gaṇeśayuddhavarṇanam
brahmovāca
ityuktā vibhunā tena niścayaṃ paramaṃ gatāḥ |
sannaddhāstu tadā tatra jagmuśca śivamandiram
||1||इत्युक्ता विभुना तेन निश्चयं परमं गताः ।
सन्नद्धास्तु तदा तत्र जग्मुश्च शिवमन्दिरम्
gaṇeśo'pi tathā dṛṣṭvā hyāyātāngaṇasattamān |
yuddhā''ṭopaṃ vidhāyaiva sthitāṃścaivābravīdidam
||2||गणेशोऽपि तथा दृष्ट्वा ह्यायातान्गणसत्तमान् ।
युद्धाऽऽटोपं विधायैव स्थितांश्चैवाब्रवीदिदम्
gaṇeśa uvāca
āyāṃtu gaṇapāssarve śivājñāpa ripālakāḥ |
ahamekaśca bālaśca śivājñāparipālakaḥ
||3||आयांतु गणपास्सर्वे शिवाज्ञाप रिपालकाः ।
अहमेकश्च बालश्च शिवाज्ञापरिपालकः
tathāpi paśyatāṃ devī pārvatī sūnujaṃ balam |
śivaśca svagaṇānāṃ tu balaṃ paśyatu vai punaḥ
||4||तथापि पश्यतां देवी पार्वती सूनुजं बलम् ।
शिवश्च स्वगणानां तु बलं पश्यतु वै पुनः
balavadbālayuddhaṃ ca bhavānīśiva pakṣayoḥ |
bhavadbhiśca kṛtaṃ yuddhaṃ pūrvaṃ yuddhaviśāradaiḥ
||5||बलवद्बालयुद्धं च भवानीशिव पक्षयोः ।
भवद्भिश्च कृतं युद्धं पूर्वं युद्धविशारदैः
mayā pūrvaṃ kṛtaṃ naiva bālosmi kriyate'dhunā |
tathāpi bhavatāṃ lajjā girijāśivayoriha
||6||मया पूर्वं कृतं नैव बालोस्मि क्रियतेऽधुना ।
तथापि भवतां लज्जा गिरिजाशिवयोरिह
mamaivaṃ tu bhavennaiva vaiparītyaṃ bhaviṣyati |
mamaiva bhavatāṃ lajjā girijāśivayoriha
||7||ममैवं तु भवेन्नैव वैपरीत्यं भविष्यति ।
ममैव भवतां लज्जा गिरिजाशिवयोरिह
evaṃ jñātvā ca karttavyaḥ samaraśca gaṇeśvarāḥ |
bhavadbhissvāminaṃ dṛṣṭvā mayā ca mātaraṃ tadā
||8||एवं ज्ञात्वा च कर्त्तव्यः समरश्च गणेश्वराः ।
भवद्भिस्स्वामिनं दृष्ट्वा मया च मातरं तदा
kriyate kīdṛśaṃ yuddhaṃ bhavitavyaṃ bhavatviti |
tasya vai vāraṇe ko'pi na samarthastrilokake
||9||क्रियते कीदृशं युद्धं भवितव्यं भवत्विति ।
तस्य वै वारणे कोऽपि न समर्थस्त्रिलोकके
brahmovāca
ityevaṃ bhartsitāste tu daṃḍabhūṣitabāhavaḥ |
vividhānyāyudhānyevaṃ dhṛtvā te ca samāyayuḥ
||10||इत्येवं भर्त्सितास्ते तु दंडभूषितबाहवः ।
विविधान्यायुधान्येवं धृत्वा ते च समाययुः
gharṣayantastathā daṃtān huṃkṛtya ca punaḥpunaḥ |
paśya paśya bruvaṃtaśca gaṇāste samupāgatāḥ
||11||घर्षयन्तस्तथा दंतान् हुंकृत्य च पुनःपुनः ।
पश्य पश्य ब्रुवंतश्च गणास्ते समुपागताः
naṃdī prathamamāgatya dhṛtvā pādaṃ vyakarṣayat |
dhāvanbhṛṃgī dvitīyaṃ ca pādaṃ dhṛtvā gaṇasya ca
||12||नंदी प्रथममागत्य धृत्वा पादं व्यकर्षयत् ।
धावन्भृंगी द्वितीयं च पादं धृत्वा गणस्य च
