kārttikeyānveṣaṇanandisaṃvādavarṇanam
nārada uvāca
devadeva prajānātha tataḥ kimabhavadvidhe |
vadedānīṃ kṛpātastu śivalīlāsamanvitam
||1||देवदेव प्रजानाथ ततः किमभवद्विधे ।
वदेदानीं कृपातस्तु शिवलीलासमन्वितम्
brahmovāca
kṛttikābhirgṛhīte vai tasmiñśaṃbhusute mune |
kaścitkālo vyatīyāya bubudhe na himādrijā
||2||कृत्तिकाभिर्गृहीते वै तस्मिञ्शंभुसुते मुने ।
कश्चित्कालो व्यतीयाय बुबुधे न हिमाद्रिजा
tasminnavasare durgā smerānanasaroruhā |
uvāca svāminaṃ śaṃbhuṃ devadeveśvaraṃ prabhum
||3||तस्मिन्नवसरे दुर्गा स्मेराननसरोरुहा ।
उवाच स्वामिनं शंभुं देवदेवेश्वरं प्रभुम्
pārvatyuvāca
devadeva mahādeva śṛṇu me vacanaṃ śubham |
pūrvapuṇyātibhāreṇa tvaṃ mayā prāpta īśvara
||4||देवदेव महादेव शृणु मे वचनं शुभम् ।
पूर्वपुण्यातिभारेण त्वं मया प्राप्त ईश्वर
kṛpayā yogiṣu śreṣṭho vihāraistatparo'bhavaḥ |
ratibhaṃgaḥ kṛto devaistatra me bhavatā bhava
||5||कृपया योगिषु श्रेष्ठो विहारैस्तत्परोऽभवः ।
रतिभंगः कृतो देवैस्तत्र मे भवता भव
bhūmau nipatitaṃ vīryaṃ nodare mama te vibho |
kutra yātaṃ ca taddeva kena daivena nihṇutam
||6||भूमौ निपतितं वीर्यं नोदरे मम ते विभो ।
कुत्र यातं च तद्देव केन दैवेन निह्णुतम्
kathaṃ matsvāmino vīryamamoghaṃ te maheśvara |
moghaṃ yātaṃ ca kiṃ kiṃvā śiśurjātaśca kutracit
||7||कथं मत्स्वामिनो वीर्यममोघं ते महेश्वर ।
मोघं यातं च किं किंवा शिशुर्जातश्च कुत्रचित्
brahmovāca
pārvatīvacanaṃ śrutvā prahasya jagadīśvaraḥ |
uvāca devānāhūya munīṃścāpi munīśvara
||8||पार्वतीवचनं श्रुत्वा प्रहस्य जगदीश्वरः ।
उवाच देवानाहूय मुनींश्चापि मुनीश्वर
maheśvara uvāca
devāḥ śṛṇuta madvākyaṃ pārvatīvacanaṃ śrutam |
amoghaṃ kutra me vīryaṃ yātaṃ kena ca nihnutam
||9||देवाः शृणुत मद्वाक्यं पार्वतीवचनं श्रुतम् ।
अमोघं कुत्र मे वीर्यं यातं केन च निह्नुतम्
sabhayaṃ nāpatatkṣipraṃ sa ceddaṃḍaṃ na cārhati |
śaktau rājā na śāstā yaḥ prajābādhyaśca bhakṣakaḥ
||10||सभयं नापतत्क्षिप्रं स चेद्दंडं न चार्हति ।
शक्तौ राजा न शास्ता यः प्रजाबाध्यश्च भक्षकः
śaṃbhostadvacanaṃ śrutvā samālocya parasparam |
ūcussarve krameṇaiva trastāstu purataḥ prabhoḥ
||11||शंभोस्तद्वचनं श्रुत्वा समालोच्य परस्परम् ।
ऊचुस्सर्वे क्रमेणैव त्रस्तास्तु पुरतः प्रभोः
viṣṇuruvāca
te mithyāvādinassaṃtu bhārate gurudārikāḥ |
gurunindāratāśśaśvattvadvīryaṃ yaiśca nihnutam
||12||ते मिथ्यावादिनस्संतु भारते गुरुदारिकाः ।
