śivavihāravarṇanam
śrīgaṇeśāya namaḥ
śrīgaurīśaṃkarābhyāṃ namaḥ
atha rudrasaṃhitāṃtargataścaturthaḥ kumārakhaṇḍaḥ prārabhyate
vande nandanatuṣṭamāna samati premapriyaṃ premadaṃ pūrṇaṃ pūrṇakaraṃ prapūrṇanikhilaiśvaryaikavāsaṃ śivam |
satyaṃ satyamayaṃ trisatyavibhavaṃ satyapriyaṃ satyadaṃ viṣṇubrahmanutaṃ svakīyakṛpayopāttākṛtiṃ śaṃkaram
||1||वन्दे नन्दनतुष्टमान समति प्रेमप्रियं प्रेमदं पूर्णं पूर्णकरं प्रपूर्णनिखिलैश्वर्यैकवासं शिवम् ।
सत्यं सत्यमयं त्रिसत्यविभवं सत्यप्रियं सत्यदं विष्णुब्रह्मनुतं स्वकीयकृपयोपात्ताकृतिं शंकरम्
nārada uvāca
vivāhayitvā girijāṃ śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ |
gatvā svaparvataṃ brahman kimakārṣiddhi tadvada
||2||विवाहयित्वा गिरिजां शंकरो लोकशंकरः ।
गत्वा स्वपर्वतं ब्रह्मन् किमकार्षिद्धि तद्वद
kathaṃ hi tanayo jajñe śivasya paramātmanaḥ |
yadarthamātmārāmo'pi samuvāha śivāṃ prabhuḥ
||3||कथं हि तनयो जज्ञे शिवस्य परमात्मनः ।
यदर्थमात्मारामोऽपि समुवाह शिवां प्रभुः
tārakasya kathaṃ brahman vadho'bhūddevaśaṃkaraḥ |
etatsarvamaśeṣeṇa vada kṛtvā dayāṃ mayi
||4||तारकस्य कथं ब्रह्मन् वधोऽभूद्देवशंकरः ।
एतत्सर्वमशेषेण वद कृत्वा दयां मयि
sūta uvāca
ityākarṇya vacastasya nāradasya prajāpatiḥ |
suprasannamanāḥ smṛtvā śaṃkaraṃ pratyuvāca ha
||5||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदस्य प्रजापतिः ।
सुप्रसन्नमनाः स्मृत्वा शंकरं प्रत्युवाच ह
brahmovāca
caritaṃ śṛṇu vakṣyāmi śaśimaulestu nārada |
guhajanmakathāṃ divyāṃ tārakāsurasadvadham
||6||चरितं शृणु वक्ष्यामि शशिमौलेस्तु नारद ।
गुहजन्मकथां दिव्यां तारकासुरसद्वधम्
śrūyatāṃ kathayāmyadya kathāṃ pāpapraṇāśinīm |
yāṃ śrutvā sarvapāpebhyo mucyate mānavo dhruvam
||7||श्रूयतां कथयाम्यद्य कथां पापप्रणाशिनीम् ।
यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो ध्रुवम्
idamākhyānamanaghaṃ rahasyaṃ paramādbhutam |
pāpasaṃtāpaharaṇaṃ sarvavighnavināśanam
||8||इदमाख्यानमनघं रहस्यं परमाद्भुतम् ।
पापसंतापहरणं सर्वविघ्नविनाशनम्
sarvamaṃgaladaṃ sāraṃ sarvaśrutimanoharam |
sukhadaṃ mokṣabījaṃ ca karmamūlanikṛṃtanam
||9||सर्वमंगलदं सारं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।
सुखदं मोक्षबीजं च कर्ममूलनिकृंतनम्
kailāsamāgatya śivāṃ vivāhya śobhāṃ prapede nitarāṃ śivo'pi |
vicārayāmāsa ca devakṛtyaṃ pīḍāṃ janasyāpi ca devakṛtye
||10||कैलासमागत्य शिवां विवाह्य शोभां प्रपेदे नितरां शिवोऽपि ।
विचारयामास च देवकृत्यं पीडां जनस्यापि च देवकृत्ये
śivassa bhagavān sākṣātkailāsamagamadyadā |
saukhyaṃ ca vividhaṃ cakrurgaṇāssarve suharṣitāḥ
||11||शिवस्स भगवान् साक्षात्कैलासमगमद्यदा ।
