gaṇeśasya śrutā tāta samyagjaniranuttamā
nārada uvāca
gaṇeśasya śrutā tāta samyagjaniranuttamā |
caritramapi divyaṃ vai suparākramabhūṣitam
||1||गणेशस्य श्रुता तात सम्यग्जनिरनुत्तमा ।
चरित्रमपि दिव्यं वै सुपराक्रमभूषितम्
tataḥ kimabhavattāta tattvaṃ vada sureśvaraḥ |
śivāśivayaśassphītaṃ mahānandapradāyakam
||2||ततः किमभवत्तात तत्त्वं वद सुरेश्वरः ।
शिवाशिवयशस्स्फीतं महानन्दप्रदायकम्
brahmovāca
sādhu pṛṣṭaṃ muniśreṣṭha bhavatā karuṇātmanā |
śrūyatāṃ dattakarṇaṃ hi vakṣye'haṃ ṛṣisattama
||3||साधु पृष्टं मुनिश्रेष्ठ भवता करुणात्मना ।
श्रूयतां दत्तकर्णं हि वक्ष्येऽहं ऋषिसत्तम
śivā śivaśca viprendra dvayośca sutayoḥ param |
darśaṃdarśaṃ ca tallīlāṃ mahatprema samāvahat
||4||शिवा शिवश्च विप्रेन्द्र द्वयोश्च सुतयोः परम् ।
दर्शंदर्शं च तल्लीलां महत्प्रेम समावहत्
pitrorlālayatostatra sukhaṃ cāti vyavarddhata |
sadā prītyā mudā cātikhelanaṃ cakratussutau
||5||पित्रोर्लालयतोस्तत्र सुखं चाति व्यवर्द्धत ।
सदा प्रीत्या मुदा चातिखेलनं चक्रतुस्सुतौ
tāveva tanayau tatra mātā pitrormunīśvara |
mahābhaktyā yadā yuktau paricaryāṃ pracakratuḥ
||6||तावेव तनयौ तत्र माता पित्रोर्मुनीश्वर ।
महाभक्त्या यदा युक्तौ परिचर्यां प्रचक्रतुः
ṣaṇmukhe ca gaṇeśe ca pitrostadadhikaṃ sadā |
sneho vyavarddhata mahāñcchuklapakṣe yathā śaśī
||7||षण्मुखे च गणेशे च पित्रोस्तदधिकं सदा ।
स्नेहो व्यवर्द्धत महाञ्च्छुक्लपक्षे यथा शशी
kadācittau sthitau tatra rahasi premasaṃyutau |
śivā śivaśca devarṣe suvicāraparāyaṇau
||8||कदाचित्तौ स्थितौ तत्र रहसि प्रेमसंयुतौ ।
शिवा शिवश्च देवर्षे सुविचारपरायणौ
śivā śivāvūcatuḥ
vivāhayogyau saṃjātau sutāviti ca tāvubhau |
vivāhaśca kathaṃ kāryaḥ putrayorubhayoḥ śubham
||9||विवाहयोग्यौ संजातौ सुताविति च तावुभौ ।
विवाहश्च कथं कार्यः पुत्रयोरुभयोः शुभम्
ṣaṇmukhaśca priyatamo gaṇeśaśca tathaiva ca |
iti ciṃtāsamudvignau līlānandau babhūvatuḥ
||10||षण्मुखश्च प्रियतमो गणेशश्च तथैव च ।
इति चिंतासमुद्विग्नौ लीलानन्दौ बभूवतुः
svapitrormatamājñāya tau sutāvapi saṃspṛhau |
tadicchayā vivāhārthaṃ babhūvaturatho mune
||11||स्वपित्रोर्मतमाज्ञाय तौ सुतावपि संस्पृहौ ।
तदिच्छया विवाहार्थं बभूवतुरथो मुने
ahaṃ ca pariṇeṣyāmi hyahaṃ caiva punaḥ punaḥ |
parasparaṃ ca nityaṃ vai vivāde tatparāvubhau
