gaṇeśayuddhagaṇeśaśiraśchedanavarṇanam
brahmovāca
iti śrutvā maheśāno bhaktānugrahakārakaḥ |
tvadvācā yudakāmobhūttena bālena nārada
||1||इति श्रुत्वा महेशानो भक्तानुग्रहकारकः ।
त्वद्वाचा युदकामोभूत्तेन बालेन नारद
viṣṇumāhūya saṃmaṃtrya balena mahatā yutaḥ |
sāmarassammukhastasyāpyabhūddevastrilocanaḥ
||2||विष्णुमाहूय संमंत्र्य बलेन महता युतः ।
सामरस्सम्मुखस्तस्याप्यभूद्देवस्त्रिलोचनः
devāśca yuyudhustena smṛtvā śivapadāmbujam |
mahābalā mahotsāhāśśivasaddṛṣṭilokitāḥ
||3||देवाश्च युयुधुस्तेन स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् ।
महाबला महोत्साहाश्शिवसद्दृष्टिलोकिताः
yuyudhe'tha haristena mahābalaparākramaḥ |
mahādevyāyudho vīraḥ pravaṇaḥ śivarūpakaḥ
||4||युयुधेऽथ हरिस्तेन महाबलपराक्रमः ।
महादेव्यायुधो वीरः प्रवणः शिवरूपकः
yaṣṭyā gaṇādhipassotha jaghānāmarapuṅgavān |
hariṃ ca sahasā vīraśśaktidattamahābalaḥ
||5||यष्ट्या गणाधिपस्सोथ जघानामरपुङ्गवान् ।
हरिं च सहसा वीरश्शक्तिदत्तमहाबलः
sarve'maragaṇāstatra vikuṃṭhitabalā mune |
abhūvan viṣṇunā tena hatā yaṣṭyā parāṅmukhāḥ
||6||सर्वेऽमरगणास्तत्र विकुंठितबला मुने ।
अभूवन् विष्णुना तेन हता यष्ट्या पराङ्मुखाः
śivopi saha sainyena yuddhaṃ kṛtvā ciraṃ mune |
vikarālaṃ ca taṃ dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ
||7||शिवोपि सह सैन्येन युद्धं कृत्वा चिरं मुने ।
विकरालं च तं दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः
chalenaiva ca haṃtavyo nānyathā hanyate punaḥ |
iti buddhiṃ samāsthāya sainyamadhye vyavasthitaḥ
||8||छलेनैव च हंतव्यो नान्यथा हन्यते पुनः ।
इति बुद्धिं समास्थाय सैन्यमध्ये व्यवस्थितः
śive dṛṣṭe tadā deve nirguṇe guṇarūpiṇi |
viṣṇau caivātha saṃgrāme āyāte sarvadevatāḥ
||9||शिवे दृष्टे तदा देवे निर्गुणे गुणरूपिणि ।
विष्णौ चैवाथ संग्रामे आयाते सर्वदेवताः
gaṇāścaiva maheśasya mahāharṣaṃ tadā yayuḥ |
sarve parasparaṃ prītyā militvā cakrurutsavam
||10||गणाश्चैव महेशस्य महाहर्षं तदा ययुः ।
सर्वे परस्परं प्रीत्या मिलित्वा चक्रुरुत्सवम्
atha śaktisuto vīro vīragatyā svayaṣṭitaḥ |
prathama pūjayāmāsa viṣṇuṃ sarvasukhāvaham
||11||अथ शक्तिसुतो वीरो वीरगत्या स्वयष्टितः ।
प्रथम पूजयामास विष्णुं सर्वसुखावहम्
ahaṃ ca mohayiṣyāmi hanyatāṃ ca tvayā vibho |
chalaṃ vinā na vadhyo'yaṃ tāmasoyaṃ durāsadaḥ
||12||अहं च मोहयिष्यामि हन्यतां च त्वया विभो ।
छलं विना न वध्योऽयं तामसोयं दुरासदः
iti kṛtvā matiṃ tatra susaṃmaṃtrya ca śaṃbhunā |