yāvatpāde vikarṣantau tāvaddhastena vai gaṇaḥ |
āhatya hastayostābhyāmutkṣiptau pādakau svayam
||13||यावत्पादे विकर्षन्तौ तावद्धस्तेन वै गणः ।
आहत्य हस्तयोस्ताभ्यामुत्क्षिप्तौ पादकौ स्वयम्
atha devīsuto vīrassagṛhya parighaṃ bṛhat |
dvārasthito gaṇapatiḥ sarvānāpothayattadā
||14||अथ देवीसुतो वीरस्सगृह्य परिघं बृहत् ।
द्वारस्थितो गणपतिः सर्वानापोथयत्तदा
keṣāṃcitpāṇayo bhinnāḥ keṣāṃcitpṛṣṭha kāni ca |
keṣāṃcicca śirāṃsyeva keṣāṃcinmastakāni ca
||15||केषांचित्पाणयो भिन्नाः केषांचित्पृष्ठ कानि च ।
केषांचिच्च शिरांस्येव केषांचिन्मस्तकानि च
keṣāṃcijānunī tatra keṣāṃcitskaṃdhakāstathā |
sammukhe cāgatā ye vai te sarve hṛdaye hatāḥ
||16||केषांचिजानुनी तत्र केषांचित्स्कंधकास्तथा ।
सम्मुखे चागता ये वै ते सर्वे हृदये हताः
kecicca patitābhūmau kecicca vidiśo gatāḥ |
keṣāṃciccaraṇau chinnau keciccharvāntikaṃ gatāḥ
||17||केचिच्च पतिताभूमौ केचिच्च विदिशो गताः ।
केषांचिच्चरणौ छिन्नौ केचिच्छर्वान्तिकं गताः
teṣāṃ madhye tu kaścidvai saṃgrāme sammukho na hi |
siṃhaṃ dṛṣṭvā yathā yāṃti mṛgāścaiva diśo daśa
||18||तेषां मध्ये तु कश्चिद्वै संग्रामे सम्मुखो न हि ।
सिंहं दृष्ट्वा यथा यांति मृगाश्चैव दिशो दश
tathā te ca gaṇāssarve gatāścaiva sahasraśaḥ |
parāvṛtya tathā sopi sudvāri samupasthitaḥ
||19||तथा ते च गणास्सर्वे गताश्चैव सहस्रशः ।
परावृत्य तथा सोपि सुद्वारि समुपस्थितः
kalpāṃtakaraṇe kālo dṛśyate ca bhayaṃkaraḥ |
yathā tathaiva dṛṣṭassa sarveṣāṃ pralayaṃkaraḥ
||20||कल्पांतकरणे कालो दृश्यते च भयंकरः ।
यथा तथैव दृष्टस्स सर्वेषां प्रलयंकरः
etasminsamaye caiva sarameśasureśvarāḥ |
preritā nāradeneha devāssarve samāgaman
||21||एतस्मिन्समये चैव सरमेशसुरेश्वराः ।
प्रेरिता नारदेनेह देवास्सर्वे समागमन्
samabruvaṃstadā sarve śiva sya hitakāmyayā |
puraḥsthitvā śivaṃ natvā hyājñāṃ dehi prabho iti
||22||समब्रुवंस्तदा सर्वे शिव स्य हितकाम्यया ।
पुरःस्थित्वा शिवं नत्वा ह्याज्ञां देहि प्रभो इति
tvaṃ parabrahma sarveśassarve ca tava sevakāḥ |
sṛṣṭeḥ kartā sadā bhartā saṃhartā parameśvaraḥ
||23||त्वं परब्रह्म सर्वेशस्सर्वे च तव सेवकाः ।
सृष्टेः कर्ता सदा भर्ता संहर्ता परमेश्वरः
rajassattvatamorūpo līlayā nirguṇaḥ svataḥ |
kā līlā racitā cādya tāmidānīṃ vada prabho
||24||रजस्सत्त्वतमोरूपो लीलया निर्गुणः स्वतः ।
का लीला रचिता चाद्य तामिदानीं वद प्रभो
brahmovāca
ityākarṇya vacasteṣāṃ muniśreṣṭha maheśvaraḥ |
