वे मुमुदिरे तत्र सर्वदुःखं क्षयं गतम्
॥५८॥देव्यै संदर्शयामासुः सर्वे हर्षसमन्विताः ।
जीवितं तनयं दृष्ट्वा देवी हृष्टतराभवत्
॥५९॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे गणेशजीवनवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