suravadhadevotsavavarṇanam
brahmovāca
nivārya vīrabhadraṃ taṃ kumāraḥ paravīrahā |
samaicchattārakavadhaṃ smṛtvā śivapadāmbujau
||1||निवार्य वीरभद्रं तं कुमारः परवीरहा ।
समैच्छत्तारकवधं स्मृत्वा शिवपदाम्बुजौ
jagarjātha mahātejāḥ kārtikeyo mahābalaḥ |
sannaddhaḥ so'bhavatkruddha sainyena mahatā vṛtaḥ
||2||जगर्जाथ महातेजाः कार्तिकेयो महाबलः ।
सन्नद्धः सोऽभवत्क्रुद्ध सैन्येन महता वृतः
tadā jayajayetyuktaṃ sarvairdervergaṇai stathā |
saṃstuto vāgbhiriṣṭābhistadaiva ca surarṣibhiḥ
||3||तदा जयजयेत्युक्तं सर्वैर्देर्वेर्गणै स्तथा ।
संस्तुतो वाग्भिरिष्टाभिस्तदैव च सुरर्षिभिः
tārakasya kumārasya saṃgrāmo'tīva dussahaḥ |
jātastadā mahāghorassarvabhūta bhayaṃkaraḥ
||4||तारकस्य कुमारस्य संग्रामोऽतीव दुस्सहः ।
जातस्तदा महाघोरस्सर्वभूत भयंकरः
śaktihastau ca tau vīrau yuyudhāte parasparam |
sarveṣāṃ paśyatāṃ tatra mahāścaryavatāṃ mune
||5||शक्तिहस्तौ च तौ वीरौ युयुधाते परस्परम् ।
सर्वेषां पश्यतां तत्र महाश्चर्यवतां मुने
śaktinirbhinnadehau tau mahāsādhanasaṃyutau |
parasparaṃ vaṃcayaṃtau siṃhāviva mahābalau
||6||शक्तिनिर्भिन्नदेहौ तौ महासाधनसंयुतौ ।
परस्परं वंचयंतौ सिंहाविव महाबलौ
vaitālikaṃ samāśritya tathā khecarakaṃ matam |
pāpaṃ taṃ ca samāśritya śaktyā śaktiṃ vijaghnatuḥ
||7||वैतालिकं समाश्रित्य तथा खेचरकं मतम् ।
पापं तं च समाश्रित्य शक्त्या शक्तिं विजघ्नतुः
ebhirmaṃtrairmahāvīrau cakraturyuddhamadbhutam |
anyonyaṃ sādhakau bhūtvā mahābalaparākramau
||8||एभिर्मंत्रैर्महावीरौ चक्रतुर्युद्धमद्भुतम् ।
अन्योन्यं साधकौ भूत्वा महाबलपराक्रमौ
mahābalaṃ prakurvatau parasparavadhaiṣiṇau |
jaghnatuśśaktidhārābhī raṇe raṇaviśāradau
||9||महाबलं प्रकुर्वतौ परस्परवधैषिणौ ।
जघ्नतुश्शक्तिधाराभी रणे रणविशारदौ
mūrdhni kaṃṭhe tathā corvorjānvoścaiva kaṭītaṭe |
vakṣasyurasi pṛṣṭhe ca cicchiduśca parasparam
||10||मूर्ध्नि कंठे तथा चोर्वोर्जान्वोश्चैव कटीतटे ।
वक्षस्युरसि पृष्ठे च चिच्छिदुश्च परस्परम्
tadā tau yudhyamānau ca hantukāmau mahābalau |
valgantau vīraśabdaiśca nānāyuddhaviśāradau
||11||तदा तौ युध्यमानौ च हन्तुकामौ महाबलौ ।
वल्गन्तौ वीरशब्दैश्च नानायुद्धविशारदौ
abhavanprekṣakāssarve devā gaṃdharvakinnarāḥ |
ūcuḥ parasparaṃ tatra kosminyuddhe vijeṣyate
||12||अभवन्प्रेक्षकास्सर्वे देवा गंधर्वकिन्नराः ।
ऊचुः परस्परं तत्र कोस्मिन्युद्धे विजेष्यते
tadā nabhogatā vāṇī jagau devāṃśca sāṃtvayan |
asuraṃ tārakaṃ cātra kumāro'yaṃ haniṣyati
||13||तदा नभोगता वाणी जगौ देवांश्च सांत्वयन् ।
असुरं तारकं चात्र कुमारोऽयं हनिष्यति
mā śocyatāṃ suraiḥ sarvai sukhena sthīyatāmiti |