||12||अहं च परिणेष्यामि ह्यहं चैव पुनः पुनः ।
परस्परं च नित्यं वै विवादे तत्परावुभौ
śrutvā tadvacanaṃ tau ca daṃpatī jagatāṃ prabhū |
laukikācāramāśritya vismayaṃ paramaṃ gatau
||13||श्रुत्वा तद्वचनं तौ च दंपती जगतां प्रभू ।
लौकिकाचारमाश्रित्य विस्मयं परमं गतौ
kiṃ kartavyaṃ kathaṃ kāryo vivāhavidhiretayoḥ |
iti niścitya tābhyāṃ vai yuktiśca racitādbhutā
||14||किं कर्तव्यं कथं कार्यो विवाहविधिरेतयोः ।
इति निश्चित्य ताभ्यां वै युक्तिश्च रचिताद्भुता
kadācitsamaye sthitvā samāhūya svaputrakau |
kathayāmāsatustatra putrayoḥ pitarau tadā
||15||कदाचित्समये स्थित्वा समाहूय स्वपुत्रकौ ।
कथयामासतुस्तत्र पुत्रयोः पितरौ तदा
śivāśivāvūcatuḥ
asmākaṃ niyamaḥ pūrvaṃ kṛtaśca sukhado hi vām |
śrūyatāṃ susutau prītyā kathayāvo yathārthakam
||16||अस्माकं नियमः पूर्वं कृतश्च सुखदो हि वाम् ।
श्रूयतां सुसुतौ प्रीत्या कथयावो यथार्थकम्
samau dvāvapi satputrau viśeṣo nātra labhyate |
tasmātpaṇaḥ kṛtaśśaṃdaḥ putrayorubhayorapi
||17||समौ द्वावपि सत्पुत्रौ विशेषो नात्र लभ्यते ।
तस्मात्पणः कृतश्शंदः पुत्रयोरुभयोरपि
yaścaiva pṛthivīṃ sarvāṃ krāṃtvā pūrvamupāvrajet |
tasyaiva prathamaṃ kāryo vivāhaśśubhalakṣaṇaḥ
||18||यश्चैव पृथिवीं सर्वां क्रांत्वा पूर्वमुपाव्रजेत् ।
तस्यैव प्रथमं कार्यो विवाहश्शुभलक्षणः
brahmovāca
tayorevaṃ vacaḥ śrutvā śarajanmā mahābalaḥ |
jagāma mandirāttūrṇaṃ pṛthivīkramaṇāya vai
||19||तयोरेवं वचः श्रुत्वा शरजन्मा महाबलः ।
जगाम मन्दिरात्तूर्णं पृथिवीक्रमणाय वै
gaṇanāthaśca tatraiva saṃsthito buddhisattamaḥ |
subuddhyā saṃvicāraryeti citta eva punaḥ punaḥ
||20||गणनाथश्च तत्रैव संस्थितो बुद्धिसत्तमः ।
सुबुद्ध्या संविचारर्येति चित्त एव पुनः पुनः
kiṃ kartavyaṃ kva gaṃtavyaṃ laṃghituṃ naiva śakyate |
krośamātraṃ gataḥ syādvai gamyate na mayā punaḥ
||21||किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं लंघितुं नैव शक्यते ।
क्रोशमात्रं गतः स्याद्वै गम्यते न मया पुनः
kiṃ punaḥ pṛvivīmetāṃ krāṃtvā copārjitaṃ sukham |
vicāryeti gaṇeśastu yaccakāra śṛṇuṣva tat
||22||किं पुनः पृविवीमेतां क्रांत्वा चोपार्जितं सुखम् ।
विचार्येति गणेशस्तु यच्चकार शृणुष्व तत्
snānaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ samāgatya svayaṃ gṛham |
