gaṇavivādavarṇanam
brahmovāca
gaṇāste krodhasaṃpannāstatra gatvā śivājñayā |
papracchurgirijāputraṃ taṃ tadā dvārapālakam
||1||गणास्ते क्रोधसंपन्नास्तत्र गत्वा शिवाज्ञया ।
पप्रच्छुर्गिरिजापुत्रं तं तदा द्वारपालकम्
śivagaṇā ūcuḥ
ko'si tvaṃ kuta āyātaḥ kiṃ vā tvaṃ ca cikīrṣasi |
ito'dya gaccha dūraṃ vai yadi jīvitumicchasi
||2||कोऽसि त्वं कुत आयातः किं वा त्वं च चिकीर्षसि ।
इतोऽद्य गच्छ दूरं वै यदि जीवितुमिच्छसि
brahmovāca
tadīyaṃ tadvacaḥ śrutvā girijātanayassa vai |
nirbhayo daṇḍapāṇiśca dvārapānabravīdidam
||3||तदीयं तद्वचः श्रुत्वा गिरिजातनयस्स वै ।
निर्भयो दण्डपाणिश्च द्वारपानब्रवीदिदम्
gaṇeśa uvāca
yūyaṃ ke kuta āyātā bhavaṃtassundarā ime |
yāta dūraṃ kimarthaṃ vai sthitā atra virodhinaḥ
||4||यूयं के कुत आयाता भवंतस्सुन्दरा इमे ।
यात दूरं किमर्थं वै स्थिता अत्र विरोधिनः
brahmovāca
evaṃ śrutvā vacastasya hāsyaṃ kṛtvā parasparam |
ūcussarve śivagaṇā mahāvīrā gatasmayāḥ
||5||एवं श्रुत्वा वचस्तस्य हास्यं कृत्वा परस्परम् ।
ऊचुस्सर्वे शिवगणा महावीरा गतस्मयाः
parasparamiti procya sarve te śivapārṣadāḥ |
dvārapālaṃ gaṇeśaṃ taṃ pratyūcuḥ kuddhamānasāḥ
||6||परस्परमिति प्रोच्य सर्वे ते शिवपार्षदाः ।
द्वारपालं गणेशं तं प्रत्यूचुः कुद्धमानसाः
śivagaṇā ūcuḥ
śrūyatāṃ dvārapālā hi vayaṃ śivagaṇā varāḥ |
tvāṃ nivārayituṃ prāptāśśaṃkarasyājñayā vibhoḥ
||7||श्रूयतां द्वारपाला हि वयं शिवगणा वराः ।
त्वां निवारयितुं प्राप्ताश्शंकरस्याज्ञया विभोः
tvāmapīha gaṇaṃ matvā na hanyāmīnyathā hataḥ |
tiṣṭha dūre svatastvaṃ ca kimarthaṃ mṛtyumīhase
||8||त्वामपीह गणं मत्वा न हन्यामीन्यथा हतः ।
तिष्ठ दूरे स्वतस्त्वं च किमर्थं मृत्युमीहसे
brahmovāca
ityukto'pi gaṇeśaśca girijātanayo'bhayaḥ |
nirbhartsya śaṃkaragaṇānna dvāraṃ muktavāṃstadā
||9||इत्युक्तोऽपि गणेशश्च गिरिजातनयोऽभयः ।
निर्भर्त्स्य शंकरगणान्न द्वारं मुक्तवांस्तदा
te sarvepi gaṇāśśaivāstatratyā vacanaṃ tadā |
śrutvā tatra śivaṃ gatvā tadvṛttāṃtamathābruvan
||10||ते सर्वेपि गणाश्शैवास्तत्रत्या वचनं तदा ।
श्रुत्वा तत्र शिवं गत्वा तद्वृत्तांतमथाब्रुवन्
tataśca tadvacaḥ śrutvādbhutalīlo maheśvaraḥ |
vinirbhartsya gaṇānūce nijām̐llokagatirmune
||11||ततश्च तद्वचः श्रुत्वाद्भुतलीलो महेश्वरः ।
विनिर्भर्त्स्य गणानूचे निजाँल्लोकगतिर्मुने
maheśvara uvāca
kaścāyaṃ vartate kiṃ ca bravītyarivaducchritaḥ |
kiṃ kariṣyatyasadbuddhiḥ svamṛtyuṃ vāṃchati dhruvam
||12||कश्चायं वर्तते किं च ब्रवीत्यरिवदुच्छ्रितः ।
किं करिष्यत्यसद्बुद्धिः स्वमृत्युं वांछति ध्रुवम्
dūrataḥ kriyatāṃ hyeṣa drārapālo navīnakaḥ |
