गणेशयुद्धवर्णनम्
ब्रह्मोवाच
इत्युक्ता विभुना तेन निश्चयं परमं गताः ।
सन्नद्धास्तु तदा तत्र जग्मुश्च शिवमन्दिरम्
॥१॥गणेशोऽपि तथा दृष्ट्वा ह्यायातान्गणसत्तमान् ।
युद्धाऽऽटोपं विधायैव स्थितांश्चैवाब्रवीदिदम्
॥२॥गणेश उवाच
आयांतु गणपास्सर्वे शिवाज्ञाप रिपालकाः ।
अहमेकश्च बालश्च शिवाज्ञापरिपालकः
॥३॥तथापि पश्यतां देवी पार्वती सूनुजं बलम् ।
शिवश्च स्वगणानां तु बलं पश्यतु वै पुनः
॥४॥बलवद्बालयुद्धं च भवानीशिव पक्षयोः ।
भवद्भिश्च कृतं युद्धं पूर्वं युद्धविशारदैः
॥५॥मया पूर्वं कृतं नैव बालोस्मि क्रियतेऽधुना ।
तथापि भवतां लज्जा गिरिजाशिवयोरिह
॥६॥ममैवं तु भवेन्नैव वैपरीत्यं भविष्यति ।
ममैव भवतां लज्जा गिरिजाशिवयोरिह
॥७॥एवं ज्ञात्वा च कर्त्तव्यः समरश्च गणेश्वराः ।
भवद्भिस्स्वामिनं दृष्ट्वा मया च मातरं तदा
॥८॥क्रियते कीदृशं युद्धं भवितव्यं भवत्विति ।
तस्य वै वारणे कोऽपि न समर्थस्त्रिलोकके
॥९॥ब्रह्मोवाच
इत्येवं भर्त्सितास्ते तु दंडभूषितबाहवः ।
विविधान्यायुधान्येवं धृत्वा ते च समाययुः
॥१०॥घर्षयन्तस्तथा दंतान् हुंकृत्य च पुनःपुनः ।
पश्य पश्य ब्रुवंतश्च गणास्ते समुपागताः
॥११॥नंदी प्रथममागत्य धृत्वा पादं व्यकर्षयत् ।
धावन्भृंगी द्वितीयं च पादं धृत्वा गणस्य च
॥१२॥यावत्पादे विकर्षन्तौ तावद्धस्तेन वै गणः ।
आहत्य हस्तयोस्ताभ्यामुत्क्षिप्तौ पादकौ स्वयम्
॥१३॥अथ देवीसुतो वीरस्सगृह्य परिघं बृहत् ।
द्वारस्थितो गणपतिः सर्वानापोथयत्तदा
॥१४॥केषांचित्पाणयो भिन्नाः केषांचित्पृष्ठ कानि च ।
केषांचिच्च शिरांस्येव केषांचिन्मस्तकानि च
॥१५॥केषांचिजानुनी तत्र केषांचित्स्कंधकास्तथा ।
सम्मुखे चागता ये वै ते सर्वे हृदये हताः
॥१६॥केचिच्च पतिताभूमौ केचिच्च विदिशो गताः ।
केषांचिच्चरणौ छिन्नौ केचिच्छर्वान्तिकं गताः
॥१७॥तेषां मध्ये तु कश्चिद्वै संग्रामे सम्मुखो न हि ।
सिंहं दृष्ट्वा यथा यांति मृगाश्चैव दिशो दश
॥१८॥तथा ते च गणास्सर्वे गताश्चैव सहस्रशः ।
परावृत्य तथा सोपि सुद्वारि समुपस्थितः
॥१९॥कल्पांतकरणे कालो दृश्यते च भयंकरः ।
यथा तथैव दृष्टस्स सर्वेषां प्रलयंकरः
॥२०॥एतस्मिन्समये चैव सरमेशसुरेश्वराः ।
प्रेरिता नारदेनेह देवास्सर्वे समागमन्
॥२१॥समब्रुवंस्तदा सर्वे शिव स्य हितकाम्यया ।
पुरःस्थित्वा शिवं नत्वा ह्याज्ञां देहि प्रभो इति
॥२२॥त्वं परब्रह्म सर्वेशस्सर्वे च तव सेवकाः ।
सृष्टेः कर्ता सदा भर्ता संहर्ता परमेश्वरः
॥२३॥रजस्सत्त्वतमोरूपो लीलया निर्गुणः स्वतः ।
का लीला रचिता चाद्य तामिदानीं वद प्रभो
॥२४॥ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनिश्रेष्ठ महेश्वरः ।