सौख्यं च विविधं चक्रुर्गणास्सर्वे सुहर्षिताः
mahotsavo mahānāsīcchive kailāsamāgate |
devāssvaviṣayaṃ prāptā harṣanirbharamānasāḥ
||12||महोत्सवो महानासीच्छिवे कैलासमागते ।
देवास्स्वविषयं प्राप्ता हर्षनिर्भरमानसाः
atha śaṃbhurmahādevo gṛhītvā girijāṃ śivām |
jagāma nirjanaṃ sthānaṃ mahādivyaṃ manoharam
||13||अथ शंभुर्महादेवो गृहीत्वा गिरिजां शिवाम् ।
जगाम निर्जनं स्थानं महादिव्यं मनोहरम्
śayyāṃ ratikarīṃ kṛtvā puṣpacandanacarcitām |
adbhutāṃ tatra paramāṃ bhogavastvanvitāṃ śubhām
||14||शय्यां रतिकरीं कृत्वा पुष्पचन्दनचर्चिताम् ।
अद्भुतां तत्र परमां भोगवस्त्वन्वितां शुभाम्
sa reme tatra bhagavāñśaṃbhugirijayā saha |
sahasravarṣaparyantaṃ devamānena mānadaḥ
||15||स रेमे तत्र भगवाञ्शंभुगिरिजया सह ।
सहस्रवर्षपर्यन्तं देवमानेन मानदः
durgāṃgasparśamātreṇa līlayā mūrcchitaḥ śivaḥ |
mūrcchitā sā śivasparśādbubudhe na divāniśam
||16||दुर्गांगस्पर्शमात्रेण लीलया मूर्च्छितः शिवः ।
मूर्च्छिता सा शिवस्पर्शाद्बुबुधे न दिवानिशम्
hare bhogapravṛtte tu lokadharma pravartini |
mahān kālo vyatīyāya tayoḥ kṣaṇa ivānagha
||17||हरे भोगप्रवृत्ते तु लोकधर्म प्रवर्तिनि ।
महान् कालो व्यतीयाय तयोः क्षण इवानघ
atha sarve surāstāta ekatrībhūya caikadā |
maṃtrayāṃcakrurāgatya merau śakrapurogamāḥ
||18||अथ सर्वे सुरास्तात एकत्रीभूय चैकदा ।
मंत्रयांचक्रुरागत्य मेरौ शक्रपुरोगमाः
surā ūcuḥ
vivāhaṃ kṛtavāñchaṃbhurasmatkāryārthamīśvaraḥ |
yogīśvaro nirvikāro svātmārāmo niraṃjanaḥ
||19||विवाहं कृतवाञ्छंभुरस्मत्कार्यार्थमीश्वरः ।
योगीश्वरो निर्विकारो स्वात्मारामो निरंजनः
notpannastanayastasya na jānāmo'tra kāraṇam |
vilaṃbaḥ kriyate tena kathaṃ deveśvareṇa ha
||20||नोत्पन्नस्तनयस्तस्य न जानामोऽत्र कारणम् ।
विलंबः क्रियते तेन कथं देवेश्वरेण ह
etasminnaṃtare devā nāradāddevadarśanāt |
bubudhustanmitaṃ bhogaṃ tayośca ramamāṇayoḥ
||21||एतस्मिन्नंतरे देवा नारदाद्देवदर्शनात् ।
बुबुधुस्तन्मितं भोगं तयोश्च रममाणयोः
ciraṃ jñātvā tayorbhogaṃ ciṃtāmāpussurāśca te |
brahmāṇaṃ māṃ puraskṛtya yayurnārāyaṇāṃtikam
||22||चिरं ज्ञात्वा तयोर्भोगं चिंतामापुस्सुराश्च ते ।
ब्रह्माणं मां पुरस्कृत्य ययुर्नारायणांतिकम्
taṃ natvā kathitaṃ sarvaṃ mayā vṛttāṃtamīpsitam |
santasthire sarvadevā citre puttalikā yathā
||23||तं नत्वा कथितं सर्वं मया वृत्तांतमीप्सितम् ।
सन्तस्थिरे सर्वदेवा चित्रे पुत्तलिका यथा
brahmovāca
sahasravarṣa paryyantaṃ devamānena śaṃkaraḥ |
ratau rataśca niśceṣṭo yogī viramate na hi
||24||सहस्रवर्ष पर्य्यन्तं देवमानेन शंकरः ।
रतौ रतश्च निश्चेष्टो योगी विरमते न हि
bhagavānuvāca
cintā nāsti jagaddhātassarvaṃ bhadraṃ bhaviṣyati |