klībā iva sthitāstasya vṛttaṃ vadatha me katham
||13||दूरतः क्रियतां ह्येष द्रारपालो नवीनकः ।
क्लीबा इव स्थितास्तस्य वृत्तं वदथ मे कथम्
svāminoktā gaṇāste cādbhutalīlena śaṃbhunā |
punarāgatya tatraiva tamūcurdvārapālakam
||14||स्वामिनोक्ता गणास्ते चाद्भुतलीलेन शंभुना ।
पुनरागत्य तत्रैव तमूचुर्द्वारपालकम्
śivagaṇā ūcuḥ
re re dvārapa kastvaṃ hi sthitaśca sthāpitaḥ kutaḥ |
naivāsmāngāṇayasyevaṃ kathaṃ jīvitumicchasi
||15||रे रे द्वारप कस्त्वं हि स्थितश्च स्थापितः कुतः ।
नैवास्मान्गाणयस्येवं कथं जीवितुमिच्छसि
dvārapālā vayaṃ sarve sthitaḥ kiṃ paribhāṣase |
siṃhāsanagṛhītaśca śṛgālaḥ śivamīhate
||16||द्वारपाला वयं सर्वे स्थितः किं परिभाषसे ।
सिंहासनगृहीतश्च शृगालः शिवमीहते
tāvadgarjasi mūrkha tvaṃ yāvadgaṇa parākramaḥ |
nānubhūtastvayātraiva hyanubhūtaḥ patiṣyasi
||17||तावद्गर्जसि मूर्ख त्वं यावद्गण पराक्रमः ।
नानुभूतस्त्वयात्रैव ह्यनुभूतः पतिष्यसि
ityuktastaissusaṃkuddho hastābhyāṃ yaṣṭikāṃ tadā |
gṛhītvā tāḍayāmāsa gaṇāṃstānparibhāṣiṇaḥ
||18||इत्युक्तस्तैस्सुसंकुद्धो हस्ताभ्यां यष्टिकां तदा ।
गृहीत्वा ताडयामास गणांस्तान्परिभाषिणः
uvācātha śivāputraḥ paribhartsya gaṇeśvarān |
śaṃkarasya mahāvīrānnirbhayastāngaṇeśvaraḥ
||19||उवाचाथ शिवापुत्रः परिभर्त्स्य गणेश्वरान् ।
शंकरस्य महावीरान्निर्भयस्तान्गणेश्वरः
śivāputra uvāca
yāta yāta tato dūre no cedvo darśayāmi ha |
svaparākramamatyugraṃ yāsyathātyupahāsyatām
||20||यात यात ततो दूरे नो चेद्वो दर्शयामि ह ।
स्वपराक्रममत्युग्रं यास्यथात्युपहास्यताम्
ityākarṇya vacastasya girijātanayasya hi |
parasparamathocuste śaṃkarasya gaṇāstadā
||21||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गिरिजातनयस्य हि ।
परस्परमथोचुस्ते शंकरस्य गणास्तदा
śivagaṇā ūcuḥ
kiṃ kartavyaṃ kva gaṃtavyaṃ mākriyate sa na kiṃ punaḥ |
maryādā rakṣyate'smābhiranyathā kiṃ bravīti ca
||22||किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं माक्रियते स न किं पुनः ।
मर्यादा रक्ष्यतेऽस्माभिरन्यथा किं ब्रवीति च
brahmovāca
tataśśaṃbhugaṇāssarve śivaṃ dūre vyavasthitam |
krośamātraṃ tu kailāsādgatvā te ca tathābruvan
||23||ततश्शंभुगणास्सर्वे शिवं दूरे व्यवस्थितम् ।
क्रोशमात्रं तु कैलासाद्गत्वा ते च तथाब्रुवन्
śivo vihasya tānsarvāṃstriśūlakara ugradhīḥ |
uvāca parameśo hi svagaṇān vīrasaṃmatān
||24||शिवो विहस्य तान्सर्वांस्त्रिशूलकर उग्रधीः ।
उवाच परमेशो हि स्वगणान् वीरसंमतान्
śiva uvāca
rere gaṇāḥ klībamatā na vīrā vīramāninaḥ |
madagre nodituṃ yogyā bhartsitaḥ kiṃ punarvadet
||25||रेरे गणाः क्लीबमता न वीरा वीरमानिनः ।
