kārtikeyalīlāvarṇanam
nārada uvāca
devadeva prajānātha brahman sṛṣṭikara prabho |
tataḥ kimabhavattatra tadvadā'dya kṛpāṃ kuru
||1||देवदेव प्रजानाथ ब्रह्मन् सृष्टिकर प्रभो ।
ततः किमभवत्तत्र तद्वदाऽद्य कृपां कुरु
brahmovāca
tasminnavasare tāta viśvāmitraḥ pratāpavān |
prerito vidhinā tatrāgacchatprīto yadṛcchayā
||2||तस्मिन्नवसरे तात विश्वामित्रः प्रतापवान् ।
प्रेरितो विधिना तत्रागच्छत्प्रीतो यदृच्छया
sa dṛṣṭvā'laukikaṃ dhāma tatsutasya sutejasaḥ |
abhavatpūrṇakāmastu suprasanno nanāma ca
||3||स दृष्ट्वाऽलौकिकं धाम तत्सुतस्य सुतेजसः ।
अभवत्पूर्णकामस्तु सुप्रसन्नो ननाम च
akarotsunutiṃ tasya suprasannena cetasā |
vidhipreritavāgbhiśca viśvāmitraḥ prabhāvavit
||4||अकरोत्सुनुतिं तस्य सुप्रसन्नेन चेतसा ।
विधिप्रेरितवाग्भिश्च विश्वामित्रः प्रभाववित्
tatasso'bhūtsutastatra suprasanno mahoti kṛt |
suprahasyādbhutamaho viśvāmitramuvāca ca
||5||ततस्सोऽभूत्सुतस्तत्र सुप्रसन्नो महोति कृत् ।
सुप्रहस्याद्भुतमहो विश्वामित्रमुवाच च
śivasuta uvāca
śivecchayā mahājñāninnakasmāttvamihāgataḥ |
saṃskāraṃ kuru me tāta yathāvadvedasaṃmitam
||6||शिवेच्छया महाज्ञानिन्नकस्मात्त्वमिहागतः ।
संस्कारं कुरु मे तात यथावद्वेदसंमितम्
adyārabhya purodhāstvaṃ bhava me prītimāvahan |
bhaviṣyasi sadā pūjyassarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ
||7||अद्यारभ्य पुरोधास्त्वं भव मे प्रीतिमावहन् ।
भविष्यसि सदा पूज्यस्सर्वेषां नात्र संशयः
brahmovāca
ityākarṇya vacastasya suprasanno hi gādhijaḥ |
tamuvācānudāttena svareṇa ca suvismitaḥ
||8||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सुप्रसन्नो हि गाधिजः ।
तमुवाचानुदात्तेन स्वरेण च सुविस्मितः
viśvāmitra uvāca
śṛṇu tāta na vipro'haṃ gādhikṣatriyabālakaḥ |
viśvāmitreti vikhyātaḥ kṣatriyo viprasevakaḥ
||9||शृणु तात न विप्रोऽहं गाधिक्षत्रियबालकः ।
विश्वामित्रेति विख्यातः क्षत्रियो विप्रसेवकः
iti svacaritaṃ khyātaṃ mayā te varabālaka |
kastvaṃ svacaritaṃ brūhi vismitāyākhilaṃ hi me
||10||इति स्वचरितं ख्यातं मया ते वरबालक ।
कस्त्वं स्वचरितं ब्रूहि विस्मितायाखिलं हि मे
brahmovāca
ityākarṇya vaca stasya tatsvavṛttaṃ jagāda ha |
tataścovāca suprītyā gādhijaṃ taṃ mahotikṛt
||11||इत्याकर्ण्य वच स्तस्य तत्स्ववृत्तं जगाद ह ।
ततश्चोवाच सुप्रीत्या गाधिजं तं महोतिकृत्
śivasuta uvāca
viśvāmitra varānme tvaṃ brahmarṣirnā'tra saṃśayaḥ |
vaśiṣṭhādyāśca nityaṃ tvāṃ praśaṃsiṣyaṃti cādarāt
||12||विश्वामित्र वरान्मे त्वं ब्रह्मर्षिर्नाऽत्र संशयः ।
वशिष्ठाद्याश्च नित्यं त्वां प्रशंसिष्यंति चादरात्
atastvamājñayā me hi saṃskāraṃ kartumarhasi |
idaṃ sarvaṃ sugopyaṃ te kathanīyaṃ na kutracit
||13||अतस्त्वमाज्ञया मे हि संस्कारं कर्तुमर्हसि ।
इदं सर्वं सुगोप्यं ते कथनीयं न कुत्रचित्