गुरुनिन्दारताश्शश्वत्त्वद्वीर्यं यैश्च निह्नुतम्
brahmovāca
tvadvīryaṃ nihnutaṃ yena puṇyakṣetre ca bhārate |
sa nā'nvito bhavettatra sevane pūjane tava
||13||त्वद्वीर्यं निह्नुतं येन पुण्यक्षेत्रे च भारते ।
स नाऽन्वितो भवेत्तत्र सेवने पूजने तव
lokapālā ūcuḥ
tvadavīryaṃ nihnutaṃ yena pāpinā patitabhramāt |
bhājanaṃ tasya sotyantaṃ tattapaṃ karma saṃtatim
||14||त्वदवीर्यं निह्नुतं येन पापिना पतितभ्रमात् ।
भाजनं तस्य सोत्यन्तं तत्तपं कर्म संततिम्
devā ūcuḥ
kṛtvā pratijñāṃ yo mūḍho nā''pādayati pūrṇatām |
bhājanaṃ tasya pāpasya tvadvīryaṃ yena nihnutam
||15||कृत्वा प्रतिज्ञां यो मूढो नाऽऽपादयति पूर्णताम् ।
भाजनं तस्य पापस्य त्वद्वीर्यं येन निह्नुतम्
devapatnya ūcuḥ
yā nidati svabhartāraṃ paraṃ gacchati pūruṣam |
mātṛbandhuvihīnā ca tvadvīryaṃ nihnutaṃ yayā
||16||या निदति स्वभर्तारं परं गच्छति पूरुषम् ।
मातृबन्धुविहीना च त्वद्वीर्यं निह्नुतं यया
brahmovāca
devānāṃ vacanaṃ śrutvā devadeveśvaro haraḥ |
karmmaṇāṃ sākṣiṇaścāha dharmādīnsabhayaṃ vacaḥ
||17||देवानां वचनं श्रुत्वा देवदेवेश्वरो हरः ।
कर्म्मणां साक्षिणश्चाह धर्मादीन्सभयं वचः
śrīśiva uvāca
devairna nihnutaṃ kena tadvīryaṃ nihnutaṃ dhruvam |
tadamoghaṃ bhagavato maheśasya mama prabhoḥ
||18||देवैर्न निह्नुतं केन तद्वीर्यं निह्नुतं ध्रुवम् ।
तदमोघं भगवतो महेशस्य मम प्रभोः
yūyaṃ ca sākṣiṇo viśve satataṃ sarvakarmaṇām |
yuṣmākaṃ nihnutaṃ kimvā kiṃ jñātuṃ vaktumarhatha
||19||यूयं च साक्षिणो विश्वे सततं सर्वकर्मणाम् ।
युष्माकं निह्नुतं किम्वा किं ज्ञातुं वक्तुमर्हथ
brahmovāca
īśvarasya vacaḥ śrutvā sabhāyāṃ kaṃpitāśca te |
parasparaṃ samālokya krameṇocuḥ purāḥ prabhoḥ
||20||ईश्वरस्य वचः श्रुत्वा सभायां कंपिताश्च ते ।
परस्परं समालोक्य क्रमेणोचुः पुराः प्रभोः
brahmovāca
rate tu tiṣṭhato vīryaṃ papāta vasudhātale |
mayā jñātamamoghaṃ tacchaṃkarasya prakopataḥ
||21||रते तु तिष्ठतो वीर्यं पपात वसुधातले ।
मया ज्ञातममोघं तच्छंकरस्य प्रकोपतः
kṣitiruvāca
vīryaṃ soḍhumaśaktāhaṃ tadvahno nyakṣipaṃ purā |
ato'tra durvahaṃ brahmannabalāṃ kṣaṃtumarhasi
||22||वीर्यं सोढुमशक्ताहं तद्वह्नो न्यक्षिपं पुरा ।
अतोऽत्र दुर्वहं ब्रह्मन्नबलां क्षंतुमर्हसि
vahniruvāca
vīryaṃ soḍhumaśaktohaṃ tava śaṃkara parvate |
kailāse nyakṣipaṃ sadyaḥ kapotātmā sudussaham
||23||वीर्यं सोढुमशक्तोहं तव शंकर पर्वते ।
