माध्यन्दिन ब्रह्मयज्ञम्

विधि दर्शय

सूचना

मन्त्रोच्चारणे स्वरशिक्षणं गुरोः समीपे एव कर्तव्यम् ।

ब्रह्मयज्ञः

शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ।

प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥

प्राणायामं कृत्वा सङ्कल्पं करोति ।

ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्ये (ब्रह्मयज्ञस्वाध्यायजपं करिष्ये) ॥

विद्युदसि विद्य मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपैमि ॥

इति हस्तयोः अवनेजनम् । त्रिराचम्य द्विः परिमृजति ।

सकृदुपस्पृश्य शिरश्चक्षुषी श्रोत्रे नासिके मुखं हृदयं चालभ्य, सव्यं पाणिं पादौ च प्रोक्ष्य, दक्षिणोत्तरौ पाणी पादौ कृत्वा जपति ।

वेदाध्ययनम्

ॐ भूर्भुव॒ः स्व॒ः । तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यं॒ भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि । धियो॒ यो न॑ः प्रचो॒दया॑त् ॥

एवं त्रिः ।

ॐ प्र नो॑ यच्छत्वर्य॒मा प्र पू॒षा प्र सर॑स्वती । प्र वाग्दे॒वी द॑दातु नः ॥

अ॒र्य॒मणं॒ बृह॒स्पति॒मिन्द्रं॒ दाना॑य चोदय ।

वाचं॒ विष्णु॒ᳪ सर॑स्वतीᳪ सवि॒तारं॑ च वा॒जिन॑म् ॥

॥ यजुर्वेदादिः ॥

ॐ इ॒षे त्वो॒र्जे त्वा॑ वा॒यव॑ स्थ । दे॒वो व॑ः सवि॒ता प्रार्प॑यतु॒ श्रेष्ठ॑तमाय॒ कर्म॑णे ॥ ॐ

॥ ऋग्वेदादिः ॥

ॐ अ॒ग्निमी॑ळे पु॒रोहि॑तं य॒ज्ञस्य॑ दे॒वमृ॒त्विज॑म् । होता॑रं रत्न॒धात॑मम् ॥ ॐ

॥ सामवेदादिः ॥

ॐ अ꣢ग्न꣣ आ꣡ या꣢हि वी꣣त꣡ये꣢ गृणा꣣नो꣢ ह꣣व्य꣡दा꣢तये । नि꣡ होता꣢꣯ सत्सि ब꣣र्हि꣡षि꣢ ॥

॥ अथर्ववेदादिः ॥

ॐ शं नो॑ दे॒वीर॒भिष्ट॑य॒ आपो॑ भवन्तु पी॒तये॑ । शं योर॒भि स्र॑वन्तु नः ॥ ॐ

ॐ ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।

तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥

ॐ नमो ब्रह्मादिभ्यो ब्रह्मविद्यासम्प्रदायकर्तृभ्यो वंशऋषिभ्यो नमो गुरुभ्यः ।

अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि । वृद्धिरादैच् । मयरसतजभनलगसम्मितम् ।

गौः । ग्मा । ज्मा । समाम्नायः समाम्नातः । पञ्चसंवत्सरमयम् ।

अथातोऽधिकारः । फलयुक्तानि कर्माणि । अथातो गृह्यस्थालीपाकानां कर्म ।

प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगमः ।

अथातो धर्मं व्याख्यास्यामः । यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः ।

अथ योगानुशासनम् । योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ।

अथ त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः ।

अथातो धर्मजिज्ञासा । धारको धर्मः ।

अथातो धर्मजिज्ञासा । चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः ।

अथातो ब्रह्मजिज्ञासा । जन्माद्यस्य यतः । शास्त्रयोनित्वात् । तत्तु समन्वयात् ।

मनुमेकाग्रमासीनमभिगम्य महर्षयः । प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं वचनमब्रुवन् ॥

तपःस्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् । नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम् ॥

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥

जन्माद्यस्य यतोऽन्वयात् ।

आचारमूला जातिः स्यादाचारः शास्त्रमूलकः । वेदवाक्यं शास्त्रमूलं वेदः साधकमूलकः ॥

ॐ स्वस्ति ॥

ॐ नमो॒ ब्रह्म॑णे॒ नमो॑ अस्त्व॒ग्नये॒ नम॑ः पृथि॒व्यै नम॒ ओष॑धीभ्यः ।

नमो॑ वा॒चे नमो॑ वा॒चस्पत॑ये॒ नमो॒ विष्ण॑वे मह॒ते क॑रोमि ॥

(त्रिः)

