kumārābhiṣekavarṇanam
brahmovāca
etasminnaṃtare tatra dadarśa rathamuttamam |
adbhutaṃ śobhitaṃ śaśvadviśvakarmavinirmitam
||1||एतस्मिन्नंतरे तत्र ददर्श रथमुत्तमम् ।
अद्भुतं शोभितं शश्वद्विश्वकर्मविनिर्मितम्
śatacakraṃ suvistīrṇaṃ manoyāyi manoharam |
prasthāpitaṃ ca pārvatyā veṣṭitaṃ pārṣadairvaraiḥ
||2||शतचक्रं सुविस्तीर्णं मनोयायि मनोहरम् ।
प्रस्थापितं च पार्वत्या वेष्टितं पार्षदैर्वरैः
samārohattato'naṃto hṛdayena vidūyatā |
kārttikaḥ parama jñānī parameśānavīryajaḥ
||3||समारोहत्ततोऽनंतो हृदयेन विदूयता ।
कार्त्तिकः परम ज्ञानी परमेशानवीर्यजः
tadaiva kṛttikāḥ prāpya muktakeśyaśśucā''turāḥ |
unmattā iva tatraiva vaktumārebhire vacaḥ
||4||तदैव कृत्तिकाः प्राप्य मुक्तकेश्यश्शुचाऽऽतुराः ।
उन्मत्ता इव तत्रैव वक्तुमारेभिरे वचः
kṛttikā ūcuḥ
vihāyā'smān kṛpāsindho gacchasi tvaṃ hi nirdayaḥ |
nāyaṃ dharmo mātṛvargān pālito yat sutastyajet
||5||विहायाऽस्मान् कृपासिन्धो गच्छसि त्वं हि निर्दयः ।
नायं धर्मो मातृवर्गान् पालितो यत् सुतस्त्यजेत्
snehena varddhito'smābhiḥ putro'smākaṃ ca dharmataḥ |
kiṃ kurmaḥ kva ca yāsyāmo vayaṃ kiṃ karavāma ha
||6||स्नेहेन वर्द्धितोऽस्माभिः पुत्रोऽस्माकं च धर्मतः ।
किं कुर्मः क्व च यास्यामो वयं किं करवाम ह
ityuktvā kṛttikāssarvāḥ kṛtvā vakṣasi kārttikam |
drutaṃ mūrcchāmavāpustāssutavicchedakāraṇāt
||7||इत्युक्त्वा कृत्तिकास्सर्वाः कृत्वा वक्षसि कार्त्तिकम् ।
द्रुतं मूर्च्छामवापुस्तास्सुतविच्छेदकारणात्
tāḥ kumāro bodhayitvā adhyātmavacanena vai |
tābhiśca pārṣadaissārddhamāruroha rathaṃ mune
||8||ताः कुमारो बोधयित्वा अध्यात्मवचनेन वै ।
ताभिश्च पार्षदैस्सार्द्धमारुरोह रथं मुने
dṛṣṭvā śrutvā maṃgalāni bahūni sukhadāni vai |
kumāraḥ pārṣadaissārddhaṃ jagāma pitṛmandiram
||9||दृष्ट्वा श्रुत्वा मंगलानि बहूनि सुखदानि वै ।
कुमारः पार्षदैस्सार्द्धं जगाम पितृमन्दिरम्
dakṣeṇa naṃdiyuktaśca manoyāyirathena ca |
kumāraḥ prāpa kailāsaṃ nyagrodhā'kṣayamūlake
||10||दक्षेण नंदियुक्तश्च मनोयायिरथेन च ।
कुमारः प्राप कैलासं न्यग्रोधाऽक्षयमूलके
tatra tasthau kṛttikābhiḥ pārṣadapravaraiḥ saha |
kumāraśśāṃkariḥ prīto nānālīlāviśāradaḥ
||11||तत्र तस्थौ कृत्तिकाभिः पार्षदप्रवरैः सह ।
कुमारश्शांकरिः प्रीतो नानालीलाविशारदः