gaṇān bhinnām̐stadā dṛṣṭvā tebhyassarvaṃ nyavedayat
||25||इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनिश्रेष्ठ महेश्वरः ।
गणान् भिन्नाँस्तदा दृष्ट्वा तेभ्यस्सर्वं न्यवेदयत्
atha sarveśvarastatra śaṃkaro munisattama |
vihasya girijānātho brahmāṇaṃ māmuvāca ha
||26||अथ सर्वेश्वरस्तत्र शंकरो मुनिसत्तम ।
विहस्य गिरिजानाथो ब्रह्माणं मामुवाच ह
śiva uvāca
brahmañchṛṇu mama dvāri bāla ekassamāsthitaḥ |
mahābalo yaṣṭipāṇirgehāveśanivārakaḥ
||27||ब्रह्मञ्छृणु मम द्वारि बाल एकस्समास्थितः ।
महाबलो यष्टिपाणिर्गेहावेशनिवारकः
mahāprahārakartā'sau matpārṣadavighātakaḥ |
parājayaḥ kṛtastena madgaṇānāṃ balādiha
||28||महाप्रहारकर्ताऽसौ मत्पार्षदविघातकः ।
पराजयः कृतस्तेन मद्गणानां बलादिह
brahman tvayaiva gaṃtavyaṃ prasādyo'yaṃ mahābalaḥ |
yathā brahmannayaḥ syādvai tathā kāryaṃ tvayā vidhe
||29||ब्रह्मन् त्वयैव गंतव्यं प्रसाद्योऽयं महाबलः ।
यथा ब्रह्मन्नयः स्याद्वै तथा कार्यं त्वया विधे
brahmovāca
ityākarṇya prabhorvākyamajñātvā'jñānamohitaḥ |
tadīyanikaṭaṃ tāta sarvairṛṣivarairayām
||30||इत्याकर्ण्य प्रभोर्वाक्यमज्ञात्वाऽज्ञानमोहितः ।
तदीयनिकटं तात सर्वैर्ऋषिवरैरयाम्
samāyāntaṃ ca māṃ dṛṣṭvā sa gaṇeśo mahābalī |
krodhaṃ kṛtvā samabhyetya mama śmaśrūṇyavākirat
||31||समायान्तं च मां दृष्ट्वा स गणेशो महाबली ।
क्रोधं कृत्वा समभ्येत्य मम श्मश्रूण्यवाकिरत्
kṣamyatāṃ kṣamyatāṃ deva na yuddhārthaṃ samāgataḥ |
brāhmaṇohamanugrāhyaḥ śāṃtikartānupadravaḥ
||32||क्षम्यतां क्षम्यतां देव न युद्धार्थं समागतः ।
ब्राह्मणोहमनुग्राह्यः शांतिकर्तानुपद्रवः
ityevaṃ bruvati brahmaṃstāvatparighamādade |
sa gaṇeśo mahāvīro bālo'bālaparākramaḥ
||33||इत्येवं ब्रुवति ब्रह्मंस्तावत्परिघमाददे ।
स गणेशो महावीरो बालोऽबालपराक्रमः
gṛhītaparighaṃ dṛṣṭvā taṃ gaṇeśaṃ mahābalam |
palāyanaparo yātastvahaṃ drutataraṃ tadā
||34||गृहीतपरिघं दृष्ट्वा तं गणेशं महाबलम् ।
पलायनपरो यातस्त्वहं द्रुततरं तदा
yāta yāta bruvaṃtaste parighena hatāstadā |
svayaṃ ca patitāḥ kecitkecittena nipātitāḥ
||35||यात यात ब्रुवंतस्ते परिघेन हतास्तदा ।
स्वयं च पतिताः केचित्केचित्तेन निपातिताः
kecicca śivasāmīpyaṃ gatvā tatkṣaṇamātrataḥ |
śivaṃ vijñāpayāṃcakrustadvṛttāṃ tamaśeṣataḥ
||36||केचिच्च शिवसामीप्यं गत्वा तत्क्षणमात्रतः ।
शिवं विज्ञापयांचक्रुस्तद्वृत्तां तमशेषतः
tathāvidhāṃśca tān dṛṣṭvā tadvṛttāṃtaṃ niśamya saḥ |