कैलासे न्यक्षिपं सद्यः कपोतात्मा सुदुस्सहम्
giriruvāca
vīryaṃ soḍhumaśakto'haṃ tava śaṃkara lokapa |
gaṃgāyāṃ prākṣipaṃ sadyo dussahaṃ parameśvara
||24||वीर्यं सोढुमशक्तोऽहं तव शंकर लोकप ।
गंगायां प्राक्षिपं सद्यो दुस्सहं परमेश्वर
gaṃgovāca
vīryaṃ soḍhumaśaktāhaṃ tava śaṃkara lokapa |
vyākulā'ti prabho nātha nyakṣipaṃ śarakānane
||25||वीर्यं सोढुमशक्ताहं तव शंकर लोकप ।
व्याकुलाऽति प्रभो नाथ न्यक्षिपं शरकानने
vāyuruvāca
śareṣu patitaṃ vīryaṃ sadyo bālo babhūva ha |
atīva sundaraśśambho svarnadyāḥ pāvane taṭe
||26||शरेषु पतितं वीर्यं सद्यो बालो बभूव ह ।
अतीव सुन्दरश्शम्भो स्वर्नद्याः पावने तटे
sūrya uvāca
rudaṃtaṃ bālakaṃ dṛṣṭvā gamamastācalaṃ prabho |
preritaḥ kālacakreṇa niśāyāṃ sthātumakṣamaḥ
||27||रुदंतं बालकं दृष्ट्वा गममस्ताचलं प्रभो ।
प्रेरितः कालचक्रेण निशायां स्थातुमक्षमः
candra uvāca
rudaṃtaṃ bālakaṃ prāpya gṛhītvā kṛttikāgaṇaḥ |
jagāma svālayaṃ śaṃbho gacchanbadarikāśramam
||28||रुदंतं बालकं प्राप्य गृहीत्वा कृत्तिकागणः ।
जगाम स्वालयं शंभो गच्छन्बदरिकाश्रमम्
jalamuvāca
amuṃ rudaṃtamānīya stanyapānena tāḥ prabho |
varddhayāmāsurīśasya sutaṃ tava raviprabham
||29||अमुं रुदंतमानीय स्तन्यपानेन ताः प्रभो ।
वर्द्धयामासुरीशस्य सुतं तव रविप्रभम्
saṃdhyovāca
adhunā kṛttikānāṃ ca vanaṃ tampoṣya putrakam |
tannāma cakrustāḥ premṇā kārttikaśceti kautukāt
||30||अधुना कृत्तिकानां च वनं तम्पोष्य पुत्रकम् ।
तन्नाम चक्रुस्ताः प्रेम्णा कार्त्तिकश्चेति कौतुकात्
rātriruvāca
na cakrurbālakaṃ tāśca locanānāmagocaram |
prāṇebhyopi prītipātraṃ yaḥ poṣṭā tasya putrakaḥ
||31||न चक्रुर्बालकं ताश्च लोचनानामगोचरम् ।
प्राणेभ्योपि प्रीतिपात्रं यः पोष्टा तस्य पुत्रकः
dinamuvāca
yāni yāni ca vastrāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca |
praśaṃsitāni svādūni bhojayāmāsureva tam
||32||यानि यानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च ।
प्रशंसितानि स्वादूनि भोजयामासुरेव तम्
brahmovāca
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā saṃtuṣṭaḥ purasūdanaḥ |
mudaṃ prāpya dadau prītyā viprebhyo bahudakṣiṇām
||33||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा संतुष्टः पुरसूदनः ।
मुदं प्राप्य ददौ प्रीत्या विप्रेभ्यो बहुदक्षिणाम्
putrasya vārttāṃ saṃprāpya pārvatī hṛṣṭamānasā |
koṭiratnāni viprebhyo dadau bahudhanāni ca