tadā sarve suragaṇā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ |
viṣṇunā brahmaṇā sārddhaṃ samācakhyustadāgamam
||12||तदा सर्वे सुरगणा ऋषयः सिद्धचारणाः ।
विष्णुना ब्रह्मणा सार्द्धं समाचख्युस्तदागमम्
tadā dṛṣṭvā ca gāṃgeyaṃ yayau pramuditaśśivaḥ |
anyaissameto hariṇā brahmaṇā ca surarṣibhiḥ
||13||तदा दृष्ट्वा च गांगेयं ययौ प्रमुदितश्शिवः ।
अन्यैस्समेतो हरिणा ब्रह्मणा च सुरर्षिभिः
śaṃkhāśca bahavo nedurbherī tūryāṇyanekaśaḥ |
utsavastu mahānāsīddevānāṃ tuṣṭacetasām
||14||शंखाश्च बहवो नेदुर्भेरी तूर्याण्यनेकशः ।
उत्सवस्तु महानासीद्देवानां तुष्टचेतसाम्
tadānīmeva taṃ sarve vīrabhadrādayo gaṇāḥ |
kurvantaḥ svanvayuḥ keliṃ nānātāladharasvarāḥ
||15||तदानीमेव तं सर्वे वीरभद्रादयो गणाः ।
कुर्वन्तः स्वन्वयुः केलिं नानातालधरस्वराः
stāvakāḥ stūyamānāśca cakruste guṇakīrttanam |
jayaśabdaṃ namaśśabdaṃ kurvāṇāḥ prītamānasāḥ
||16||स्तावकाः स्तूयमानाश्च चक्रुस्ते गुणकीर्त्तनम् ।
जयशब्दं नमश्शब्दं कुर्वाणाः प्रीतमानसाः
draṣṭuṃ yayustaṃ śarajaṃ śivātmajamanuttamam
||17||द्रष्टुं ययुस्तं शरजं शिवात्मजमनुत्तमम्
pārvatī maṃgalaṃ cakre rājamārgaṃ manoharam |
padmarāgādimaṇibhissaṃskṛtaṃ paritaḥ puram
||18||पार्वती मंगलं चक्रे राजमार्गं मनोहरम् ।
पद्मरागादिमणिभिस्संस्कृतं परितः पुरम्
patiputravatībhiśca sādhvībhiḥ strībhiranvitā |
lakṣmyāditriṃśaddevīśca puraḥ kṛtvā samāyayau
||19||पतिपुत्रवतीभिश्च साध्वीभिः स्त्रीभिरन्विता ।
लक्ष्म्यादित्रिंशद्देवीश्च पुरः कृत्वा समाययौ
rambhādyapsaraso divyāssa smitā veṣasaṃyutāḥ |
saṃgītanartanaparā babhūvuśca śivājñayā
||20||रम्भाद्यप्सरसो दिव्यास्स स्मिता वेषसंयुताः ।
संगीतनर्तनपरा बभूवुश्च शिवाज्ञया
ye taṃ samīkṣayāmāsurgāgeyaṃ śaṃkaropamam |
dadṛśuste mahattejo vyāptamāsījjagattraye
||21||ये तं समीक्षयामासुर्गागेयं शंकरोपमम् ।
ददृशुस्ते महत्तेजो व्याप्तमासीज्जगत्त्रये
tattejasā vṛtaṃ bālaṃ taptacāmīkaraprabham |
vavaṃdire drutaṃ sarve kumāraṃ sūryavarcasam
||22||तत्तेजसा वृतं बालं तप्तचामीकरप्रभम् ।
ववंदिरे द्रुतं सर्वे कुमारं सूर्यवर्चसम्
jahurṣurvinataskaṃdhā namaśśabdaratāstadā |
parivāryopatasthuste vāmadakṣiṇamāgatāḥ
||23||जहुर्षुर्विनतस्कंधा नमश्शब्दरतास्तदा ।
परिवार्योपतस्थुस्ते वामदक्षिणमागताः
ahaṃ viṣṇuśca śakraśca tathā devādayo'khilāḥ |