yuṣmadarthaṃ śaṃkaro hi putrarūpeṇa saṃsthitaḥ
||14||मा शोच्यतां सुरैः सर्वै सुखेन स्थीयतामिति ।
युष्मदर्थं शंकरो हि पुत्ररूपेण संस्थितः
śrutvā tadā tāṃ gagane samīritāṃ vācaṃ śubhāṃ sapramathessamāvṛtaḥ |
nihaṃtukāmaḥ sukhitaḥ kumārako daityādhipaṃ tārakamāśvabhūttadā
||15||श्रुत्वा तदा तां गगने समीरितां वाचं शुभां सप्रमथेस्समावृतः ।
निहंतुकामः सुखितः कुमारको दैत्याधिपं तारकमाश्वभूत्तदा
śaktyā tayā mahābāhurājaghānastanāṃtare |
kumāraḥ sma ruṣāviṣṭastārakāsuramojasā
||16||शक्त्या तया महाबाहुराजघानस्तनांतरे ।
कुमारः स्म रुषाविष्टस्तारकासुरमोजसा
taṃ prahāramanādṛtya tārako daityapuṃgavaḥ |
kumāraṃ cāpi saṃkruddhassvaśaktyā saṃjaghāna saḥ
||17||तं प्रहारमनादृत्य तारको दैत्यपुंगवः ।
कुमारं चापि संक्रुद्धस्स्वशक्त्या संजघान सः
tena śaktiprahāreṇa śāṃkarirmūcchi to'bhavat |
muhūrtāccetanāṃ prāpa stūyamāno maharṣibhiḥ
||18||तेन शक्तिप्रहारेण शांकरिर्मूच्छि तोऽभवत् ।
मुहूर्ताच्चेतनां प्राप स्तूयमानो महर्षिभिः
yathā siṃho madonmatto haṃtukāmastathāsuram |
kumārastārakaṃ śaktyā sa jaghāna pratāpavān
||19||यथा सिंहो मदोन्मत्तो हंतुकामस्तथासुरम् ।
कुमारस्तारकं शक्त्या स जघान प्रतापवान्
evaṃ parasparaṃ tau hi kumāraścāpi tārakaḥ |
yuyudhāte'tisaṃrabdhau śaktiyuddhaviśāradau
||20||एवं परस्परं तौ हि कुमारश्चापि तारकः ।
युयुधातेऽतिसंरब्धौ शक्तियुद्धविशारदौ
abhyāsaparamāvāstāmanyonyaṃ vijigīṣayā |
padātinau yudhyamānnau citrarūpau tarasvinau
||21||अभ्यासपरमावास्तामन्योन्यं विजिगीषया ।
पदातिनौ युध्यमान्नौ चित्ररूपौ तरस्विनौ
vividhairghātapuṃjaistāvanyonyaṃ vini jaghnatuḥ |
nānāmārgānprakurvantau garjaṃtau suparākramau
||22||विविधैर्घातपुंजैस्तावन्योन्यं विनि जघ्नतुः ।
नानामार्गान्प्रकुर्वन्तौ गर्जंतौ सुपराक्रमौ
avalokaparāssarve devagaṃdharvakinnarāḥ |
vismayaṃ paramaṃ jagmurnocuḥ kiṃcana tatra te
||23||अवलोकपरास्सर्वे देवगंधर्वकिन्नराः ।
विस्मयं परमं जग्मुर्नोचुः किंचन तत्र ते
na vavau pavamānaśca niṣprabho'bhūddivākaraḥ |
cacāla vasudhā sarvā saśailavanakānanā
||24||न ववौ पवमानश्च निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः ।
चचाल वसुधा सर्वा सशैलवनकानना
etasminnaṃtare tatra himālayamukhā dharāḥ |
snehārditāstadā jagmuḥ kumāraṃ ca parīpsavaḥ
||25||एतस्मिन्नंतरे तत्र हिमालयमुखा धराः ।
स्नेहार्दितास्तदा जग्मुः कुमारं च परीप्सवः
tatassa dṛṣṭvā tānsarvānbhayabhītāṃśca śāṃkariḥ |
parvatāngirijāputro babhāṣe paribodhayan
||26||ततस्स दृष्ट्वा तान्सर्वान्भयभीतांश्च शांकरिः ।
पर्वतान्गिरिजापुत्रो बभाषे परिबोधयन्
kumāra uvāca
mā khidyatāṃ mahābhāgā mā ciṃtāṃ kurvatāṃ nagāḥ |