śaraṇaṃ vraja deveśa śaṃkarasya mahāprabhoḥ
||25||चिन्ता नास्ति जगद्धातस्सर्वं भद्रं भविष्यति ।
शरणं व्रज देवेश शंकरस्य महाप्रभोः
maheśaśaraṇāpannā ye janā manasā mudā |
teṣāṃ prajeśabhaktānāṃ na kutaścidbhayaṃ kvacit
||26||महेशशरणापन्ना ये जना मनसा मुदा ।
तेषां प्रजेशभक्तानां न कुतश्चिद्भयं क्वचित्
śṛṃgārabhaṃgassamaye bhavitā nādhunā vidhe |
kālaprayuktaṃ kāryaṃ ca siddhiṃ prāpnoti nānyathā
||27||शृंगारभंगस्समये भविता नाधुना विधे ।
कालप्रयुक्तं कार्यं च सिद्धिं प्राप्नोति नान्यथा
śambhossambhogamiṣṭaṃ ko bhedaṃ kartumiheśvaraḥ |
pūrṇe varṣasahasre ca svecchayā hi viraṃsyati
||28||शम्भोस्सम्भोगमिष्टं को भेदं कर्तुमिहेश्वरः ।
पूर्णे वर्षसहस्रे च स्वेच्छया हि विरंस्यति
strīpuṃso rativicchedamupāyena karoti yaḥ |
tasya strīputrayorbhedo bhavejjanmani janmani
||29||स्त्रीपुंसो रतिविच्छेदमुपायेन करोति यः ।
तस्य स्त्रीपुत्रयोर्भेदो भवेज्जन्मनि जन्मनि
bhraṣṭajñāno naṣṭakīrttiralakṣmīko bhavediha |
prayātyaṃte kālasūtra varṣalakṣaṃ sa pātakī
||30||भ्रष्टज्ञानो नष्टकीर्त्तिरलक्ष्मीको भवेदिह ।
प्रयात्यंते कालसूत्र वर्षलक्षं स पातकी
raṃbhāyuktaṃ śakramimaṃ cakāra virataṃ ratau |
mahāmunīndro durvāsāstatstrībhedo babhūva ha
||31||रंभायुक्तं शक्रमिमं चकार विरतं रतौ ।
महामुनीन्द्रो दुर्वासास्तत्स्त्रीभेदो बभूव ह
punaranyāṃ sa saṃprāpya viṣevya śubhapāṇikām |
divyaṃ varṣasahasraṃ ca vijahau virahajvaram
||32||पुनरन्यां स संप्राप्य विषेव्य शुभपाणिकाम् ।
दिव्यं वर्षसहस्रं च विजहौ विरहज्वरम्
ghṛtācyā saha saṃśliṣṭaṃ kāmaṃ vāritavān guruḥ |
ṣaṇmāsābhyaṃtare candrastasya patnīṃ jahāra ha
||33||घृताच्या सह संश्लिष्टं कामं वारितवान् गुरुः ।
षण्मासाभ्यंतरे चन्द्रस्तस्य पत्नीं जहार ह
punaśśivaṃ samārādhya kṛtvā tārāmayaṃ raṇam |
tārāṃ sagarbhāṃ saṃprāpya vijahau virahajvaram |
34 mohinīsahitaṃ candraṃ cakāra virataṃ ratau |
maharṣirgautamastasya strīvicchedo babhūva ha
||35||पुनश्शिवं समाराध्य कृत्वा तारामयं रणम् ।
तारां सगर्भां संप्राप्य विजहौ विरहज्वरम् ।
३४ मोहिनीसहितं चन्द्रं चकार विरतं रतौ ।
महर्षिर्गौतमस्तस्य स्त्रीविच्छेदो बभूव ह
hariścandro hālikaṃ ca vṛṣalyāsaha saṃyutam |
cārayāmāsa niśceṣṭaṃ nirjanaṃ tatphalaṃ śṛṇu
||36||हरिश्चन्द्रो हालिकं च वृषल्यासह संयुतम् ।
चारयामास निश्चेष्टं निर्जनं तत्फलं शृणु
bhraṣṭaḥ strīputrarājyebhyo viśvāmitreṇa tāḍitaḥ |
tataśśivaṃ samārādhya mukto bhūto hi kaśmalāt
||37||भ्रष्टः स्त्रीपुत्रराज्येभ्यो विश्वामित्रेण ताडितः ।
ततश्शिवं समाराध्य मुक्तो भूतो हि कश्मलात्
ajāmilaṃ dvijaśreṣṭhaṃ vṛṣalyā saha saṃyutam |
na bhiyā vārayāmāsussurāstāṃ cāpi kecana