ājñāṃ prāpyā'bhavacchaivī viṣṇurmohaparāyaṇaḥ
||13||इति कृत्वा मतिं तत्र सुसंमंत्र्य च शंभुना ।
आज्ञां प्राप्याऽभवच्छैवी विष्णुर्मोहपरायणः
śaktidvayaṃ tathā līnaṃ hariṃ dṛṣṭvā tathāvidham |
dattvā śaktibalaṃ tasmai gaṇeśāyābhavanmune
||14||शक्तिद्वयं तथा लीनं हरिं दृष्ट्वा तथाविधम् ।
दत्त्वा शक्तिबलं तस्मै गणेशायाभवन्मुने
śaktidvaye'tha saṃlīne yatra viṣṇuḥ sthitassvayam |
parighaṃ kṣiptavāṃstatra gaṇeśo balavattaraḥ
||15||शक्तिद्वयेऽथ संलीने यत्र विष्णुः स्थितस्स्वयम् ।
परिघं क्षिप्तवांस्तत्र गणेशो बलवत्तरः
kṛtvā yatnaṃ kimapyatra vaṃcayāmāsa tadgatim |
śivaṃ smṛtvā maheśānaṃ svaprabhuṃ bhaktavatsalam
||16||कृत्वा यत्नं किमप्यत्र वंचयामास तद्गतिम् ।
शिवं स्मृत्वा महेशानं स्वप्रभुं भक्तवत्सलम्
ekatastanmukhaṃ dṛṣṭvā śaṃkaropyājagāma ha |
svatriśūlaṃ samādāya sukruddho yuddhakāmyayā
||17||एकतस्तन्मुखं दृष्ट्वा शंकरोप्याजगाम ह ।
स्वत्रिशूलं समादाय सुक्रुद्धो युद्धकाम्यया
sa dadarśāgataṃ śaṃbhuṃ śūlahstaṃ maheśvaram |
haṃtukāmaṃ nijaṃ vīraśśivāputro mahābalaḥ
||18||स ददर्शागतं शंभुं शूलह्स्तं महेश्वरम् ।
हंतुकामं निजं वीरश्शिवापुत्रो महाबलः
śaktyā jaghāna taṃ haste smṛtvā mātṛpadāṃbujam |
sa gaṇaśo mahāvīraśśivaśaktipravarddhitaḥ
||19||शक्त्या जघान तं हस्ते स्मृत्वा मातृपदांबुजम् ।
स गणशो महावीरश्शिवशक्तिप्रवर्द्धितः
triśūlaṃ patitaṃ hastācchivasya paramātmanaḥ |
dṛṣṭvā sadūtikastaṃ vai pinākaṃ dhanurādade
||20||त्रिशूलं पतितं हस्ताच्छिवस्य परमात्मनः ।
दृष्ट्वा सदूतिकस्तं वै पिनाकं धनुराददे
tamapyapātayadbhūmau parigheṇa gaṇeśvaraḥ |
hatāḥ paṃca tathā hastāḥ pañcabhiśśūlamādade
||21||तमप्यपातयद्भूमौ परिघेण गणेश्वरः ।
हताः पंच तथा हस्ताः पञ्चभिश्शूलमाददे
aho duḥkhataraṃ nūnaṃ saṃjātamadhunā mama |
bhavetpunargaṇānāṃ kiṃ bhavācārī jagāviti
||22||अहो दुःखतरं नूनं संजातमधुना मम ।
भवेत्पुनर्गणानां किं भवाचारी जगाविति
etasminnaṃtare vīraḥ parigheṇa gaṇeśvaraḥ |
jaghāna sagaṇān devānśaktidattabalānvitaḥ
||23||एतस्मिन्नंतरे वीरः परिघेण गणेश्वरः ।
जघान सगणान् देवान्शक्तिदत्तबलान्वितः
gatā daśadiśo devāssagaṇā. parighārdditāḥ |
na tasthussamare kepi tenādbhutaprahā riṇā
||24||गता दशदिशो देवास्सगणा. परिघार्द्दिताः ।
न तस्थुस्समरे केपि तेनाद्भुतप्रहा रिणा
viṣṇustaṃ ca gaṇaṃ dṛṣṭvā dhanyoyamiti cābravīt |
mahābalo mahāvīro mahāśūro raṇapriyaḥ
||25||विष्णुस्तं च गणं दृष्ट्वा धन्योयमिति चाब्रवीत् ।
महाबलो महावीरो महाशूरो रणप्रियः