मदग्रे नोदितुं योग्या भर्त्सितः किं पुनर्वदेत्
gamyatāṃ tāḍyatāṃ caiṣa yaḥ kaścitprabhavediha |
bahunoktena kiṃ cātra dūrīkartavya eva saḥ
||26||गम्यतां ताड्यतां चैष यः कश्चित्प्रभवेदिह ।
बहुनोक्तेन किं चात्र दूरीकर्तव्य एव सः
brahmovāca
iti sarve maheśena jagmustatra munīśvara |
bhartsitāstena devena procuśca gaṇasattamāḥ
||27||इति सर्वे महेशेन जग्मुस्तत्र मुनीश्वर ।
भर्त्सितास्तेन देवेन प्रोचुश्च गणसत्तमाः
śivagaṇā ūcuḥ
rere tvaṃ śṛṇu vai bāla balātkiṃ paribhāṣase |
itastvaṃ dūrato yāhi no cenmṛtyurbhaviṣyati
||28||रेरे त्वं शृणु वै बाल बलात्किं परिभाषसे ।
इतस्त्वं दूरतो याहि नो चेन्मृत्युर्भविष्यति
brahmovāca
iti śrutvā vacasteṣāṃ śivājñākāriṇāṃ dhruvam |
śivāsutastadābhūtsa kiṃ karomīti duḥkhitaḥ
||29||इति श्रुत्वा वचस्तेषां शिवाज्ञाकारिणां ध्रुवम् ।
शिवासुतस्तदाभूत्स किं करोमीति दुःखितः
etasminnaṃtare devī teṣāṃ tasya ca vai punaḥ |
śrutvā tu kalahaṃ dvāri sakhīṃ paśyeti sābravīt
||30||एतस्मिन्नंतरे देवी तेषां तस्य च वै पुनः ।
श्रुत्वा तु कलहं द्वारि सखीं पश्येति साब्रवीत्
samāgatya sakhī tatra vṛttāṃtaṃ samabudhyata |
kṣaṇamātraṃ tadā dṛṣṭvā gatā hṛṣṭā śivāṃtikam
||31||समागत्य सखी तत्र वृत्तांतं समबुध्यत ।
क्षणमात्रं तदा दृष्ट्वा गता हृष्टा शिवांतिकम्
tatra gatvā tu tatsarvaṃ vṛttaṃ tadyadabhūnmune |
aśeṣeṇa tayā sakhyā kathitaṃ girijāgrataḥ
||32||तत्र गत्वा तु तत्सर्वं वृत्तं तद्यदभून्मुने ।
अशेषेण तया सख्या कथितं गिरिजाग्रतः
sakhyuvāca
asmadīyo gaṇo yo hi sthito dvāri maheśvari |
nirbhartsayati taṃ vīrāśśaṃkarasya gaṇā dhruvam
||33||अस्मदीयो गणो यो हि स्थितो द्वारि महेश्वरि ।
निर्भर्त्सयति तं वीराश्शंकरस्य गणा ध्रुवम्
śivaścaiva gaṇāssarve vinā te'vasaraṃ katham |
praviśaṃti haṭhādgehe naitacchubhataraṃ tava
||34||शिवश्चैव गणास्सर्वे विना तेऽवसरं कथम् ।
प्रविशंति हठाद्गेहे नैतच्छुभतरं तव
samyak kṛtaṃ hyanenaiva na hi kopi praveśitaḥ |
duḥkhaṃ caivānubhūyātra tiraskārādikaṃ tathā
||35||सम्यक् कृतं ह्यनेनैव न हि कोपि प्रवेशितः ।
दुःखं चैवानुभूयात्र तिरस्कारादिकं तथा
ataḥ parantu vāgvādaḥ kriyate ca parasparam |
vāgvāde ca kṛte naiva tarhyāyāntu sukhena vai
||36||अतः परन्तु वाग्वादः क्रियते च परस्परम् ।
वाग्वादे च कृते नैव तर्ह्यायान्तु सुखेन वै
kṛtaścaivātra vāgvādastaṃ jitvā vijayena ca |
praviśaṃtu tathā sarve nānyathā karhicitpriye
||37||कृतश्चैवात्र वाग्वादस्तं जित्वा विजयेन च ।
प्रविशंतु तथा सर्वे नान्यथा कर्हिचित्प्रिये
asminnevāsmadīye vai sarve saṃbhartsitā vayam |
tasmāddevi tvayā bhadre na tyājyo māna uttamaḥ