daṇḍavatpatitā bhūmau parivāryya kumārakam
||24||अहं विष्णुश्च शक्रश्च तथा देवादयोऽखिलाः ।
दण्डवत्पतिता भूमौ परिवार्य्य कुमारकम्
etasminnantare śaṃbhurgirijā ca mudānvitā |
mahotsavaṃ samāgamya dadarśa tanayaṃ mudā
||25||एतस्मिन्नन्तरे शंभुर्गिरिजा च मुदान्विता ।
महोत्सवं समागम्य ददर्श तनयं मुदा
putraṃ nirīkṣya ca tadā jagadekabaṃdhuḥ prītyānvitaḥ paramayā parayā bhavānyā |
snehānvito bhujagabhogayuto hi sākṣātsarveśvaraḥ parivṛtaḥ pramathaiḥ pareśaḥ 26 |
atha śaktidharaḥ skandau dṛṣṭvā tau pārvatīśivau |
avaruhya rathāttūrṇaṃ śirasā praṇanāma ha
||27||पुत्रं निरीक्ष्य च तदा जगदेकबंधुः प्रीत्यान्वितः परमया परया भवान्या ।
स्नेहान्वितो भुजगभोगयुतो हि साक्षात्सर्वेश्वरः परिवृतः प्रमथैः परेशः २६ ।
अथ शक्तिधरः स्कन्दौ दृष्ट्वा तौ पार्वतीशिवौ ।
अवरुह्य रथात्तूर्णं शिरसा प्रणनाम ह
upaguhya śivaḥ prītyā kumāraṃ mūrdhni śaṃkaraḥ |
jaghrau premṇā parameśānaḥ prasannaḥ snehakartṛkaḥ
||28||उपगुह्य शिवः प्रीत्या कुमारं मूर्ध्नि शंकरः ।
जघ्रौ प्रेम्णा परमेशानः प्रसन्नः स्नेहकर्तृकः
upaguhya guhaṃ tatra pārvatī jātasaṃbhramā |
prasnutaṃ pāyayāmāsa stanaṃ snehapariplutā
||29||उपगुह्य गुहं तत्र पार्वती जातसंभ्रमा ।
प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता
tadā nīrājito devaissakalatrairmudānvitaiḥ |
jayaśabdena mahatā vyāptamāsīnnabhastalam
||30||तदा नीराजितो देवैस्सकलत्रैर्मुदान्वितैः ।
जयशब्देन महता व्याप्तमासीन्नभस्तलम्
ṛṣayo brahmaghoṣeṇa gītenaiva ca gāyakāḥ |
vādyaiśca bahavastatropatasthuśca kumārakam
||31||ऋषयो ब्रह्मघोषेण गीतेनैव च गायकाः ।
वाद्यैश्च बहवस्तत्रोपतस्थुश्च कुमारकम्
svamaṃkamāropya tadā maheśaḥ kumārakaṃ taṃ prabhayā samujjvalam |
babhau bhavānīpatireva sākṣācchriyā'nvitaḥ putravatāṃ variṣṭhaḥ
||32||स्वमंकमारोप्य तदा महेशः कुमारकं तं प्रभया समुज्ज्वलम् ।
बभौ भवानीपतिरेव साक्षाच्छ्रियाऽन्वितः पुत्रवतां वरिष्ठः
kumāraḥ svagaṇaiḥ sārddhamājagāma śivālayam |
śivājñayā mahotsāhaissaha devairmahāsukhī
||33||कुमारः स्वगणैः सार्द्धमाजगाम शिवालयम् ।
शिवाज्ञया महोत्साहैस्सह देवैर्महासुखी
daṃpatī tau tadā tatraikapadyena virejatuḥ |
vivaṃdyamānāvṛṣibhirāvṛtau surasattamaiḥ
||34||दंपती तौ तदा तत्रैकपद्येन विरेजतुः ।
विवंद्यमानावृषिभिरावृतौ सुरसत्तमैः