||38||अजामिलं द्विजश्रेष्ठं वृषल्या सह संयुतम् ।
न भिया वारयामासुस्सुरास्तां चापि केचन
sarvaṃ niṣekasādhyaṃ ca niṣeko balavān vidhe |
niṣekaphalado vai sa niṣekaḥ kena vāryyate
||39||सर्वं निषेकसाध्यं च निषेको बलवान् विधे ।
निषेकफलदो वै स निषेकः केन वार्य्यते
divyaṃ varṣasahasraṃ ca śaṃbhoḥ saṃbhogakarma tat |
pūrṇe varṣasahasre ca gatvā tatra sureśvarāḥ
||40||दिव्यं वर्षसहस्रं च शंभोः संभोगकर्म तत् ।
पूर्णे वर्षसहस्रे च गत्वा तत्र सुरेश्वराः
yena vīryaṃ patedbhūmau tat kariṣyatha niścitam |
tatra vīryye ca bhavitā skandanāmā prabhossutaḥ
||41||येन वीर्यं पतेद्भूमौ तत् करिष्यथ निश्चितम् ।
तत्र वीर्य्ये च भविता स्कन्दनामा प्रभोस्सुतः
adhunā svagṛhaṃ gaccha vidhe suragaṇaissaha |
karotu śaṃbhussaṃbhogaṃ pārvatyā saha nirjane
||42||अधुना स्वगृहं गच्छ विधे सुरगणैस्सह ।
करोतु शंभुस्संभोगं पार्वत्या सह निर्जने
brahmovāca
ityuktvā kamalākāntaḥ śīghraṃ svantaḥ puraṃ yayau |
svālayaṃ prayayurdevā mayā saha munīśvara
||43||इत्युक्त्वा कमलाकान्तः शीघ्रं स्वन्तः पुरं ययौ ।
स्वालयं प्रययुर्देवा मया सह मुनीश्वर
śaktiśaktimatoścā'tha vihāreṇā'ti ca kṣitiḥ |
bhārākrāṃtā cakaṃpe sā saśeṣā'pi sakacchapā
||44||शक्तिशक्तिमतोश्चाऽथ विहारेणाऽति च क्षितिः ।
भाराक्रांता चकंपे सा सशेषाऽपि सकच्छपा
kacchapasya hi bhāreṇa sarvādhārassamīraṇaḥ |
staṃbhito'tha trilokāśca babhūvurbhayavihvalāḥ
||45||कच्छपस्य हि भारेण सर्वाधारस्समीरणः ।
स्तंभितोऽथ त्रिलोकाश्च बभूवुर्भयविह्वलाः
atha sarve mayā devā hareśca śaraṇaṃ yayuḥ |
sarvaṃ nivedayāṃcakrustadvṛttaṃ dīnamānasāḥ
||46||अथ सर्वे मया देवा हरेश्च शरणं ययुः ।
सर्वं निवेदयांचक्रुस्तद्वृत्तं दीनमानसाः
devā ūcuḥ
devadeva ramānātha sarvā'vanakara prabhoḥ |
rakṣa naḥ śaraṇāpannān bhayavyākulamānasān
||47||देवदेव रमानाथ सर्वाऽवनकर प्रभोः ।
रक्ष नः शरणापन्नान् भयव्याकुलमानसान्
staṃbhitastrijagatprāṇo na jāne kena hetunā |
vyākulaṃ munibhirlekhaistrailokyaṃ sacarācaram
||48||स्तंभितस्त्रिजगत्प्राणो न जाने केन हेतुना ।
व्याकुलं मुनिभिर्लेखैस्त्रैलोक्यं सचराचरम्
brahmovāca
ityuktvā sakalā devā mayā saha munīśvara |
dīnāstasthuḥ puro viṣṇormaunībhūtāssu duḥkhitāḥ
||49||इत्युक्त्वा सकला देवा मया सह मुनीश्वर ।
दीनास्तस्थुः पुरो विष्णोर्मौनीभूतास्सु दुःखिताः
tadākarṇya samādāya surānnaḥ sakalān hariḥ |
jagāma parvataṃ śīghraṃ kailāsaṃ śivavallabham
||50||तदाकर्ण्य समादाय सुरान्नः सकलान् हरिः ।
जगाम पर्वतं शीघ्रं कैलासं शिववल्लभम्
tatra gatvā harirdevairmayā ca suravallabhaḥ |
yayau śivavarasthānaṃ śaṃkaraṃ draṣṭukāmyayā
||51||तत्र गत्वा हरिर्देवैर्मया च सुरवल्लभः ।
ययौ शिववरस्थानं शंकरं द्रष्टुकाम्यया