bahavo devatāścaiva mayā dṛṣṭāstathā punaḥ |
dānavā bahavo daityā yakṣagaṃdharvarākṣasāḥ
||26||बहवो देवताश्चैव मया दृष्टास्तथा पुनः ।
दानवा बहवो दैत्या यक्षगंधर्वराक्षसाः
naitena gaṇanāthena samatāṃ yāṃti kepi ca |
trailokye'pyakhile tejo rūpaśauryaguṇādibhiḥ
||27||नैतेन गणनाथेन समतां यांति केपि च ।
त्रैलोक्येऽप्यखिले तेजो रूपशौर्यगुणादिभिः
evaṃ saṃbruvate'muṣmai parighaṃ bhrāmayan sa ca |
cikṣepa viṣṇave tatra śaktiputro gaṇeśvaraḥ
||28||एवं संब्रुवतेऽमुष्मै परिघं भ्रामयन् स च ।
चिक्षेप विष्णवे तत्र शक्तिपुत्रो गणेश्वरः
cakraṃ gṛhītvā hariṇā smṛtvā śivapadāmbujam |
tena cakreṇa parigho drutaṃ khaṃḍīkṛtastadā
||29||चक्रं गृहीत्वा हरिणा स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् ।
तेन चक्रेण परिघो द्रुतं खंडीकृतस्तदा
khaṃḍaṃ tu parighasyāpi haraye prākṣipadgaṇaḥ |
gṛhītvā garuḍenāpi pakṣiṇā viphalīkṛtaḥ
||30||खंडं तु परिघस्यापि हरये प्राक्षिपद्गणः ।
गृहीत्वा गरुडेनापि पक्षिणा विफलीकृतः
evaṃ vicaritaṃ kālaṃ mahāvīrāvubhāvapi |
viṣṇuścāpi gaṇaścaiva yuyudhāte parasparam
||31||एवं विचरितं कालं महावीरावुभावपि ।
विष्णुश्चापि गणश्चैव युयुधाते परस्परम्
punarvīravaraśśaktisutassmṛtaśivo balī |
gṛhītvā yaṣṭimatulāṃ tayā viṣṇuṃ jaghāna ha
||32||पुनर्वीरवरश्शक्तिसुतस्स्मृतशिवो बली ।
गृहीत्वा यष्टिमतुलां तया विष्णुं जघान ह
aviṣahya prahāraṃ taṃ sa bhūmau nipapāta ha |
drutamutthāya yuyudhe śivāputreṇa tena vai
||33||अविषह्य प्रहारं तं स भूमौ निपपात ह ।
द्रुतमुत्थाय युयुधे शिवापुत्रेण तेन वै
etadaṃtaramāsādya śūlapāṇistathottare |
āgatya ca triśūlena tacchiro nirakṛṃtata
||34||एतदंतरमासाद्य शूलपाणिस्तथोत्तरे ।
आगत्य च त्रिशूलेन तच्छिरो निरकृंतत
chinne śirasi tasyaiva gaṇanāthasya nārada |
gaṇasainyaṃ devasainyamabhavacca suniścalam
||35||छिन्ने शिरसि तस्यैव गणनाथस्य नारद ।
गणसैन्यं देवसैन्यमभवच्च सुनिश्चलम्
nāradena tvayā''gatya devyai sarvaṃ niveditam |
mānini śrūyatāṃ mānastyājyo naiva tvayādhunā
||36||नारदेन त्वयाऽऽगत्य देव्यै सर्वं निवेदितम् ।
मानिनि श्रूयतां मानस्त्याज्यो नैव त्वयाधुना
ityuktvā'ntarhitastatra nārada tvaṃ kalipriyaḥ |
avikārī sadā śaṃbhurmanogatikaro muniḥ
||37||इत्युक्त्वाऽन्तर्हितस्तत्र नारद त्वं कलिप्रियः ।
अविकारी सदा शंभुर्मनोगतिकरो मुनिः
iti śrīśivapurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ caturthe kumārakhaṇḍe gaṇeśayuddhagaṇeśaśiraśchedana varṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||