वृष्टिरसि वृश्च मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपागाम् ॥

इति जलेन हस्तयोः अवनेजनम् । आचमनम् ।

देवतर्पणम्

देवर्षिपितृतर्पणं करिष्ये ॥

देवतीर्थेन कुर्यात् ।

ब्रह्मा तृप्यताम्	विष्णुः तृप्यताम्
रुद्रः तृप्यताम्	प्रजापतिः तृप्यताम्
देवाः तृप्यन्ताम्	छन्दांसि तृप्यन्ताम्
वेदाः तृप्यन्ताम्	ऋषयः तृप्यन्ताम्
पुराणाचार्याः तृप्यन्ताम्	गन्धर्वाः तृप्यन्ताम्
इतराचार्याः तृप्यन्ताम्	संवत्सरः सावयवः तृप्यताम्
देव्यः तृप्यन्ताम्	अप्सरसः तृप्यन्ताम्
देवानुगाः तृप्यन्ताम्	नागाः तृप्यन्ताम्
सागराः तृप्यन्ताम्	पर्वताः तृप्यन्ताम्
सरितः तृप्यन्ताम्	मनुष्याः तृप्यन्ताम्
यक्षाः तृप्यन्ताम्	रक्षांसि तृप्यन्ताम्
पिशाचाः तृप्यन्ताम्	सुपर्णाः तृप्यन्ताम्
भूतानि तृप्यन्ताम्	पशवः तृप्यन्ताम्
वनस्पतयः तृप्यन्ताम्	ओषधयः तृप्यन्ताम्
भूतग्रामश्चतुर्विधः तृप्यताम्

ऋषितर्पणम्

निवीती ऋषितीर्थेन कुर्यात् ।

मरीचिः तृप्यताम्	अत्रिः तृप्यताम्
अङ्गिराः तृप्यताम्	पुलस्त्यः तृप्यताम्
पुलहः तृप्यताम्	क्रतुः तृप्यताम्
वसिष्ठः तृप्यताम्	प्रचेताः तृप्यताम्
भृगुः तृप्यताम्	नारदः तृप्यताम्

दिव्यमनुष्यतर्पणम्

सनकः तृप्यताम्	सनन्दनः तृप्यताम्
सनातनः तृप्यताम्	कपिलः तृप्यताम्
आसुरिः तृप्यताम्	वोढुः तृप्यताम्
पञ्चशिखः तृप्यताम्

पितृतर्पणम्

दिव्यपितृतर्पणम्

प्राचीनावीती पितृतीर्थेन कुर्यात् ।

कव्यवाडनलः तृप्यताम्	सोमः तृप्यताम्
यमः तृप्यताम्	अर्यमा तृप्यताम्
अग्निष्वात्ताः पितरः तृप्यन्ताम्	सोमपाः पितरः तृप्यन्ताम्
बर्हिषदः पितरः तृप्यन्ताम्	यमाय नमस्तृप्तिरस्तु
धर्मराजाय नमस्तृप्तिरस्तु	मृत्यवे नमस्तृप्तिरस्तु
अन्तकाय नमस्तृप्तिरस्तु	वैवस्वताय नमस्तृप्तिरस्तु
कालाय नमस्तृप्तिरस्तु	सर्वभूतक्षयाय नमस्तृप्तिरस्तु
औदुम्बराय नमस्तृप्तिरस्तु	दध्नाय नमस्तृप्तिरस्तु
नीलाय नमस्तृप्तिरस्तु	परमेष्ठिने नमस्तृप्तिरस्तु
वृकोदराय नमस्तृप्तिरस्तु	चित्राय नमस्तृप्तिरस्तु
चित्रगुप्ताय नमस्तृप्तिरस्तु

जीवत्पितृकाणां एतदन्तं भवति । (यमादितर्पणं कृताकृतम् ।)