||38||अस्मिन्नेवास्मदीये वै सर्वे संभर्त्सिता वयम् ।
तस्माद्देवि त्वया भद्रे न त्याज्यो मान उत्तमः
śivo markaṭavatte'dya vartate sarvadā sati |
kiṃ kariṣyatyahaṃkāramānukūlyaṃ bhaviṣyati
||39||शिवो मर्कटवत्तेऽद्य वर्तते सर्वदा सति ।
किं करिष्यत्यहंकारमानुकूल्यं भविष्यति
brahmovāca
aho kṣaṇaṃ sthitā tatra śivecchāvaśatassatī
||40||अहो क्षणं स्थिता तत्र शिवेच्छावशतस्सती
manasyuvāca sā bhūtvā māninī pārvatī tadā
||41||मनस्युवाच सा भूत्वा मानिनी पार्वती तदा
śivovāca
aho kṣaṇaṃ sthito naiva haṭhātkāraḥ kathaṃ kṛtaḥ |
kathaṃ caivātra karttavyaṃ vinayenātha vā punaḥ
||42||अहो क्षणं स्थितो नैव हठात्कारः कथं कृतः ।
कथं चैवात्र कर्त्तव्यं विनयेनाथ वा पुनः
bhaviṣyati bhavatyeva kṛtaṃ naivānyathā punaḥ |
ityuktvā tu sakhī tatra preṣitā priyayā tadā
||43||भविष्यति भवत्येव कृतं नैवान्यथा पुनः ।
इत्युक्त्वा तु सखी तत्र प्रेषिता प्रियया तदा
samāgatyā'bravītsā ca priyayā kathitaṃ hi yat |
tamācaṣṭa gaṇeśaṃ taṃ girijātanayaṃ tadā
||44||समागत्याऽब्रवीत्सा च प्रियया कथितं हि यत् ।
तमाचष्ट गणेशं तं गिरिजातनयं तदा
sakhyuvāca
samyakkṛtaṃ tvayā bhadra balātte praviśaṃtu na |
bhavadagre gaṇā hyete kiṃ jayaṃtu bhavādṛśam
||45||सम्यक्कृतं त्वया भद्र बलात्ते प्रविशंतु न ।
भवदग्रे गणा ह्येते किं जयंतु भवादृशम्
kṛtaṃ cedvākṛtaṃ caiva karttavyaṃ kriyatāṃ tvayā |
jito yastu punarvāpi na vairamatha vā dhruvam
||46||कृतं चेद्वाकृतं चैव कर्त्तव्यं क्रियतां त्वया ।
जितो यस्तु पुनर्वापि न वैरमथ वा ध्रुवम्
brahmovāca
iti śrutvā vacastasyā mātuścaiva gaṇeśvaraḥ |
ānandaṃ paramaṃ prāpa balaṃ bhūri mahonnatim
||47||इति श्रुत्वा वचस्तस्या मातुश्चैव गणेश्वरः ।
आनन्दं परमं प्राप बलं भूरि महोन्नतिम्
baddhakakṣastathoṣṇīṣaṃ baddhvā jaṃghoru saṃspṛśan |
uvāca tāngaṇān sarvānnirbhayaṃ vacanaṃ mudā
||48||बद्धकक्षस्तथोष्णीषं बद्ध्वा जंघोरु संस्पृशन् ।
उवाच तान्गणान् सर्वान्निर्भयं वचनं मुदा
gaṇeśa uvāca
ahaṃ ca girijāsūnuryūyaṃ śivagaṇāstathā |
ubhaye samatāṃ prāptāḥ kartavyaṃ kriyatāṃ punaḥ
||49||अहं च गिरिजासूनुर्यूयं शिवगणास्तथा ।
उभये समतां प्राप्ताः कर्तव्यं क्रियतां पुनः
bhavaṃto dvārapālāśca dvārapohaṃ kathaṃ na hi |
bhavaṃtaśca sthitāstatrā'haṃ sthitotreti niścitam
||50||भवंतो द्वारपालाश्च द्वारपोहं कथं न हि ।
भवंतश्च स्थितास्तत्राऽहं स्थितोत्रेति निश्चितम्
bhavadbhiśca sthitaṃ hyatra yadā bhavati niścitam |
tadā bhavadbhiḥ karttavyaṃ śivājñāparipālanam
||51||भवद्भिश्च स्थितं ह्यत्र यदा भवति निश्चितम् ।
तदा भवद्भिः कर्त्तव्यं शिवाज्ञापरिपालनम्
idānīṃ tu mayā cātra śivājñāparipālanam |