kumāraḥ krīḍayāmāsa śivotsaṃge mudānvitaḥ |
vāsukiṃ śivakaṃṭhasthaṃ pāṇibhyāṃ samapīḍayat
||35||कुमारः क्रीडयामास शिवोत्संगे मुदान्वितः ।
वासुकिं शिवकंठस्थं पाणिभ्यां समपीडयत्
prahasya bhagavāñ śaṃbhuśśaśaṃsa girijāṃ tadā |
nirīkṣya kṛpayā dṛṣṭyā kṛpālurlīlayākṛtim
||36||प्रहस्य भगवाञ् शंभुश्शशंस गिरिजां तदा ।
निरीक्ष्य कृपया दृष्ट्या कृपालुर्लीलयाकृतिम्
madasmitena ca tadā bhagavānmaheśaḥ prāpto mudaṃ ca paramāṃ girijāsametaḥ |
premṇā sa gadgadagiro jagadekabaṃdhurnovāca kiṃcana vibhurbhuvanaikabharttā
||37||मदस्मितेन च तदा भगवान्महेशः प्राप्तो मुदं च परमां गिरिजासमेतः ।
प्रेम्णा स गद्गदगिरो जगदेकबंधुर्नोवाच किंचन विभुर्भुवनैकभर्त्ता
atha śaṃbhurjagannātho hṛṣṭo laukikavṛttavān |
ratnasiṃhāsane ramye vāsayāmāsa kārttikam
||38||अथ शंभुर्जगन्नाथो हृष्टो लौकिकवृत्तवान् ।
रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास कार्त्तिकम्
vedamaṃtrābhipūtaiśca sarvatīrthodapūrṇakaiḥ |
sadratnakuṃbhaśatakaiḥ snāpayā māsa taṃ mudā
||39||वेदमंत्राभिपूतैश्च सर्वतीर्थोदपूर्णकैः ।
सद्रत्नकुंभशतकैः स्नापया मास तं मुदा
sadratnasāraracitakirīṭamukuṭāṃgadam |
vaijayantī svamālāṃ ca tasmai cakraṃ dadau hariḥ
||40||सद्रत्नसाररचितकिरीटमुकुटांगदम् ।
वैजयन्ती स्वमालां च तस्मै चक्रं ददौ हरिः
śūlaṃ pinākaṃ paraśuṃ śakti pāśupataṃ śaram |
saṃhārāstraṃ ca paramāṃ vidyāṃ tasmai dadau śivaḥ
||41||शूलं पिनाकं परशुं शक्ति पाशुपतं शरम् ।
संहारास्त्रं च परमां विद्यां तस्मै ददौ शिवः
adāmahaṃ yajñasūtraṃ vedāṃśca vedamātaram |
kamaṇḍaluṃ ca brahmāstraṃ vidyāṃ caivā'rimardinīm
||42||अदामहं यज्ञसूत्रं वेदांश्च वेदमातरम् ।
कमण्डलुं च ब्रह्मास्त्रं विद्यां चैवाऽरिमर्दिनीम्
gajendraṃ caiva vajraṃ ca dadau tasmai sureśvaraḥ |
śvetacchatraṃ ratnamālāṃ dadau vastuṃ jaleśvaraḥ
||43||गजेन्द्रं चैव वज्रं च ददौ तस्मै सुरेश्वरः ।
श्वेतच्छत्रं रत्नमालां ददौ वस्तुं जलेश्वरः
manoyāyirathaṃ sūryassannāhaṃ ca mahācayam |
yamadaṃḍaṃ yamaścaiva sudhākuṃbhaṃ sudhānidhiḥ
||44||मनोयायिरथं सूर्यस्सन्नाहं च महाचयम् ।
यमदंडं यमश्चैव सुधाकुंभं सुधानिधिः
hutāśano dadau prītyā mahāśaktiṃ svasūnave |
dadau svaśastraṃ nirṛtirvāyavyāstraṃ samīraṇaḥ
||45||हुताशनो ददौ प्रीत्या महाशक्तिं स्वसूनवे ।