apāramādadhe kopaṃ haro līlāviśāradaḥ
||37||तथाविधांश्च तान् दृष्ट्वा तद्वृत्तांतं निशम्य सः ।
अपारमादधे कोपं हरो लीलाविशारदः
iṃdrādikāndevagaṇān ṣaṇmukhapravarān gaṇān |
bhūtapretapiśācāṃśca sarvānādeśayattadā
||38||इंद्रादिकान्देवगणान् षण्मुखप्रवरान् गणान् ।
भूतप्रेतपिशाचांश्च सर्वानादेशयत्तदा
te sarve ca yathāyogyaṃ gatāste sarvato diśam |
taṃ gaṇaṃ haṃtukāmā hi śivājñātā udāyudhāḥ
||39||ते सर्वे च यथायोग्यं गतास्ते सर्वतो दिशम् ।
तं गणं हंतुकामा हि शिवाज्ञाता उदायुधाः
yasya yasyāyudhaṃ yacca tattatsarvaṃ viśeṣataḥ |
tadgaṇeśopari balātsamāgatya vimocitam
||40||यस्य यस्यायुधं यच्च तत्तत्सर्वं विशेषतः ।
तद्गणेशोपरि बलात्समागत्य विमोचितम्
hāhākāro mahānāsīttrailokye sacarācare |
trilokasthā janāssarve saṃśayaṃ paramaṃ gatāḥ
||41||हाहाकारो महानासीत्त्रैलोक्ये सचराचरे ।
त्रिलोकस्था जनास्सर्वे संशयं परमं गताः
na yātaṃ brahmaṇo'pyāyurbrahmāṃḍa kṣayameti hi |
akāle ca tathā nūnaṃ śivecchāvaśataḥ svayam
||42||न यातं ब्रह्मणोऽप्यायुर्ब्रह्मांड क्षयमेति हि ।
अकाले च तथा नूनं शिवेच्छावशतः स्वयम्
te sarve cāgatāstatra ṣaṇmukhādyāśca ye punaḥ |
devā vyarthāyudhā jātā āścaryaṃ paramaṃ gatāḥ
||43||ते सर्वे चागतास्तत्र षण्मुखाद्याश्च ये पुनः ।
देवा व्यर्थायुधा जाता आश्चर्यं परमं गताः
etasminnantare devī jagadambā vibodhanā |
jñātvā taccaritaṃ sarvamapāraṃ krodhamādadhe
||44||एतस्मिन्नन्तरे देवी जगदम्बा विबोधना ।
ज्ञात्वा तच्चरितं सर्वमपारं क्रोधमादधे
śaktidvayaṃ tadā tatra tayā devyā munīśvara |
nirmitaṃ svagaṇasyaiva sarvasāhāyyahetave
||45||शक्तिद्वयं तदा तत्र तया देव्या मुनीश्वर ।
निर्मितं स्वगणस्यैव सर्वसाहाय्यहेतवे
ekā pracaṃḍarūpaṃ ca dhṛtvātiṣṭhanmahāmune |
śyāmaparvatasaṃkāṃśaṃ vistīrya mukhagahvaram
||46||एका प्रचंडरूपं च धृत्वातिष्ठन्महामुने ।
श्यामपर्वतसंकांशं विस्तीर्य मुखगह्वरम्
ekā vidyutsvarūpā ca bahuhastasamanvitā |
bhayaṃkarā mahādevī duṣṭadaṃḍavidhāyinī
||47||एका विद्युत्स्वरूपा च बहुहस्तसमन्विता ।
भयंकरा महादेवी दुष्टदंडविधायिनी
āyudhāni ca sarvāṇi mocitāni surairgaṇaiḥ |
gṛhītvā svamukhe tāni tābhyāṃ śīghraṃ ca cikṣipe
||48||आयुधानि च सर्वाणि मोचितानि सुरैर्गणैः ।
गृहीत्वा स्वमुखे तानि ताभ्यां शीघ्रं च चिक्षिपे
devāyudhaṃ na dṛśyeta parighaḥ paritaḥ punaḥ |
evaṃ tābhyāṃ kṛtaṃ tatra caritaṃ paramādbhutam
||49||देवायुधं न दृश्येत परिघः परितः पुनः ।