uvāca pitaraṃ tatra mātaraṃ punareva saḥ
||23||स्नानं कृत्वा यथान्यायं समागत्य स्वयं गृहम् ।
उवाच पितरं तत्र मातरं पुनरेव सः
gaṇeśa uvāca
āsane sthāpite hyatra pūjārthaṃ bhavatoriha |
bhavaṃtau saṃsthitau tātau pūryyatāṃ me manorathaḥ
||24||आसने स्थापिते ह्यत्र पूजार्थं भवतोरिह ।
भवंतौ संस्थितौ तातौ पूर्य्यतां मे मनोरथः
brahmovāca
iti śrutvā vacastasya pārvatīparameśvarau |
asthātāmāsane tatra tatpūjāgrahaṇāya vai
||25||इति श्रुत्वा वचस्तस्य पार्वतीपरमेश्वरौ ।
अस्थातामासने तत्र तत्पूजाग्रहणाय वै
tenātha pūjitau tau ca prakrāntau ca punaḥ punaḥ |
evaṃ ca kṛtavān sapta praṇāmāstu tathaiva saḥ
||26||तेनाथ पूजितौ तौ च प्रक्रान्तौ च पुनः पुनः ।
एवं च कृतवान् सप्त प्रणामास्तु तथैव सः
baddhāṃjalirathovāca gaṇeśo buddhisāgaraḥ |
stutvā bahu tithastāta pitarau premavihvalau
||27||बद्धांजलिरथोवाच गणेशो बुद्धिसागरः ।
स्तुत्वा बहु तिथस्तात पितरौ प्रेमविह्वलौ
gaṇeśa uvāca
bho mātarbho pitastvaṃ ca śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |
śīghraṃ caivātra kartavyo vivāhaśśobhano mama
||28||भो मातर्भो पितस्त्वं च शृणु मे परमं वचः ।
शीघ्रं चैवात्र कर्तव्यो विवाहश्शोभनो मम
brahmovāca
ityevaṃ vacanaṃ śrutvā gaṇeśasya mahātmanaḥ |
mahābuddhinidhiṃ taṃ tau pitarāvūcatustadā
||29||इत्येवं वचनं श्रुत्वा गणेशस्य महात्मनः ।
महाबुद्धिनिधिं तं तौ पितरावूचतुस्तदा
śivā śivāvūcatuḥ
prakrāmeta bhavānsamyakpṛthivīṃ ca sakānanām |
kumāro gatavāṃstatra tvaṃ gaccha pura āvraja
||30||प्रक्रामेत भवान्सम्यक्पृथिवीं च सकाननाम् ।
कुमारो गतवांस्तत्र त्वं गच्छ पुर आव्रज
brahmovāca
ityevaṃ vacanaṃ śrutvā pitrorgaṇapati drutam |
uvāca niyatastatra vacanaṃ krodhasaṃyutaḥ
||31||इत्येवं वचनं श्रुत्वा पित्रोर्गणपति द्रुतम् ।
उवाच नियतस्तत्र वचनं क्रोधसंयुतः
gaṇeśa uvāca
bho mātarbho pitardharmarūpau prājñau yuvāṃ matau |
dharmataḥ śrūyatāṃ samyak vacanaṃ mama sattamau
||32||भो मातर्भो पितर्धर्मरूपौ प्राज्ञौ युवां मतौ ।
धर्मतः श्रूयतां सम्यक् वचनं मम सत्तमौ
mayā tu pṛthivī krāṃtā saptavāraṃ punaḥ punaḥ |
evaṃ kathaṃ bruvāte vai punaśca pitarāviha
||33||मया तु पृथिवी क्रांता सप्तवारं पुनः पुनः ।
एवं कथं ब्रुवाते वै पुनश्च पितराविह
brahmovāca
tadvacastu tadā śrutvā laukikīṃ gatimāśritau |