||34||पुत्रस्य वार्त्तां संप्राप्य पार्वती हृष्टमानसा ।
कोटिरत्नानि विप्रेभ्यो ददौ बहुधनानि च
lakṣmī sarasvatī menā sāvitrī sarvayoṣitaḥ |
viṣṇussarve ca devāśca brāhmaṇebhyo dadurdhanam
||35||लक्ष्मी सरस्वती मेना सावित्री सर्वयोषितः ।
विष्णुस्सर्वे च देवाश्च ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धनम्
preritassa prabhurdevairmunibhiḥ parvatairatha |
dūtān prasthāpayāmāsa svaputro yatra tān gaṇān
||36||प्रेरितस्स प्रभुर्देवैर्मुनिभिः पर्वतैरथ ।
दूतान् प्रस्थापयामास स्वपुत्रो यत्र तान् गणान्
vīrabhadraṃ viśālākṣaṃ śaṃkukarṇaṃ karākramam |
nandīśvaraṃ mahākālaṃ vajradaṃṣṭraṃ mahonmadam
||37||वीरभद्रं विशालाक्षं शंकुकर्णं कराक्रमम् ।
नन्दीश्वरं महाकालं वज्रदंष्ट्रं महोन्मदम्
gokarṇāsyaṃ dadhimukhaṃ jvaladagniśikhopamam |
lakṣaṃ ca kṣetrapālānāṃ bhūtānāṃ ca trilakṣakam
||38||गोकर्णास्यं दधिमुखं ज्वलदग्निशिखोपमम् ।
लक्षं च क्षेत्रपालानां भूतानां च त्रिलक्षकम्
rudrāṃśca bhairavāṃścaiva śivatulyaparākramān |
anyāṃśca vikṛtākārānasaṃkhyānapi nārada
||39||रुद्रांश्च भैरवांश्चैव शिवतुल्यपराक्रमान् ।
अन्यांश्च विकृताकारानसंख्यानपि नारद
te sarve śivadūtāśca nānāśastrāstrapāṇayaḥ |
kṛttikānāṃ ca bhavanaṃ veṣṭayāmāsuruddhatāḥ
||40||ते सर्वे शिवदूताश्च नानाशस्त्रास्त्रपाणयः ।
कृत्तिकानां च भवनं वेष्टयामासुरुद्धताः
dṛṣṭvā tān kṛttikāssarvā bhayavihnalamānasāḥ |
kārttikaṃ kathayāmāsurjvalaṃtaṃ brahmatejasā
||41||दृष्ट्वा तान् कृत्तिकास्सर्वा भयविह्नलमानसाः ।
कार्त्तिकं कथयामासुर्ज्वलंतं ब्रह्मतेजसा
kṛttikā ūcuḥ
vatsa sainyānyasaṃkhyāni veṣṭayāmāsurālayam |
kiṃ kartavyaṃ kva gaṃtavyaṃ mahābhayamupasthitam
||42||वत्स सैन्यान्यसंख्यानि वेष्टयामासुरालयम् ।
किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं महाभयमुपस्थितम्
kārtikeya uvāca
bhayaṃ tyajata kalyāṇyo bhayaṃ kiṃ vā mayi sthite |
durnivāryo'smi bālaśca mātaraḥ kena vāryate
||43||भयं त्यजत कल्याण्यो भयं किं वा मयि स्थिते ।
दुर्निवार्योऽस्मि बालश्च मातरः केन वार्यते
brahmovāca
etasminnaṃtare tatra sainyendro nandikeśvaraḥ |
purataḥ kārtikeyasyopaviṣṭassamuvāca ha
||44||एतस्मिन्नंतरे तत्र सैन्येन्द्रो नन्दिकेश्वरः ।
पुरतः कार्तिकेयस्योपविष्टस्समुवाच ह
nandīśvara uvāca
bhrātaḥ pravṛttiṃ śṛṇu me mātaraśca śubhāvahām |
prerito'haṃ maheśena saṃhartrā śaṃkareṇa ca
||45||भ्रातः प्रवृत्तिं शृणु मे मातरश्च शुभावहाम् ।