ghātayāmyadya pāpiṣṭhaṃ sarveṣāṃ vaḥ prapaśya tām
||27||मा खिद्यतां महाभागा मा चिंतां कुर्वतां नगाः ।
घातयाम्यद्य पापिष्ठं सर्वेषां वः प्रपश्य ताम्
evaṃ samāśvāsya tadā parvatānnirjarāngaṇān |
praṇamya girijāṃ śaṃbhumādade śaktimutprabhām
||28||एवं समाश्वास्य तदा पर्वतान्निर्जरान्गणान् ।
प्रणम्य गिरिजां शंभुमाददे शक्तिमुत्प्रभाम्
taṃ tārakaṃ haṃtumanāḥ karaśaktirmahāprabhuḥ |
virarāja mahāvīraḥ kumāraśśaṃbhubālakaḥ
||29||तं तारकं हंतुमनाः करशक्तिर्महाप्रभुः ।
विरराज महावीरः कुमारश्शंभुबालकः
śaktyā tayā jaghānātha kumārastārakāsuram |
tejasāḍhyaśśaṃkarasya lokakleśakaraṃ ca tam
||30||शक्त्या तया जघानाथ कुमारस्तारकासुरम् ।
तेजसाढ्यश्शंकरस्य लोकक्लेशकरं च तम्
papāta sadyassahasā viśīrṇāṃgo'suraḥ kṣitau |
tārakākhyo mahāvīrassarvāsuragaṇādhipaḥ
||31||पपात सद्यस्सहसा विशीर्णांगोऽसुरः क्षितौ ।
तारकाख्यो महावीरस्सर्वासुरगणाधिपः
kumāreṇa hatassotivīrassa khalu tārakaḥ |
layaṃ yayau ca tatraiva sarveṣāṃ paśyatāṃ mune
||32||कुमारेण हतस्सोतिवीरस्स खलु तारकः ।
लयं ययौ च तत्रैव सर्वेषां पश्यतां मुने
tathā taṃ patitaṃ dṛṣṭvā tārakaṃ balavattaram |
na jaghāna punarvīrassa gatvā vyasumāhave
||33||तथा तं पतितं दृष्ट्वा तारकं बलवत्तरम् ।
न जघान पुनर्वीरस्स गत्वा व्यसुमाहवे
hate tasminmahādaitye tārakākhye mahābale |
kṣayaṃ praṇītā bahavo'surā devagaṇaistadā
||34||हते तस्मिन्महादैत्ये तारकाख्ये महाबले ।
क्षयं प्रणीता बहवोऽसुरा देवगणैस्तदा
kecidbhītāḥ prāṃjalayo babhūvustatra cāhave |
chinnabhinnāṃgakāḥ kecinmṛtā daityāssahasraśaḥ
||35||केचिद्भीताः प्रांजलयो बभूवुस्तत्र चाहवे ।
छिन्नभिन्नांगकाः केचिन्मृता दैत्यास्सहस्रशः
kecijjātāḥ kumārasya śaraṇaṃ śaraṇārthinaḥ |
vadantaḥ pāhi pāhīti daityāḥ sāṃjalayastadā
||36||केचिज्जाताः कुमारस्य शरणं शरणार्थिनः ।
वदन्तः पाहि पाहीति दैत्याः सांजलयस्तदा
kiyaṃtaśca hatāstatra kiyaṃtaśca palāyitāḥ |
palāyamānā vyathitā stāḍitā nirjjarairgaṇaiḥ
||37||कियंतश्च हतास्तत्र कियंतश्च पलायिताः ।
पलायमाना व्यथिता स्ताडिता निर्ज्जरैर्गणैः
sahasraśaḥ praviṣṭāste pātāle ca jijīṣavaḥ |
palāyamānāste sarve bhagnāśā dainyamāgatāḥ
||38||सहस्रशः प्रविष्टास्ते पाताले च जिजीषवः ।
पलायमानास्ते सर्वे भग्नाशा दैन्यमागताः
evaṃ sarvaṃ daityasainyaṃ bhraṣṭaṃ jātaṃ munīśvara |
na kecittatra saṃtasthurgaṇadevabhayāttadā
||39||एवं सर्वं दैत्यसैन्यं भ्रष्टं जातं मुनीश्वर ।
न केचित्तत्र संतस्थुर्गणदेवभयात्तदा
āsīnniṣkaṃṭakaṃ sarvaṃ hate tasmindurātmani |
te devāḥ sukhamāpannāssarve śakrādayastadā
||40||आसीन्निष्कंटकं सर्वं हते तस्मिन्दुरात्मनि ।