brahmovāca
tatokārṣītsa saṃskāraṃ tasya prītyā'khilaṃ yathā |
śivabālasya devarṣe vedoktavidhinā param
||14||ततोकार्षीत्स संस्कारं तस्य प्रीत्याऽखिलं यथा ।
शिवबालस्य देवर्षे वेदोक्तविधिना परम्
śivabālopi suprīto divyajñānamadātparam |
viśvāmitrāya munaye mahotikārakaḥ prabhuḥ
||15||शिवबालोपि सुप्रीतो दिव्यज्ञानमदात्परम् ।
विश्वामित्राय मुनये महोतिकारकः प्रभुः
purohitaṃ cakārāsau viśvāmitraṃ śucessuta |
tadārabhya dvijavaro nānālīlāviśāradaḥ
||16||पुरोहितं चकारासौ विश्वामित्रं शुचेस्सुत ।
तदारभ्य द्विजवरो नानालीलाविशारदः
itthaṃ līlā kṛtā tena kathitā sā mayā mune |
tallīlāmaparāṃ tāta śṛṇu prītyā vadāmyaham
||17||इत्थं लीला कृता तेन कथिता सा मया मुने ।
तल्लीलामपरां तात शृणु प्रीत्या वदाम्यहम्
tasminnavasare tāta śvetanāmā ca saṃprati |
tatrā'paśyatsutaṃ divyaṃ nijaṃ parama pāvanam
||18||तस्मिन्नवसरे तात श्वेतनामा च संप्रति ।
तत्राऽपश्यत्सुतं दिव्यं निजं परम पावनम्
tatastaṃ pāvako gatvā dṛṣṭvāliṃgya cucumba ca |
putreti coktvā tasmai sa śastraṃ śaktindadau ca saḥ
||19||ततस्तं पावको गत्वा दृष्ट्वालिंग्य चुचुम्ब च ।
पुत्रेति चोक्त्वा तस्मै स शस्त्रं शक्तिन्ददौ च सः
guhastāṃ śaktimādāya tacchṛṃgaṃ cāruroha ha |
taṃ jaghāna tayā śaktyā śṛṃgo bhuvi papāta saḥ
||20||गुहस्तां शक्तिमादाय तच्छृंगं चारुरोह ह ।
तं जघान तया शक्त्या शृंगो भुवि पपात सः
daśapadmamitā vīrā rākṣasāḥ pūrvamāgatāḥ |
tadvadhārthaṃ drutaṃ naṣṭā babhūvustatprahārataḥ
||21||दशपद्ममिता वीरा राक्षसाः पूर्वमागताः ।
तद्वधार्थं द्रुतं नष्टा बभूवुस्तत्प्रहारतः
hāhākāro mahānāsīccakaṃpe sācalā mahī |
trailokyaṃ ca sureśānassadevastatra cāgamat
||22||हाहाकारो महानासीच्चकंपे साचला मही ।
त्रैलोक्यं च सुरेशानस्सदेवस्तत्र चागमत्
dakṣiṇe tasya pārśve ca vajreṇa sa jaghāna ca |
śākhanāmā tato jātaḥ pumāṃścaiko mahābalaḥ
||23||दक्षिणे तस्य पार्श्वे च वज्रेण स जघान च ।
शाखनामा ततो जातः पुमांश्चैको महाबलः
punaśśakro jaghānā''śu vāmapārśve hi taṃ tadā |
vajreṇā'nyaḥ pumāñjāto viśākhākhyo'paro balī
||24||पुनश्शक्रो जघानाऽऽशु वामपार्श्वे हि तं तदा ।
वज्रेणाऽन्यः पुमाञ्जातो विशाखाख्योऽपरो बली
tatastaddhṛdayaṃ śakro jaghāna pavinā tadā |
paro'bhūnnaigamopākhyaḥ pumāṃstadvanmahābalaḥ
||25||ततस्तद्धृदयं शक्रो जघान पविना तदा ।
परोऽभून्नैगमोपाख्यः पुमांस्तद्वन्महाबलः
tadā skaṃdādicatvāro mahāvīrā mahābalāḥ |
indraṃ haṃtuṃ drutaṃ jagmussoyaṃ taccharaṇaṃ yayau
||26||तदा स्कंदादिचत्वारो महावीरा महाबलाः ।
इन्द्रं हंतुं द्रुतं जग्मुस्सोयं तच्छरणं ययौ
śakrassa sāmaragaṇo bhayaṃ prāpya guhāttataḥ |
yayau svalokaṃ cakito na bhedaṃ jñātavānmune
||27||शक्रस्स सामरगणो भयं प्राप्य गुहात्ततः ।
ययौ स्वलोकं चकितो न भेदं ज्ञातवान्मुने