satyaṃ ca kriyate vīrā nirṇītaṃ me yathocitam
||52||इदानीं तु मया चात्र शिवाज्ञापरिपालनम् ।
सत्यं च क्रियते वीरा निर्णीतं मे यथोचितम्
tasmācchivagaṇāssarve vacanaṃ śṛṇutādarāt |
haṭhādvā vinayādvā na gaṃtavyaṃ mandire punaḥ
||53||तस्माच्छिवगणास्सर्वे वचनं शृणुतादरात् ।
हठाद्वा विनयाद्वा न गंतव्यं मन्दिरे पुनः
brahmovāca
ityuktāste gaṇenaiva sarve te lajjitā gaṇāḥ |
yayuśśivāṃtikaṃ taṃ vai namaskṛtya puraḥ sthitāḥ
||54||इत्युक्तास्ते गणेनैव सर्वे ते लज्जिता गणाः ।
ययुश्शिवांतिकं तं वै नमस्कृत्य पुरः स्थिताः
sthitvā nyavedayansarve vṛttāṃtaṃ ca tadadbhutam |
karau baddhvā nataskaṃdhāśśivaṃ stutvā puraḥ sthitāḥ
||55||स्थित्वा न्यवेदयन्सर्वे वृत्तांतं च तदद्भुतम् ।
करौ बद्ध्वा नतस्कंधाश्शिवं स्तुत्वा पुरः स्थिताः
tatsarvaṃ tu tadā śrutvā vṛttaṃ tatsvagaṇoditam |
laukikīṃ vṛttimāśritya śaṃkaro vākyamabravīt
||56||तत्सर्वं तु तदा श्रुत्वा वृत्तं तत्स्वगणोदितम् ।
लौकिकीं वृत्तिमाश्रित्य शंकरो वाक्यमब्रवीत्
śaṃkara uvāca
śrūyatāṃ ca gaṇāssarve yuddhaṃ yogyaṃ bhavennahi |
yūyaṃ cātrāsmadīyā vai sa ca gaurīgaṇastathā
||57||श्रूयतां च गणास्सर्वे युद्धं योग्यं भवेन्नहि ।
यूयं चात्रास्मदीया वै स च गौरीगणस्तथा
vinayaḥ kriyate cedvai vaśyaśśaṃbhuḥ striyā sadā |
iti khyātirbhavelloke garhitā me gaṇā dhuvam
||58||विनयः क्रियते चेद्वै वश्यश्शंभुः स्त्रिया सदा ।
इति ख्यातिर्भवेल्लोके गर्हिता मे गणा धुवम्
kṛte caivātra kartavyamiti nītirgarīyasī |
ekākī sa gaṇo bālaḥ kiṃ kariṣyati vikramam
||59||कृते चैवात्र कर्तव्यमिति नीतिर्गरीयसी ।
एकाकी स गणो बालः किं करिष्यति विक्रमम्
bhavaṃtaśca gaṇā loke yuddhe cāti viśāradāḥ |
madīyāśca kathaṃ yuddhaṃ hitvā yāsyatha lāghavam
||60||भवंतश्च गणा लोके युद्धे चाति विशारदाः ।
मदीयाश्च कथं युद्धं हित्वा यास्यथ लाघवम्
striyā grahaḥ kathaṃ kāryo patyuragre viśeṣataḥ |
kṛtvā sā girijā tasya nūnaṃ phalamavāpsyati
||61||स्त्रिया ग्रहः कथं कार्यो पत्युरग्रे विशेषतः ।
कृत्वा सा गिरिजा तस्य नूनं फलमवाप्स्यति
tasmātsarve ca madvīrāḥ śṛṇutādarato vacaḥ |
karttavyaṃ sarvathā yuddhaṃ bhāvi yattadbhavatviti
||62||तस्मात्सर्वे च मद्वीराः शृणुतादरतो वचः ।
कर्त्तव्यं सर्वथा युद्धं भावि यत्तद्भवत्विति
brahmovāca
ityuktvā śaṃkaro brahman nānālīlāviśāradaḥ |
virarāma muniśreṣṭha darśayam̐llaukikīṃ gatim
||63||इत्युक्त्वा शंकरो ब्रह्मन् नानालीलाविशारदः ।
विरराम मुनिश्रेष्ठ दर्शयँल्लौकिकीं गतिम्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ caturthe kumārakhaṃḍe gaṇavivādavarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||