प्रेरितोऽहं महेशेन संहर्त्रा शंकरेण च
kailāse sarvadevāśca brahmaviṣṇuśivādayaḥ |
sabhāyāṃ saṃsthitāstāta mahatyutsavamaṃgale
||46||कैलासे सर्वदेवाश्च ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।
सभायां संस्थितास्तात महत्युत्सवमंगले
tadā śivā sabhāyāṃ vai śaṃkaraṃ sarva śaṃkaram |
sambodhya kathayāmāsa tavānveṣaṇahetukam
||47||तदा शिवा सभायां वै शंकरं सर्व शंकरम् ।
सम्बोध्य कथयामास तवान्वेषणहेतुकम्
papraccha tāñśivo devān kramāttvatprāptihetave |
pratyuttaraṃ daduste tu pratyekaṃ ca yathocitam
||48||पप्रच्छ ताञ्शिवो देवान् क्रमात्त्वत्प्राप्तिहेतवे ।
प्रत्युत्तरं ददुस्ते तु प्रत्येकं च यथोचितम्
tvāmatra kṛttikāsthāne kathayāmāsurīśvaram |
sarve dharmādayo dharmādharmasya karmasākṣiṇaḥ
||49||त्वामत्र कृत्तिकास्थाने कथयामासुरीश्वरम् ।
सर्वे धर्मादयो धर्माधर्मस्य कर्मसाक्षिणः
prababhūva rahaḥ krīḍā pārvatīśivayoḥ purā |
dṛṣṭasya ca suraiśśaṃbhorvīryaṃ bhūmau papāta ha
||50||प्रबभूव रहः क्रीडा पार्वतीशिवयोः पुरा ।
दृष्टस्य च सुरैश्शंभोर्वीर्यं भूमौ पपात ह
bhūmistadakṣipadvahnau vahniścādrau sa bhūdharaḥ |
gaṃgāyāṃ so'kṣipadvegāt taraṃgaiśśarakānane
||51||भूमिस्तदक्षिपद्वह्नौ वह्निश्चाद्रौ स भूधरः ।
गंगायां सोऽक्षिपद्वेगात् तरंगैश्शरकानने
tatra bālo'bhavastvaṃ hi devakāryakṛti prabhuḥ |
tatra labdhaḥ kṛttikābhistvaṃ bhūmiṃ gaccha sāṃpratam
||52||तत्र बालोऽभवस्त्वं हि देवकार्यकृति प्रभुः ।
तत्र लब्धः कृत्तिकाभिस्त्वं भूमिं गच्छ सांप्रतम्
tavābhiṣekaṃ śaṃbhustu kariṣyati suraissaha |
lapsyase sarvaśastrāṇi tārakākhyaṃ haniṣyasi
||53||तवाभिषेकं शंभुस्तु करिष्यति सुरैस्सह ।
लप्स्यसे सर्वशस्त्राणि तारकाख्यं हनिष्यसि
putrastvaṃ viśvasaṃharttustvāṃ prāptuñcā'kṣamā imāḥ |
nāgniṃ goptuṃ yathā śaktaśśuṣkavṛkṣassva koṭare
||54||पुत्रस्त्वं विश्वसंहर्त्तुस्त्वां प्राप्तुञ्चाऽक्षमा इमाः ।
नाग्निं गोप्तुं यथा शक्तश्शुष्कवृक्षस्स्व कोटरे
dīptavāṃstvaṃ ca viśveṣu nāsāṃ geheṣu śobhase |
yathā patanmahākūpe dvijarājo na rājata
||55||दीप्तवांस्त्वं च विश्वेषु नासां गेहेषु शोभसे ।
यथा पतन्महाकूपे द्विजराजो न राजत
karoṣi ca yathā'lokaṃ nā''cchanno'smāsu tejasā |
yathā sūryaḥ kalāchanno na bhavenmānavasya ca
||56||करोषि च यथाऽलोकं नाऽऽच्छन्नोऽस्मासु तेजसा ।
यथा सूर्यः कलाछन्नो न भवेन्मानवस्य च
viṣṇustvaṃ jagatāṃ vyāpī nānyo jātosi śāṃbhava |
yathā na keṣāṃ vyāpyaṃ ca tatsarvaṃ vyāpakaṃ nabhaḥ