गणान् भिन्नाँस्तदा दृष्ट्वा तेभ्यस्सर्वं न्यवेदयत्
॥२५॥अथ सर्वेश्वरस्तत्र शंकरो मुनिसत्तम ।
विहस्य गिरिजानाथो ब्रह्माणं मामुवाच ह
॥२६॥शिव उवाच
ब्रह्मञ्छृणु मम द्वारि बाल एकस्समास्थितः ।
महाबलो यष्टिपाणिर्गेहावेशनिवारकः
॥२७॥महाप्रहारकर्ताऽसौ मत्पार्षदविघातकः ।
पराजयः कृतस्तेन मद्गणानां बलादिह
॥२८॥ब्रह्मन् त्वयैव गंतव्यं प्रसाद्योऽयं महाबलः ।
यथा ब्रह्मन्नयः स्याद्वै तथा कार्यं त्वया विधे
॥२९॥ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्य प्रभोर्वाक्यमज्ञात्वाऽज्ञानमोहितः ।
तदीयनिकटं तात सर्वैर्ऋषिवरैरयाम्
॥३०॥समायान्तं च मां दृष्ट्वा स गणेशो महाबली ।
क्रोधं कृत्वा समभ्येत्य मम श्मश्रूण्यवाकिरत्
॥३१॥क्षम्यतां क्षम्यतां देव न युद्धार्थं समागतः ।
ब्राह्मणोहमनुग्राह्यः शांतिकर्तानुपद्रवः
॥३२॥इत्येवं ब्रुवति ब्रह्मंस्तावत्परिघमाददे ।
स गणेशो महावीरो बालोऽबालपराक्रमः
॥३३॥गृहीतपरिघं दृष्ट्वा तं गणेशं महाबलम् ।
पलायनपरो यातस्त्वहं द्रुततरं तदा
॥३४॥यात यात ब्रुवंतस्ते परिघेन हतास्तदा ।
स्वयं च पतिताः केचित्केचित्तेन निपातिताः
॥३५॥केचिच्च शिवसामीप्यं गत्वा तत्क्षणमात्रतः ।
शिवं विज्ञापयांचक्रुस्तद्वृत्तां तमशेषतः
॥३६॥तथाविधांश्च तान् दृष्ट्वा तद्वृत्तांतं निशम्य सः ।
अपारमादधे कोपं हरो लीलाविशारदः
॥३७॥इंद्रादिकान्देवगणान् षण्मुखप्रवरान् गणान् ।
भूतप्रेतपिशाचांश्च सर्वानादेशयत्तदा
॥३८॥ते सर्वे च यथायोग्यं गतास्ते सर्वतो दिशम् ।
तं गणं हंतुकामा हि शिवाज्ञाता उदायुधाः
॥३९॥यस्य यस्यायुधं यच्च तत्तत्सर्वं विशेषतः ।
तद्गणेशोपरि बलात्समागत्य विमोचितम्
॥४०॥हाहाकारो महानासीत्त्रैलोक्ये सचराचरे ।
त्रिलोकस्था जनास्सर्वे संशयं परमं गताः
॥४१॥न यातं ब्रह्मणोऽप्यायुर्ब्रह्मांड क्षयमेति हि ।
अकाले च तथा नूनं शिवेच्छावशतः स्वयम्
॥४२॥ते सर्वे चागतास्तत्र षण्मुखाद्याश्च ये पुनः ।
देवा व्यर्थायुधा जाता आश्चर्यं परमं गताः
॥४३॥एतस्मिन्नन्तरे देवी जगदम्बा विबोधना ।
ज्ञात्वा तच्चरितं सर्वमपारं क्रोधमादधे
॥४४॥शक्तिद्वयं तदा तत्र तया देव्या मुनीश्वर ।
निर्मितं स्वगणस्यैव सर्वसाहाय्यहेतवे
॥४५॥एका प्रचंडरूपं च धृत्वातिष्ठन्महामुने ।
श्यामपर्वतसंकांशं विस्तीर्य मुखगह्वरम्
॥४६॥एका विद्युत्स्वरूपा च बहुहस्तसमन्विता ।
भयंकरा महादेवी दुष्टदंडविधायिनी
॥४७॥आयुधानि च सर्वाणि मोचितानि सुरैर्गणैः ।
गृहीत्वा स्वमुखे तानि ताभ्यां शीघ्रं च चिक्षिपे
॥४८॥देवायुधं न दृश्येत परिघः परितः पुनः ।
एवं ताभ्यां कृतं तत्र चरितं परमाद्भुतम्
॥४९॥एको बालोऽखिलं सैन्यं लोडयामास दुस्तरम् ।