sa bālakastu tatraiva tasthā''vānaṃdasaṃyutaḥ |
pūrvavannirbhayastāta nānālīlākaraḥ prabhuḥ
||28||स बालकस्तु तत्रैव तस्थाऽऽवानंदसंयुतः ।
पूर्ववन्निर्भयस्तात नानालीलाकरः प्रभुः
tasminnavasare tatra kṛttikākhyāśca ṣaṭ striyaḥ |
snātuṃ samāgatā bālaṃ dadṛśustaṃ mahāprabhum
||29||तस्मिन्नवसरे तत्र कृत्तिकाख्याश्च षट् स्त्रियः ।
स्नातुं समागता बालं ददृशुस्तं महाप्रभुम्
grahītuṃ taṃ manaścakrussarvāstā kṛttikāḥ striyaḥ |
vādo babhūva tāsāṃ tadgrahaṇecchāparo mune
||30||ग्रहीतुं तं मनश्चक्रुस्सर्वास्ता कृत्तिकाः स्त्रियः ।
वादो बभूव तासां तद्ग्रहणेच्छापरो मुने
tadvādaśamanārthaṃ sa ṣaṇmukhāni cakāra ha |
papau dugdhaṃ ca sarvāsāṃ tuṣṭāstā abhavanmune |
tanmanogatimājñāya sarvāstāḥ kṛttikāstadā |
tamādāya yayurlokaṃ svakīyaṃ muditā mune
||32||तद्वादशमनार्थं स षण्मुखानि चकार ह ।
पपौ दुग्धं च सर्वासां तुष्टास्ता अभवन्मुने ।
तन्मनोगतिमाज्ञाय सर्वास्ताः कृत्तिकास्तदा ।
तमादाय ययुर्लोकं स्वकीयं मुदिता मुने
taṃ bālakaṃ kumārākhyaṃ stanaṃ dattvā stanārthine |
varddhayāmāsurīśasya sutaṃ sūryādhikaprabham
||33||तं बालकं कुमाराख्यं स्तनं दत्त्वा स्तनार्थिने ।
वर्द्धयामासुरीशस्य सुतं सूर्याधिकप्रभम्
na cakrurbālakaṃ yāśca locanānāmagocaram |
prāṇebhyopi premapātraṃ yaḥ poṣṭā tasya putraka
||34||न चक्रुर्बालकं याश्च लोचनानामगोचरम् ।
प्राणेभ्योपि प्रेमपात्रं यः पोष्टा तस्य पुत्रक
yāni yāni ca vastrāṇi trailokye durlabhāni ca |
dadustasmai ca tāḥ premṇā bhūṣaṇāni varāṇi vai
||35||यानि यानि च वस्त्राणि त्रैलोक्ये दुर्लभानि च ।
ददुस्तस्मै च ताः प्रेम्णा भूषणानि वराणि वै
dinedine tāḥ pupuṣurbālakaṃ taṃ mahāprabhum |
prasaṃsitāni svādūni bhojayitvā viśeṣataḥ
||36||दिनेदिने ताः पुपुषुर्बालकं तं महाप्रभुम् ।
प्रसंसितानि स्वादूनि भोजयित्वा विशेषतः
athaikasmin dine tāta sa bālaḥ kṛttikātmajaḥ |
gatvā devasabhāṃ divyāṃ sucaritraṃ cakāra ha
||37||अथैकस्मिन् दिने तात स बालः कृत्तिकात्मजः ।
गत्वा देवसभां दिव्यां सुचरित्रं चकार ह
svamaho darśayāmāsa devebhyo hi mahādbhutam |
saviṣṇubhyo'khilebhyaśca mahotikarabālakaḥ
||38||स्वमहो दर्शयामास देवेभ्यो हि महाद्भुतम् ।
सविष्णुभ्योऽखिलेभ्यश्च महोतिकरबालकः
taṃ dṛṣṭvā sakalāste vai sācyutāssarṣayassurāḥ |
vismayaṃ prāpuratyantaṃ papracchustaṃ ca bālakam
||39||तं दृष्ट्वा सकलास्ते वै साच्युतास्सर्षयस्सुराः ।
विस्मयं प्रापुरत्यन्तं पप्रच्छुस्तं च बालकम्
ko bhavāniti tacchrutvā na kiṃcitsa jagāda ha |
svālayaṃ sa jagāmā'śu guptastasthau hi pūrvavat
||40||को भवानिति तच्छ्रुत्वा न किंचित्स जगाद ह ।
स्वालयं स जगामाऽशु गुप्तस्तस्थौ हि पूर्ववत्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ caturthe kumārakhaṇḍe kārtikeyalīlāvarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||