||57||विष्णुस्त्वं जगतां व्यापी नान्यो जातोसि शांभव ।
यथा न केषां व्याप्यं च तत्सर्वं व्यापकं नभः
yogīndro nā'nuliptaśca bhāgī cetparipoṣaṇe |
naiva lipto yathātmā ca karmayogeṣu jīvinām
||58||योगीन्द्रो नाऽनुलिप्तश्च भागी चेत्परिपोषणे ।
नैव लिप्तो यथात्मा च कर्मयोगेषु जीविनाम्
viśvāraṃbhastvamīśaśca nāsu te saṃbhavet sthitiḥ |
guṇānāṃ tejasāṃ rāśiryathātmānaṃ ca yoginaḥ
||59||विश्वारंभस्त्वमीशश्च नासु ते संभवेत् स्थितिः ।
गुणानां तेजसां राशिर्यथात्मानं च योगिनः
bhrātarye tvāṃ na jānaṃti te narā hatabuddhayaḥ |
nādriyante yathā bhekāstvekavāsāśca paṃkajān
||60||भ्रातर्ये त्वां न जानंति ते नरा हतबुद्धयः ।
नाद्रियन्ते यथा भेकास्त्वेकवासाश्च पंकजान्
kārttikeya uvāca
bhrātassarvaṃ vijānāsi jñānaṃ traikālikaṃ ca yat |
jñānī tvaṃ kā praśaṃsā te yato mṛtyuñjayāśritaḥ
||61||भ्रातस्सर्वं विजानासि ज्ञानं त्रैकालिकं च यत् ।
ज्ञानी त्वं का प्रशंसा ते यतो मृत्युञ्जयाश्रितः
karmaṇāṃ janma yeṣāṃ vā yāsu yāsu yoniṣu |
tāsu te nirvṛtiṃ bhrātaḥ prāpnuvaṃtīha sāṃpratam
||62||कर्मणां जन्म येषां वा यासु यासु योनिषु ।
तासु ते निर्वृतिं भ्रातः प्राप्नुवंतीह सांप्रतम्
kṛttikā jñānavatyaśca yoginyaḥ prakṛteḥ kalāḥ |
stanyenāsāṃ varddhito'hamupakāreṇa saṃtatam
||63||कृत्तिका ज्ञानवत्यश्च योगिन्यः प्रकृतेः कलाः ।
स्तन्येनासां वर्द्धितोऽहमुपकारेण संततम्
āsāmahaṃ poṣyaputro madaṃśā yoṣitastvimāḥ |
tasyāśca prakṛteraṃśāstatastatsvāmivīryajaḥ
||64||आसामहं पोष्यपुत्रो मदंशा योषितस्त्विमाः ।
तस्याश्च प्रकृतेरंशास्ततस्तत्स्वामिवीर्यजः
na madbhaṃgo he śailendrakanyayā nandikeśvara |
sā ca me dharmato mātā yathemāssarvasaṃmatāḥ
||65||न मद्भंगो हे शैलेन्द्रकन्यया नन्दिकेश्वर ।
सा च मे धर्मतो माता यथेमास्सर्वसंमताः
śambhunā preṣitastvaṃ ca śaṃbhoḥ putrasamo mahān |
āgacchāmi tvayā sārddhaṃ drakṣyāmi devatākulam
||66||शम्भुना प्रेषितस्त्वं च शंभोः पुत्रसमो महान् ।
आगच्छामि त्वया सार्द्धं द्रक्ष्यामि देवताकुलम्
ityevamuktvā taṃ śīghraṃ saṃbodhya kṛttikāgaṇam |
kārttikeyaḥ pratasthe hi sārddhaṃ śaṃkarapārṣadaiḥ
||67||इत्येवमुक्त्वा तं शीघ्रं संबोध्य कृत्तिकागणम् ।
कार्त्तिकेयः प्रतस्थे हि सार्द्धं शंकरपार्षदैः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ caturthe kumārakhaṇḍe kārttikeyānveṣaṇanandisaṃvādavarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||