एवं ताभ्यां कृतं तत्र चरितं परमाद्भुतम्
eko bālo'khilaṃ sainyaṃ loḍayāmāsa dustaram |
yathā girivareṇaiva loḍitassāgaraḥ purā
||50||एको बालोऽखिलं सैन्यं लोडयामास दुस्तरम् ।
यथा गिरिवरेणैव लोडितस्सागरः पुरा
ekena nihatāssarve śakrādyā nirjarāstathā |
śaṃkarasya gaṇāścaiva vyākulāḥ abhavaṃstadā
||51||एकेन निहतास्सर्वे शक्राद्या निर्जरास्तथा ।
शंकरस्य गणाश्चैव व्याकुलाः अभवंस्तदा
atha sarve militvā te niśśvasya ca muhurmuhuḥ |
parasparaṃ samūcuste tatprahārasamākulāḥ
||52||अथ सर्वे मिलित्वा ते निश्श्वस्य च मुहुर्मुहुः ।
परस्परं समूचुस्ते तत्प्रहारसमाकुलाः
devagaṇā ūcuḥ
kiṃ kartavyaṃ kva gaṃtavyaṃ na jñāyaṃte diśo daśa |
parighaṃ bhrāmayatyeṣa savyāpasavyameva ca
||53||किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं न ज्ञायंते दिशो दश ।
परिघं भ्रामयत्येष सव्यापसव्यमेव च
brahmovāca
etatkāle'psaraśreṣṭhāḥ puṣpacandanapāṇayaḥ |
ṛṣayaśca tvadādyā hi ye'tiyuddhetilālasāḥ
||54||एतत्कालेऽप्सरश्रेष्ठाः पुष्पचन्दनपाणयः ।
ऋषयश्च त्वदाद्या हि येऽतियुद्धेतिलालसाः
te sarve ca samājagmuryuddhasaṃdarśanāya vai |
pūrito vyoma sanmārgastaistadā munisattama
||55||ते सर्वे च समाजग्मुर्युद्धसंदर्शनाय वै ।
पूरितो व्योम सन्मार्गस्तैस्तदा मुनिसत्तम
tāste dṛṣṭvā raṇaṃ taṃ vai mahāvismayamāgatāḥ |
īdṛśaṃ paramaṃ yuddhaṃ na dṛṣṭaṃ caikadāpi hi
||56||तास्ते दृष्ट्वा रणं तं वै महाविस्मयमागताः ।
ईदृशं परमं युद्धं न दृष्टं चैकदापि हि
pṛthivī kaṃpitā tatra samudrasahitā tadā |
parvatāḥ patitāścaiva cakruḥ saṃgrāmasaṃbhavam
||57||पृथिवी कंपिता तत्र समुद्रसहिता तदा ।
पर्वताः पतिताश्चैव चक्रुः संग्रामसंभवम्
dyaurgraharkṣagaṇairghūrṇṇā sarve vyākulatāṃ gatāḥ |
devāḥ palāyitāssarve gaṇāśca sakalāstadā
||58||द्यौर्ग्रहर्क्षगणैर्घूर्ण्णा सर्वे व्याकुलतां गताः ।
देवाः पलायितास्सर्वे गणाश्च सकलास्तदा
kevalaṃ ṣaṇmukhastatra nāpalāyata vikramī |
mahāvīrastadā sarvānāvārya purataḥ sthitaḥ
||59||केवलं षण्मुखस्तत्र नापलायत विक्रमी ।
महावीरस्तदा सर्वानावार्य पुरतः स्थितः
śaktidvayena tadyuddhe sarve ca niṣphalīkṛtāḥ |
sarvāstrāṇi nikṛttāni saṃkṣiptānyamarairgaṇaiḥ 2.4.15.60 |
ye'va sthitāśca te sarve śivasyāṃtikamāgatāḥ |
devāḥ palāyitāssarve gaṇāśca sakalāstadā
||61||शक्तिद्वयेन तद्युद्धे सर्वे च निष्फलीकृताः ।
सर्वास्त्राणि निकृत्तानि संक्षिप्तान्यमरैर्गणैः 2.4.15.६० ।