मनुष्यपितृतर्पणम्

मृतपितृकश्चेत् —

___ गोत्रः ___ शर्मा वसुरूपः अस्मत्पिता स्वधा नमस्तृप्यताम्

___ गोत्रः ___ शर्मा रुद्ररूपः अस्मत्पितामहः स्वधा नमस्तृप्यताम्

___ गोत्रः ___ शर्मा आदित्यरूपः अस्मत्प्रपितामहः स्वधा नमस्तृप्यताम्

___ गोत्रा ___ दा वसुरूपा अस्मन्माता स्वधा नमस्तृप्यताम्

___ गोत्रा ___ दा रुद्ररूपा अस्मत्पितामही स्वधा नमस्तृप्यताम्

___ गोत्रा ___ दा आदित्यरूपा अस्मत्प्रपितामही स्वधा नमस्तृप्यताम्

___ गोत्रः ___ शर्मा वसुरूपः अस्मन्मातामहः स्वधा नमस्तृप्यताम्

___ गोत्रः ___ शर्मा रुद्ररूपः अस्मत्प्रमातामहः स्वधा नमस्तृप्यताम्

___ गोत्रः ___ शर्मा आदित्यरूपः अस्मद्वृद्धप्रमातामहः स्वधा नमस्तृप्यताम्

___ गोत्रा ___ दा वसुरूपा अस्मन्मातामही स्वधा नमस्तृप्यताम्

___ गोत्रा ___ दा रुद्ररूपा अस्मत्प्रमातामही स्वधा नमस्तृप्यताम्

___ गोत्रा ___ दा आदित्यरूपा अस्मद्वृद्धप्रमातामही स्वधा नमस्तृप्यताम्

ततः पितृव्य-तत्पत्नी-भ्रातृ-तत्पत्नी-भगिनी-मातुल-मातुलानी-पितृष्वसृ-पितृष्वस्रीय-मातृष्वसृ-मातृष्वस्रीय-मातुलेयादि-पितृमातृसपिण्डेभ्य एकैकमञ्जलिं दत्वा, समानोदक-सगोत्र-आचार्य-श्वशुर-ऋत्विक्-शिष्य-याज्यादिभ्यः सवर्णेभ्य एकैकमञ्जलिं दद्यात् ।

उपवीती देवतीर्थेन —

देवासुरास्तथा यक्षा नागा गन्धर्वराक्षसाः ।

पिशाचा गुह्यकाः सिद्धाः कूष्माण्डास्तरवः खगाः ॥

जलेचरा भूनिलया वाय्वाधाराश्च जन्तवः ।

तृप्तिमेते प्रयान्त्वाशु मद्दत्तेनाम्बुनाखिलाः ॥

प्राचीनावीती पितृतीर्थेन —

नरकेषु समस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः ।

तेषामाप्यायनायैतद्दीयते सलिलं मया ॥

येऽबान्धवा बान्धवाश्च येऽन्यजन्मनि बान्धवाः ।

ते तृप्तिमखिला यान्तु यश्चास्मत्तोऽभिवाञ्छति ॥

अर्घ्यप्रदानम्

इतः परं जीवत्पितृकाणामपि भवति । उपवीती आचम्य अर्घ्यप्रदानं कुर्यात् ।

नमो विवस्वते ब्रह्मन् भास्वते विष्णुतेजसे ।

जगत्सवित्रे शुचये सवित्रे कर्मदायिने ॥

इत्यर्घ्यं दत्वा उत्थाय —

सूर्योपस्थानम्

अदृ॑श्रमस्य के॒तवो॒ वि र॒श्मयो॒ जनाँ॒२ अनु॑ । भ्राज॑न्तो अ॒ग्नयो॑ यथा ॥

ह॒ᳪसः शु॑चि॒षद्वसु॑रन्तरिक्ष॒सद्धोता॑ वेदि॒षदति॑थिर्दुरोण॒सत् ।

नृ॒षद्व॑र॒सदृ॑त॒सद्व्यो॑म॒सद॒ब्जा गो॒जा ऋ॑त॒जा अ॑द्रि॒जा ऋ॒तं बृ॒हत् ॥

इति सूर्यमुपतिष्ठेत ।

दिग्देवतावन्दनम्

ततो दिग्देवतावन्दनं कुर्यात् ।

प्राच्यै दिशे नमः	इन्द्राय नमः
आग्नेय्यै दिशे नमः	अग्नये नमः
दक्षिणायै दिशे नमः	यमाय नमः
नैर्ऋत्यै दिशे नमः	निर्ऋतये नमः
प्रतीच्यै दिशे नमः	वरुणाय नमः
वायव्यै दिशे नमः	वायवे नमः
उदीच्यै दिशे नमः	सोमाय नमः
ऐशान्यै दिशे नमः	ईशानाय नमः
ऊर्ध्वायै दिशे नमः	ब्रह्मणे नमः
अधरायै दिशे नमः	अनन्ताय नमः

इति नमस्कृत्य उपविश्य वक्ष्यमाणदेवताभ्यो जलाञ्जलिं दद्यात् ।

ब्रह्मणे नमः	अग्नये नमः
पृथिव्यै नमः	ओषधीभ्यो नमः
वाचे नमः	वाचस्पतये नमः
विष्णवे नमः	महद्भ्यो नमः
अद्भ्यो नमः	अपांपतये नमः
वरुणाय नमः

मुखमार्जनम् — प्रार्थना

ततोऽञ्जलिना अपो गृहीत्वा मुखं सम्मार्ष्टि —

सं वर्च॑सा॒ पय॑सा॒ सं त॒नूभि॒रग॑न्महि॒ मन॑सा॒ सᳪ शि॒वेन॑ ।

त्वष्टा॑ सु॒दत्रो॒ विद॑धातु॒ रायोऽनु॑मार्ष्टु त॒न्वो यद्विलि॑ष्टम् ॥

ततः प्रार्थना —

देवा॑ गातुविदो गा॒तुं वि॒त्त्वा गा॒तुमि॑त । मन॑सस्पत इ॒मं दे॑व य॒ज्ञᳪ स्वाहा॒ वाते॑ धाः ॥

ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