ददौ स्वशस्त्रं निर्ऋतिर्वायव्यास्त्रं समीरणः
gadāṃ dadau kuberaśca śūlamīśo dadau mudā |
nānāśastrāṇyupāyāṃśca sarve devā dadurmudā
||46||गदां ददौ कुबेरश्च शूलमीशो ददौ मुदा ।
नानाशस्त्राण्युपायांश्च सर्वे देवा ददुर्मुदा
kāmāstraṃ kāmadevo'tha dadau tasmai mudānvitaḥ |
gadāṃ dadau svavidyāśca tasmai ca parayā mudā
||47||कामास्त्रं कामदेवोऽथ ददौ तस्मै मुदान्वितः ।
गदां ददौ स्वविद्याश्च तस्मै च परया मुदा
kṣīrodo'mūlyaratnāni viśiṣṭaṃ ratnanūpuram |
himālayo hi divyāni bhūṣaṇānyaṃśukāni ca
||48||क्षीरोदोऽमूल्यरत्नानि विशिष्टं रत्ननूपुरम् ।
हिमालयो हि दिव्यानि भूषणान्यंशुकानि च
citrabarhaṇanāmānaṃ svaputraṃ garuḍo dadau |
aruṇastāmracūḍākhyaṃ balinaṃ caraṇāyudham
||49||चित्रबर्हणनामानं स्वपुत्रं गरुडो ददौ ।
अरुणस्ताम्रचूडाख्यं बलिनं चरणायुधम्
pārvatī sasmitā hṛṣṭā paramaiśvaryamuttamam |
dadau tasmai mahāprītyā ciraṃjīvitvameva ca
||50||पार्वती सस्मिता हृष्टा परमैश्वर्यमुत्तमम् ।
ददौ तस्मै महाप्रीत्या चिरंजीवित्वमेव च
lakṣmīśca saṃpadaṃ divyāṃ mahāhāraṃ manoharam |
sāvitrī siddhavidyāṃ ca samastāṃ pradadau mudā
||51||लक्ष्मीश्च संपदं दिव्यां महाहारं मनोहरम् ।
सावित्री सिद्धविद्यां च समस्तां प्रददौ मुदा
anyāścāpi mune devyo yāyāstatra samāgatāḥ |
svātmavatsu dadustasmai tathaiva śiśupālikāḥ
||52||अन्याश्चापि मुने देव्यो यायास्तत्र समागताः ।
स्वात्मवत्सु ददुस्तस्मै तथैव शिशुपालिकाः
mahāmahotsavastatra babhūva munisattama |
sarve prasannatāṃ yātā viśeṣācca śivāśivau
||53||महामहोत्सवस्तत्र बभूव मुनिसत्तम ।
सर्वे प्रसन्नतां याता विशेषाच्च शिवाशिवौ
etasminnaṃtare kāle provāca prahasan mudā |
mune brahmādikān devān rudro bhargaḥ pratāpavān
||54||एतस्मिन्नंतरे काले प्रोवाच प्रहसन् मुदा ।
मुने ब्रह्मादिकान् देवान् रुद्रो भर्गः प्रतापवान्
śiva uvāca
he hare he vidhe devāssarve śṛṇuta madvacaḥ |
sarvathāhaṃ prasannosmi varānvṛṇuta aicchikān
||55||हे हरे हे विधे देवास्सर्वे शृणुत मद्वचः ।
सर्वथाहं प्रसन्नोस्मि वरान्वृणुत ऐच्छिकान्
brahmovāca
tacchrutvā vacanaṃ śaṃbhormuneviṣṇvādayassurāḥ |
sarve procuḥ prasannāsyā devaṃ paśupatiṃ prabhum
||56||तच्छ्रुत्वा वचनं शंभोर्मुनेविष्ण्वादयस्सुराः ।
सर्वे प्रोचुः प्रसन्नास्या देवं पशुपतिं प्रभुम्
kumāreṇa hato hyeṣa tārako bhavitā prabho |