ते देवाः सुखमापन्नास्सर्वे शक्रादयस्तदा
evaṃ vijayamāpannaṃ kumāraṃ nikhilāssurāḥ |
babhūvuryugapaddhṛṣṭāstrilokāśca mahāsukhā
||41||एवं विजयमापन्नं कुमारं निखिलास्सुराः ।
बभूवुर्युगपद्धृष्टास्त्रिलोकाश्च महासुखा
tadā śivo'pi taṃ jñātvā vijayaṃ kārtikasya ca |
tatrājagāma sa mudā sagaṇaḥ priyayā saha
||42||तदा शिवोऽपि तं ज्ञात्वा विजयं कार्तिकस्य च ।
तत्राजगाम स मुदा सगणः प्रियया सह
svātmajaṃ svāṃkamāropya kumāraṃ sūryavarcasam |
lālayāmāsa suprītyā śivā ca snehasaṃkulā
||43||स्वात्मजं स्वांकमारोप्य कुमारं सूर्यवर्चसम् ।
लालयामास सुप्रीत्या शिवा च स्नेहसंकुला
himālayastadāgatya svaputraiḥ parivāritaḥ |
sabaṃdhussānugaśśaṃbhuṃ tuṣṭāva ca śivāṃ guham
||44||हिमालयस्तदागत्य स्वपुत्रैः परिवारितः ।
सबंधुस्सानुगश्शंभुं तुष्टाव च शिवां गुहम्
tato devagaṇāssarve munayassiddhacāraṇāḥ |
tuṣṭuvuśśāṃkariṃ śaṃbhuṃ girijāṃ tuṣitāṃ bhṛśam
||45||ततो देवगणास्सर्वे मुनयस्सिद्धचारणाः ।
तुष्टुवुश्शांकरिं शंभुं गिरिजां तुषितां भृशम्
puṣpavṛṣṭiṃ sumahatīṃ cakruścopasurāstadā |
jagurgaṃdharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ
||46||पुष्पवृष्टिं सुमहतीं चक्रुश्चोपसुरास्तदा ।
जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः
vāditrāṇi tathā nedustadānīṃ ca viśeṣataḥ |
jayaśabdo namaḥ śabdo babhūvoccairmuhurmuhuḥ
||47||वादित्राणि तथा नेदुस्तदानीं च विशेषतः ।
जयशब्दो नमः शब्दो बभूवोच्चैर्मुहुर्मुहुः
tato mayācyutaścāpi saṃtuṣṭobhūdviśeṣataḥ |
śivaṃ śivāṃ kumāraṃ ca saṃtuṣṭāva samādarāt
||48||ततो मयाच्युतश्चापि संतुष्टोभूद्विशेषतः ।
शिवं शिवां कुमारं च संतुष्टाव समादरात्
kumāramagrataḥ kṛtvā harikendramukhāssurāḥ |
cakrurnīrājanaṃ prītyā munayaścāpare tathā
||49||कुमारमग्रतः कृत्वा हरिकेन्द्रमुखास्सुराः ।
चक्रुर्नीराजनं प्रीत्या मुनयश्चापरे तथा
gītavāditraghoṣeṇa brahmaghoṣeṇa bhūyasā |
tadotsavo mahānāsītkīrtanaṃ ca viśeṣataḥ
||50||गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा ।
तदोत्सवो महानासीत्कीर्तनं च विशेषतः
gītavādyaissuprasannaistathā sāñjalibhirmune |
stūyamāno jagannāthassarvairdaivairgaṇairabhūta
||51||गीतवाद्यैस्सुप्रसन्नैस्तथा साञ्जलिभिर्मुने ।
स्तूयमानो जगन्नाथस्सर्वैर्दैवैर्गणैरभूत
tatassa bhagavānrudro bhavānyā jagadaṃbayā |
sarvaiḥ stuto jagāmātha svagiriṃ svagaṇairvṛtaḥ
||52||ततस्स भगवान्रुद्रो भवान्या जगदंबया ।
सर्वैः स्तुतो जगामाथ स्वगिरिं स्वगणैर्वृतः
iti śrī śivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ caturthe kumārakhaṇḍe tārakā suravadhadevotsavavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||