mahālīlākarau tatra pitarāvūcatuśca tam |
34 pitarāvūcatuḥ |
kadā krāṃtā tvayā putra pṛthivī sumahattarā |
saptadvīpā samudrāṃtā mahadbhirgahanaiyutā
||35||तद्वचस्तु तदा श्रुत्वा लौकिकीं गतिमाश्रितौ ।
महालीलाकरौ तत्र पितरावूचतुश्च तम् ।
३४ पितरावूचतुः ।
कदा क्रांता त्वया पुत्र पृथिवी सुमहत्तरा ।
सप्तद्वीपा समुद्रांता महद्भिर्गहनैयुता
brahmovāca
tayorevaṃ vacaḥ śrutvā śivāśaṃkarayormune |
mahābuddhinidhiḥ putro gaṇeśo vākyamabravīt
||36||तयोरेवं वचः श्रुत्वा शिवाशंकरयोर्मुने ।
महाबुद्धिनिधिः पुत्रो गणेशो वाक्यमब्रवीत्
gaṇeśa uvāca
bhavatoḥ pūjanaṃ kṛtvā śivāśaṃkarayoraham |
svabuddhyā hi samudrāntapṛdhvīkṛtaparikramaḥ
||37||भवतोः पूजनं कृत्वा शिवाशंकरयोरहम् ।
स्वबुद्ध्या हि समुद्रान्तपृध्वीकृतपरिक्रमः
ityevaṃ vacanaṃ deve śāstre vā dharmasañcaye |
varttate kiṃ ca tattathyaṃ nahi kiṃ tathyameva vā
||38||इत्येवं वचनं देवे शास्त्रे वा धर्मसञ्चये ।
वर्त्तते किं च तत्तथ्यं नहि किं तथ्यमेव वा
pitrośca pūjanaṃ kṛtvā prakrāṃtiṃ ca karoti yaḥ |
tasya vai pṛthivījanyaphalaṃ bhavati niścitam
||39||पित्रोश्च पूजनं कृत्वा प्रक्रांतिं च करोति यः ।
तस्य वै पृथिवीजन्यफलं भवति निश्चितम्
apahāya gṛhe yo vai pitarau tīrthamāvrajet |
tasya pāpaṃ tathā proktaṃ hanane ca tayoryathā
||40||अपहाय गृहे यो वै पितरौ तीर्थमाव्रजेत् ।
तस्य पापं तथा प्रोक्तं हनने च तयोर्यथा
putrasya ca mahattīrthaṃ pitroścaraṇapaṃkajam |
anyatīrthaṃ tu dūre vai gatvā samprāpyate punaḥ
||41||पुत्रस्य च महत्तीर्थं पित्रोश्चरणपंकजम् ।
अन्यतीर्थं तु दूरे वै गत्वा सम्प्राप्यते पुनः
idaṃ saṃnihitaṃ tīrthaṃ sulabhaṃ dharmasādhanam |
putrasya ca striyāścaiva tīrthaṃ gehe suśobhanam
||42||इदं संनिहितं तीर्थं सुलभं धर्मसाधनम् ।
पुत्रस्य च स्त्रियाश्चैव तीर्थं गेहे सुशोभनम्
iti śāstrāṇi vedāśca bhāṣante yanniraṃtaram |
bhavadbhyāṃ tatprakarttavyamasatyaṃ punareva ca
||43||इति शास्त्राणि वेदाश्च भाषन्ते यन्निरंतरम् ।
भवद्भ्यां तत्प्रकर्त्तव्यमसत्यं पुनरेव च
bhavadīyaṃ tvidaṃ rūpamasatyaṃ ca bhavediha |
tadā vedopyasatyo vai bhavediti na saṃśayaḥ
||44||भवदीयं त्विदं रूपमसत्यं च भवेदिह ।
तदा वेदोप्यसत्यो वै भवेदिति न संशयः
śīghraṃ ca bhavitavyo me vivāhaḥ kriyatāṃ śubhaḥ |
atha vā vedaśāstrañca nyalīkaṃ kathyatāmiti