यथा गिरिवरेणैव लोडितस्सागरः पुरा
॥५०॥एकेन निहतास्सर्वे शक्राद्या निर्जरास्तथा ।
शंकरस्य गणाश्चैव व्याकुलाः अभवंस्तदा
॥५१॥अथ सर्वे मिलित्वा ते निश्श्वस्य च मुहुर्मुहुः ।
परस्परं समूचुस्ते तत्प्रहारसमाकुलाः
॥५२॥देवगणा ऊचुः
किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं न ज्ञायंते दिशो दश ।
परिघं भ्रामयत्येष सव्यापसव्यमेव च
॥५३॥ब्रह्मोवाच
एतत्कालेऽप्सरश्रेष्ठाः पुष्पचन्दनपाणयः ।
ऋषयश्च त्वदाद्या हि येऽतियुद्धेतिलालसाः
॥५४॥ते सर्वे च समाजग्मुर्युद्धसंदर्शनाय वै ।
पूरितो व्योम सन्मार्गस्तैस्तदा मुनिसत्तम
॥५५॥तास्ते दृष्ट्वा रणं तं वै महाविस्मयमागताः ।
ईदृशं परमं युद्धं न दृष्टं चैकदापि हि
॥५६॥पृथिवी कंपिता तत्र समुद्रसहिता तदा ।
पर्वताः पतिताश्चैव चक्रुः संग्रामसंभवम्
॥५७॥द्यौर्ग्रहर्क्षगणैर्घूर्ण्णा सर्वे व्याकुलतां गताः ।
देवाः पलायितास्सर्वे गणाश्च सकलास्तदा
॥५८॥केवलं षण्मुखस्तत्र नापलायत विक्रमी ।
महावीरस्तदा सर्वानावार्य पुरतः स्थितः
॥५९॥शक्तिद्वयेन तद्युद्धे सर्वे च निष्फलीकृताः ।
सर्वास्त्राणि निकृत्तानि संक्षिप्तान्यमरैर्गणैः 2.4.15.६० ।
येऽव स्थिताश्च ते सर्वे शिवस्यांतिकमागताः ।
देवाः पलायितास्सर्वे गणाश्च सकलास्तदा
॥६१॥ते सर्वे मिलिताश्चैव मुहुर्नत्वा शिवं तदा ।
अब्रुवन्वचनं क्षिप्रं कोऽयं गणवरः प्रभो
॥६२॥पुरा चैव श्रुतं युद्धमिदानीं बहुधा पुनः ।
दृश्यते न श्रुतं दृष्टमीदृशं तु कदाचन
॥६३॥किंचिद्विचार्यतां देव त्वन्यथा न जयो भवेत् ।
त्वमेव रक्षकस्स्वामिन्ब्रह्मांडस्य न संशयः
॥६४॥ब्रह्मोवाच
इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा रुद्रः परमकोपनः ।
कोपं कृत्वा च तत्रैव जगाम स्वगणैस्सह
॥६५॥देवसैन्यं च तत्सर्वं विष्णुना चक्रिणा सह ।
समुत्सवं महत्कृत्वा शिवस्यानुजगाम ह
॥६६॥एतस्मिन्नंतरे भक्त्या नमस्कृत्य महेश्वरम् ।
अब्रवीन्नारद त्वं वै देवदेवं कृतांजलिः
॥६७॥नारद उवाच
देवदेव महादेव शृणु मद्वचनं विभो ।
त्वमेव सर्वगस्स्वामी नानालीलाविशारदः
॥६८॥त्वया कृत्वा महालीलां गणगर्वोऽपहारितः ।
अस्मै दत्त्वा बलं भूरि देवगर्वश्च शंकर
॥६९॥दर्शितं भुवने नाथ स्वमेव बलमद्भुतम् ।
स्वतंत्रेण त्वया शंभो सर्वगर्वप्रहारिणा
॥७०॥इदानीं न कुरुष्वेश तां लीलां भक्तवत्सलः ।
स्वगणानमरांश्चापि सुसन्मान्याभिवर्द्धय
॥७१॥न खेलयेदानीं जहि ब्रह्मपदप्रद ।
इत्युक्त्वा नारद त्वं वै ह्यंतर्द्धानं गतस्तदा
॥७२॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वि० रुद्रसंहितायां च कुमारखण्डे गणेशयुद्धवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