tatra dṛṣṭvā śivaṃ viṣṇurnasurairvismito'bhavat |
tatra sthitāñ śivagaṇān papraccha vinayānvitaḥ
||52||तत्र दृष्ट्वा शिवं विष्णुर्नसुरैर्विस्मितोऽभवत् ।
तत्र स्थिताञ् शिवगणान् पप्रच्छ विनयान्वितः
viṣṇuruvāca
he śaṃkarāḥ śivaḥ kutra gatassarvaprabhurgaṇāḥ |
nivedayata naḥ prītyā duḥkhitānvai kṛpālavaḥ
||53||हे शंकराः शिवः कुत्र गतस्सर्वप्रभुर्गणाः ।
निवेदयत नः प्रीत्या दुःखितान्वै कृपालवः
brahmovāca
ityākarṇya vacastasya sāmarasya harerguṇāḥ |
procuḥ prītyā gaṇāste hi śaṃkarasya ramāpatim
||54||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सामरस्य हरेर्गुणाः ।
प्रोचुः प्रीत्या गणास्ते हि शंकरस्य रमापतिम्
śivagaṇā ūcuḥ
hare śṛṇu śivaprītyā yathārthaṃ brūmahe vayam |
brahmaṇā nirjaraissārddhaṃ vṛttāntamakhilaṃ ca yat
||55||हरे शृणु शिवप्रीत्या यथार्थं ब्रूमहे वयम् ।
ब्रह्मणा निर्जरैस्सार्द्धं वृत्तान्तमखिलं च यत्
sarveśvaro mahādevo jagāma girijālayam |
saṃsthāpya no'tra suprītyā rānālīlāviśāradaḥ
||56||सर्वेश्वरो महादेवो जगाम गिरिजालयम् ।
संस्थाप्य नोऽत्र सुप्रीत्या रानालीलाविशारदः
tadguhābhyantare śaṃbhuḥ kiṃ karoti maheśvaraḥ |
na jānīmo ramānātha vyatīyurbahavassamāḥ
||57||तद्गुहाभ्यन्तरे शंभुः किं करोति महेश्वरः ।
न जानीमो रमानाथ व्यतीयुर्बहवस्समाः
brahmovāca
śrutveti vacanaṃ teṣāṃ sa viṣṇussāmaro mayā |
vismito'ti muniśreṣṭha śivadvāraṃ jagāma ha
||58||श्रुत्वेति वचनं तेषां स विष्णुस्सामरो मया ।
विस्मितोऽति मुनिश्रेष्ठ शिवद्वारं जगाम ह
tatra gatvā mayā devaissa harirdevavallabhaḥ |
ārtavāṇyā mune proce tārasvaratayā tadā
||59||तत्र गत्वा मया देवैस्स हरिर्देववल्लभः ।
आर्तवाण्या मुने प्रोचे तारस्वरतया तदा
śaṃbhumastaunmahāprītyā sāmaro hi mayā hariḥ |
tatra sthito muniśreṣṭha sarvalokaprabhuṃ haram
||60||शंभुमस्तौन्महाप्रीत्या सामरो हि मया हरिः ।
तत्र स्थितो मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकप्रभुं हरम्
viṣṇuruvāca
kiṃ karoṣi mahādevā'bhyantare parameśvara |
tārakārtānsurānsarvānpāhi naḥ śaraṇāgatān
||61||किं करोषि महादेवाऽभ्यन्तरे परमेश्वर ।
तारकार्तान्सुरान्सर्वान्पाहि नः शरणागतान्
ityādi saṃstuvañ śaṃbhuṃ bahudhā somarairmayā |
rurodāti haristatra tārakārtairmunīśvara
||62||इत्यादि संस्तुवञ् शंभुं बहुधा सोमरैर्मया ।
रुरोदाति हरिस्तत्र तारकार्तैर्मुनीश्वर
duḥkhakolāhalastatra babhūva tridivaukasām |
miśritaśśiva saṃstutyā'surārttānāṃ munīśvara
||63||दुःखकोलाहलस्तत्र बभूव त्रिदिवौकसाम् ।
मिश्रितश्शिव संस्तुत्याऽसुरार्त्तानां मुनीश्वर
iti śrīśivamahāpurāṇe rudrasaṃhitāyāṃ kumārakhaṇḍe śivavihāravarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||