||45||शीघ्रं च भवितव्यो मे विवाहः क्रियतां शुभः ।
अथ वा वेदशास्त्रञ्च न्यलीकं कथ्यतामिति
dvayoḥ śreṣṭhatamaṃ madhye yatsyātsamyagvicārya tat |
kartavyaṃ ca prayatnena pitarau dharmarūpiṇau
||46||द्वयोः श्रेष्ठतमं मध्ये यत्स्यात्सम्यग्विचार्य तत् ।
कर्तव्यं च प्रयत्नेन पितरौ धर्मरूपिणौ
brahmovāca
ityuktvā pārvatīputrassa gaṇeśaḥ prakṛṣṭadhīḥ |
virarāma mahājñānī tadā buddhimatāṃ varaḥ
||47||इत्युक्त्वा पार्वतीपुत्रस्स गणेशः प्रकृष्टधीः ।
विरराम महाज्ञानी तदा बुद्धिमतां वरः
tau daṃpatī ca viśveśau ṣārvatīśaṃkarau tadā |
iti śrutvā vacastasya vismayaṃ paramaṃ gatā
||48||तौ दंपती च विश्वेशौ षार्वतीशंकरौ तदा ।
इति श्रुत्वा वचस्तस्य विस्मयं परमं गता
tataḥ śivā śivaścaiva putraṃ buddhivicakṣaṇam |
supraśasyocatuḥ prītyā tau yathārthaprabhāṣiṇam
||49||ततः शिवा शिवश्चैव पुत्रं बुद्धिविचक्षणम् ।
सुप्रशस्योचतुः प्रीत्या तौ यथार्थप्रभाषिणम्
śivāśivāvūcatuḥ
putra te vimalā buddhissamutpannā mahātmanaḥ |
tvayoktaṃ yadvacaścaiva tataścaiva ca nānyathā
||50||पुत्र ते विमला बुद्धिस्समुत्पन्ना महात्मनः ।
त्वयोक्तं यद्वचश्चैव ततश्चैव च नान्यथा
samutpanne ca duḥkhe ca yasya buddhirviśiṣyate |
tasya dukhaṃ vinaśyeta sūrye dṛṣṭe yathā tamaḥ
||51||समुत्पन्ने च दुःखे च यस्य बुद्धिर्विशिष्यते ।
तस्य दुखं विनश्येत सूर्ये दृष्टे यथा तमः
buddhiryasya balaṃ tasya nirbuddhestu kuto balam |
kūpe siṃho madonmattaśśaśakena nipātitaḥ
||52||बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् ।
कूपे सिंहो मदोन्मत्तश्शशकेन निपातितः
vedaśāstrapurāṇeṣu bālakasya yathoditam |
tvayā kṛtaṃ tu tatsarvaṃ dharmasya paripālanam
||53||वेदशास्त्रपुराणेषु बालकस्य यथोदितम् ।
त्वया कृतं तु तत्सर्वं धर्मस्य परिपालनम्
samyakkṛtaṃ tvayā yacca tatkenāpi bhavediha |
āvābhyāṃ mānitaṃ tacca nānyathā kriyate'dhunā
||54||सम्यक्कृतं त्वया यच्च तत्केनापि भवेदिह ।
आवाभ्यां मानितं तच्च नान्यथा क्रियतेऽधुना
brahmovāca
ityuktvā tau samāśvāsya gaṇeśaṃ buddhisāgaram |
vivāhakaraṇe cāsya matiṃ cakraturuttamām
||55||इत्युक्त्वा तौ समाश्वास्य गणेशं बुद्धिसागरम् ।
विवाहकरणे चास्य मतिं चक्रतुरुत्तमाम्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ caturthe kumārakhaṇḍe gaṇeśavivāhopakramonāmaikonaviṃśodhyāyaḥ || 19 ||