येऽव स्थिताश्च ते सर्वे शिवस्यांतिकमागताः ।
देवाः पलायितास्सर्वे गणाश्च सकलास्तदा
te sarve militāścaiva muhurnatvā śivaṃ tadā |
abruvanvacanaṃ kṣipraṃ ko'yaṃ gaṇavaraḥ prabho
||62||ते सर्वे मिलिताश्चैव मुहुर्नत्वा शिवं तदा ।
अब्रुवन्वचनं क्षिप्रं कोऽयं गणवरः प्रभो
purā caiva śrutaṃ yuddhamidānīṃ bahudhā punaḥ |
dṛśyate na śrutaṃ dṛṣṭamīdṛśaṃ tu kadācana
||63||पुरा चैव श्रुतं युद्धमिदानीं बहुधा पुनः ।
दृश्यते न श्रुतं दृष्टमीदृशं तु कदाचन
kiṃcidvicāryatāṃ deva tvanyathā na jayo bhavet |
tvameva rakṣakassvāminbrahmāṃḍasya na saṃśayaḥ
||64||किंचिद्विचार्यतां देव त्वन्यथा न जयो भवेत् ।
त्वमेव रक्षकस्स्वामिन्ब्रह्मांडस्य न संशयः
brahmovāca
ityevaṃ tadvacaḥ śrutvā rudraḥ paramakopanaḥ |
kopaṃ kṛtvā ca tatraiva jagāma svagaṇaissaha
||65||इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा रुद्रः परमकोपनः ।
कोपं कृत्वा च तत्रैव जगाम स्वगणैस्सह
devasainyaṃ ca tatsarvaṃ viṣṇunā cakriṇā saha |
samutsavaṃ mahatkṛtvā śivasyānujagāma ha
||66||देवसैन्यं च तत्सर्वं विष्णुना चक्रिणा सह ।
समुत्सवं महत्कृत्वा शिवस्यानुजगाम ह
etasminnaṃtare bhaktyā namaskṛtya maheśvaram |
abravīnnārada tvaṃ vai devadevaṃ kṛtāṃjaliḥ
||67||एतस्मिन्नंतरे भक्त्या नमस्कृत्य महेश्वरम् ।
अब्रवीन्नारद त्वं वै देवदेवं कृतांजलिः
nārada uvāca
devadeva mahādeva śṛṇu madvacanaṃ vibho |
tvameva sarvagassvāmī nānālīlāviśāradaḥ
||68||देवदेव महादेव शृणु मद्वचनं विभो ।
त्वमेव सर्वगस्स्वामी नानालीलाविशारदः
tvayā kṛtvā mahālīlāṃ gaṇagarvo'pahāritaḥ |
asmai dattvā balaṃ bhūri devagarvaśca śaṃkara
||69||त्वया कृत्वा महालीलां गणगर्वोऽपहारितः ।
अस्मै दत्त्वा बलं भूरि देवगर्वश्च शंकर
darśitaṃ bhuvane nātha svameva balamadbhutam |
svataṃtreṇa tvayā śaṃbho sarvagarvaprahāriṇā
||70||दर्शितं भुवने नाथ स्वमेव बलमद्भुतम् ।
स्वतंत्रेण त्वया शंभो सर्वगर्वप्रहारिणा
idānīṃ na kuruṣveśa tāṃ līlāṃ bhaktavatsalaḥ |
svagaṇānamarāṃścāpi susanmānyābhivarddhaya
||71||इदानीं न कुरुष्वेश तां लीलां भक्तवत्सलः ।
स्वगणानमरांश्चापि सुसन्मान्याभिवर्द्धय
na khelayedānīṃ jahi brahmapadaprada |
ityuktvā nārada tvaṃ vai hyaṃtarddhānaṃ gatastadā
||72||न खेलयेदानीं जहि ब्रह्मपदप्रद ।
इत्युक्त्वा नारद त्वं वै ह्यंतर्द्धानं गतस्तदा
iti śrīśivamahāpurāṇe dvi0 rudrasaṃhitāyāṃ ca kumārakhaṇḍe gaṇeśayuddhavarṇanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||