tadarthameva saṃjātamidaṃ caritamuttamam
||57||कुमारेण हतो ह्येष तारको भविता प्रभो ।
तदर्थमेव संजातमिदं चरितमुत्तमम्
tasmādadyaiva yāsyāmastārakaṃ hantumudyatā |
ājñāṃ dehi kumārāya sa taṃ haṃtuṃ sukhāya naḥ
||58||तस्मादद्यैव यास्यामस्तारकं हन्तुमुद्यता ।
आज्ञां देहि कुमाराय स तं हंतुं सुखाय नः
brahmovāca
tatheti matvā sa vibhurdattavāṃstanayaṃ tadā |
devebhyastārakaṃ haṃtuṃ kṛpayā paribhāvitaḥ
||59||तथेति मत्वा स विभुर्दत्तवांस्तनयं तदा ।
देवेभ्यस्तारकं हंतुं कृपया परिभावितः
śivājñayā surāssarve brahmaviṣṇumukhāstadā |
puraskṛtya guhaṃ sadyo nirjagmurmilitā gireḥ
||60||शिवाज्ञया सुरास्सर्वे ब्रह्मविष्णुमुखास्तदा ।
पुरस्कृत्य गुहं सद्यो निर्जग्मुर्मिलिता गिरेः
bahirnissṛtya kailāsāttvaṣṭā śāsanato hareḥ |
virece nagaraṃ ramyamadbhutaṃ nikaṭe gireḥ
||61||बहिर्निस्सृत्य कैलासात्त्वष्टा शासनतो हरेः ।
विरेचे नगरं रम्यमद्भुतं निकटे गिरेः
tatra ramyaṃ gṛhaṃ divyamadbhutaṃ paramo jjvalam |
guhārthaṃ nirmame tvaṣṭā tatra siṃhāsanaṃ varam
||62||तत्र रम्यं गृहं दिव्यमद्भुतं परमो ज्ज्वलम् ।
गुहार्थं निर्ममे त्वष्टा तत्र सिंहासनं वरम्
tadā harissudhīrbhaktyā kārayāmāsa maṃgalam |
kārttikasyābhiṣekaṃ hi sarvatīrthajalaissuraiḥ
||63||तदा हरिस्सुधीर्भक्त्या कारयामास मंगलम् ।
कार्त्तिकस्याभिषेकं हि सर्वतीर्थजलैस्सुरैः
sarvathā samalaṃkṛtya vāsayāmāsa saṃgraham |
kārttikasya vidhiṃ prītyā kārayāmāsa cotsavam
||64||सर्वथा समलंकृत्य वासयामास संग्रहम् ।
कार्त्तिकस्य विधिं प्रीत्या कारयामास चोत्सवम्
brāhmāṃḍādhipatitvaṃ hi dadau tasmai mudā hariḥ |
cakāra tilakaṃ tasya samānarca suraissaha
||65||ब्राह्मांडाधिपतित्वं हि ददौ तस्मै मुदा हरिः ।
चकार तिलकं तस्य समानर्च सुरैस्सह
praṇamya kārttikaṃ prītyā sarvadevarṣibhissaha |
tuṣṭāva vividhasstotraiḥ śivarūpaṃ sanātanam
||66||प्रणम्य कार्त्तिकं प्रीत्या सर्वदेवर्षिभिस्सह ।
तुष्टाव विविधस्स्तोत्रैः शिवरूपं सनातनम्
varasiṃhāsanastho hi śuśubhe'tīva kārtikaḥ |
svāmibhāvaṃ samāpanno brahmāṃḍasyāsi pālakaḥ
||67||वरसिंहासनस्थो हि शुशुभेऽतीव कार्तिकः ।
स्वामिभावं समापन्नो ब्रह्मांडस्यासि पालकः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ caturthe kumārakhaṇḍe kumārābhiṣekavarṇanaṃ nāma paṃcamo'dhyāyaḥ || 5 ||